Сайсарылар, хайдах олороҕут?

06.02.2013 16:53 | Автор: Альберт Капрынов | Көрдүлэр: 2704   
Печать

DSC01534Киин куораппыт сайдар-тупсар кэскилэ хас биирдии олохтоохтон тутулуктааҕын бары бэркэ диэн билэбит. Оттон дьону-сэргэни кытта быһаччы үлэлиир тэрилтэ – түөлбэ дьаһалтата. Дьокуускай биир кырдьаҕас түөлбэтин салайааччыта Саргылаана Михайловна Гуляеваны кытта кэпсэтэбит. Кини  Сайсары түөлбэни салайар.

-- Саргылаана Михайловна, ааҕааччыларбытыгар, түөлбэҥ олохтоохторугар бэйэҥ тускунан билиһиннэр эрэ.

-- Сайсары түөлбэ дьаһалтатыгар бэһис сылбын үлээлиибин. Бэйэм эмиэ бу түөлбэҕэ олоробун. Онон, манна олорорум уонна үлэлиирим быһыытынан, улахан эппиэтинэстээхпин. Мин дьаһалтаҕа бастаан утаа нэһилиэнньэни уонна уопсастыбаннаһы кытта үлэҕэ испэсэлииһинэн үлэлээбитим. Ол сылдьан дьону-сэргэни, оҕо тэрилтэлэрин, оскуолалары, тэрилтэлэри кытта ыкса билсибитим. Инньэ гынан билигин үлэлиирбэр чэпчэки.

-- Оттон бэйэҥ хантан төрүттээххиний?

-- Амма Сулҕаччытыттан. Биһиги саҕана “Оскуола-производство-үрдүк үөрэх” диэн күүстээх дэбиис баара. Онон мин даҕаны ити бачыымы тутуспутум.

-- Ол аата куоракка хойут киирбит буоллаҕыҥ?

--Кэлин. Ол гынан баран бу иннинэ куоракка тоҕус сыл олоро сылдьыбытым. Оччолорго СГУ-га 12-с уопсайга мэтэдьиистиирим.

-- Тыый, оччоҕуна эн илиигинэн ол тоҕус сыл устата баһаам оҕо аастаҕа дии.

-- Баһаам бөҕө буоллаҕа дии. Элбэхтэн аҕыйаҕы ааттаатахха, холобур, киэн туттар устудьуоннарым: анал үөрэхтээһин миниистирэ Георгий Куркутов, куорат баһылыгын солбуйааччы Дмитрий Садовников, Семен Бурнашев бааллар. Элбэх оҕом “Саха” НКИХ үлэлиир. Ити курдук төһөнү баҕарар ааттыы туруохха сөп. Кинилэр мин үлэлиир кэммэр күүс-көмө буолбуттара, олус өхтөөх этилэр.

12-с куорпуска араас факультет оҕото барыта олорон ааспыта. Биһиги куорпуспут саамай эргэлэрэ этэ. Ол иһин хайдах эрэ уопсайга сатаан киирбэккэ хаалбыт эбэтэр үүрүллүбүт устудьуоннар кэлээччилэр. Ол гынан баран уопсайбыт дириҥ устуоруйалаах, саамай элбэх оҕо олорон ааспыт сылаас эркиннээх дьиэ буолар.

Оҕолорбун кытта сибээспин билигин да быспаппын. Сылын ахсын Ороһуоспаҕа хайаан да көрсөр үтүө үгэстээхпит. Онтубут кэлин дьиэ кэргэн бырааһынньыгын курдук буолла. Холобур, быйыл отуттан тахса буолан көрүстүбүт. Ити курдук сыл аайы эбиллэн иһэбит. Мин кинилэри көрдөхпүнэ үөрэбин, күүспэр күүс эбиллэр курдук. Өссө биир үөрэрим диэн, ханна да тиийдэрбин, билэр киһилээхпин, доҕордоохпун. Онон үлэлиирбэр чэпчэки.

Уопсайынан, ханнык баҕарар учууталга, үөрэппит, ииппит-такайбыт оҕото киһи-хара, үлэһит бэрдэ буолан таҕыстаҕына – ол кини улахан үөрүүтэ.

-- Саргылаана Михайловна, бэрт соторутааҕыта түөлбэ салайааччыта буоллуҥ. Төһө соһуччу этэй?

-- Соһуччу бөҕө буоллаҕа дии. Салайааччы, баһылык буолуом диэн толкуйдаабакка, санаабакка да сылдьыбытым.

Бу иннинэ баһылыгы олоҕу-дьаһаҕы тупсарыы (благоустройство) боппуруоһугар солбуйа олорбутум. Былырыын талбыттара. Ол үлэлии сырыттахпына, биир күн соһуччу баҕайы ыҥыран ылан салайааччы эбээһинэһин толорооччу оҥорбуттара. Омуннаабакка эттэххэ, олус соһуйбутум уонна бачча улахан эбээһинэһи сүктэрбиттэригэр “кыайыам дуо?” диэн, хайдах эрэ салла санаабытым.

Ол курдук күн-дьыл сыыйа баран истэ. Үлэ диэн хара баһаам: быыс-арыт да булар уустук. Холобур, Куорат күнэ олус бэркэ, үрдүк таһымнаахтык ааста.

-- Арба да, ол саҕана Сайсары үрдүгэр “Ийэ скверэ” арыллыбыта дии.

-- Оннук. Сквер аһыллыытыгар олохтоохторум миигин олус өйөөбүттэрэ. Тэрээһин иннинэ хас да сиргэ биллэрии таһаартара сатаабыппыт кыаллыбатаҕа. Наар сото тураллара. Аны чопчу ханнык күҥҥэ арыллара, биир күн хаалбытын кэннэ биирдэ биллибитэ. Ол да буоллар, олохтоохтор кэлбиттэрэ. Барыта 3000 кэриҥэ киһи этэ. Уһуйааннар, оскуолалар, атын да тэрилтэлэр бааллара... Барыта – бэйэбит дьоммут.

Мин дьоҥҥо өрүү этэбин: ийэҕэ омугуттан, сааһыттан тутулуга суох хас биирдии киһи сүгүрүйэр. Холобур, суруйааччыларга, дьоруойдарга, биллэр дьоҥҥо пааматынньык туруораллар эрээри, онно бэлиэ түгэннэргэ эбэтэр кинилэри билэр эрэ дьон сылдьаллар. Оттон хас биирдии киһи (билигин баар буоллун, суох буоллун) ийэлээх. Онон бу сквергэ дьон өрүү тохтоон, ийэ үрдүк атыгар сүгүрүйэн ааһар буолуоҕа. Оннук даҕаны.

-- Оттон сквер ким көрүүтүгэр киирдэ?

-- Пааматынньык, сквер арыллыбытын кэннэ, биһиги тута манна үс уһуйааны уонна икки үөрэх тэрилтэтин сыһыарбыппыт. Аны туран, урут сквер суох эрдэҕинэ, бу сиргэ иһэр-аһыыр дьон өрүү мусталлара. Оттон пааматынньык туруоҕуттан итирик киһи мээнэ көстүбэт буолла. Хайдах эрэ бэйэ бодолорун тардыннылар.

Быйыл Дьокуускайга – Хааччыллыы сыла. Онон дьаһалта уулусса харбааччылары биэрдэ. Хас биирдии түөлбэҕэ 12-лии киһи. Билигин биһиэхэ Ильмень уулуссатыгар биир киһи үлэлии сылдьар. Хаарын бүтүннүү ыраастыахтаахпыт. Бэйэҕит билэҕит: быйыл Ильмень кыргыһыытын 70 сыла. Онон быйыл өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан тэрээһин буолуохтаах. Өссө быйыл “Сайсарское” УК салайааччыта  А.Т. Макаренконы кытта кэпсэтэн Ийэ скверин иккитэ хаарын ыраастата сырыттыбыт. Дьиҥэр, ол симиэтэбитигэр эҥин суох. Онон биһиги көрдөспүппүтүгэр А.Т. Макаренко аккаастаабата.

-- Оттон Ийэ скверигэр күөх үүнээйини олортугут дуо?

-- Быйыл Ботаническай саады кытта кэпсэппиппит. Кинилэр биһиэхэ 50 акацияны уонна 50 дөлүһүөнү биэрбиттэрэ. Сайын 14-с оскуоланы кытта, эмиэ Ботаническай саад көмөтүнэн, анал дизайннаан, өссө тупсаран биэриэхпит.

-- Кырдьык, быйыл киин куоракка – Хааччыллыы сыла. Туох былааннаах олороҕутуй?

-- Холобур, Маяковскай аатынан уулуссаҕа биэс социальнай эбийиэк баар. Бу уулуссабыт сылын ахсын ууга баран эрэйдиир. Онон быйыл анаан-минээн харчы көрбүттэрин туһанан, суол оҥорторон кэбиһиэхпитин баҕарабыт. Саамай улахан ситиһиибит ол буолуоҕа. Онтон сыыйа кыбартаал иһинээҕи суолларбытыгар киириэхпит.

Дьоруой Лонгинов аатынан уулуссаҕа холбоһор кыбартаал иһинээҕи кыра суоллар эмиэ үчүгэйэ суох туруктаахтар. Олору оҥорторуохпут.

Эрдэ этэн аһарбытым курдук, быйыл 12 уулусса харбааччыны биэрбиттэрэ. Урут уулуссаны ким да хомуйбат эбит буоллаҕына (субуотунньук эрэ күүнэн хомуллара), билигин бу дьоммутун биирдии уулуссанан анаан олоробут.

Көҕөрдүү туһунан этэр эбит буоллахха, сылын аайы син олордобут эрээри, онтубут хайдах эрэ көдьүүһэ суох курдук буолара. Онон быйыл көҕөрдүүгэ дьэ ылсардыы ылсыахпыт. Холобур, Бүлүүлүүр суол аҥаар өттүн БГУЭП-тарга сыһыардыбыт. Биһиги кинилэри буорунан уонна маһынан хааччыйыахпыт. Кинилэр олордуохтара уонна салгыы көрүөхтэрэ-харайыахтара. Онно анаан дуогабар түһэристибит. Оттон суол аҥаарын 11-с нүөмэрдээх лицей көрүөҕэ.

Лермонтов аатынан уулуссаҕа маһы олордобут эрээри, күрүө-хаһаа суох буолан, син биир иинэ-хата турар. Онон күрүөлүүр-хаһаалыыр туһунан сурук суруйбуппут. Үлэ бүттэҕинэ, ити суолу оскуолалар уонна бэтэринээрийэ факультета көрүөхтэрэ.

Быһайын биһиги түөлбэбитигэр бэрэсидьиэн бырагырааматынан тутар этэрээттэр үлэлээбиттэрэ. Үлэ түмүктэнэр күнүгэр оҕолорго биэчэр тэрийбиппит. Онно кинилэр: “Биһиги куоракка бачча элбэх бөх баара буолуо дии санаабатахпыт”, -- дэспиттэрэ. Тутар этэрээттэр, кырдьык, эт илиилэринэн сөҕүмэр элбэх бөҕү хомуйбуттара, эргэ, быраҕыллыбыт сарайдары көтүрбүттэрэ. Быйыл оҕолор эмиэ үлэлииллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Онно эмиэ эргэ тутуулары (сарайдары) көтүртэриэхпин баҕарабын. Оччоҕуна сирбит-уоппут да кэҥиэ, тупсуо этэ.

-- Оттон оҕо былаһааккаларын?

-- Оҕо былаһааккаларын салайар хампаанньаларга (УК) сыһыараары гынабыт. Оччоҕуна, чопчу эппиэттээх дьон баар буолуохтар этэ.

Уопсайынан, бары билэрбит курдук, Сайсары түөлбэ сыл ахсын ууга барар. Хаһан эрэ хаспыт ханаалларбыт уу сүүрбэт гына бүөлэнэн хаалбыттар. Оттон быйыл тутар этэрээттэр кэллэхтэринэ, кинилэр көмөлөрүнэн, олору чөлүгэр түһэртиэхпит этэ.

-- Сорох түөлбэҕэ хааччыллыы боппуруоһугар олохтоох урбаанньыттар көмөлөһөллөр. Эһиэхэ хайдаҕый?

-- Бааллар бөҕө буоллаҕа дии. Кинилэр баар буолан үгүһү кыайабыт-хотобут. Кинилэргэ махталбыт улахан.

Быйыл күһүн үлэлии киирэн баран, “Сайсары түөлбэ урбаанньыттарын сойууһа” диэни тэрийбиппит. Ирина Котенко диэн бэрэссэдээтэллээхпит. Сойууспут уон киһилээх. Биһиэхэ биир да улахан ырыынак, урбаанньыт суох. Бары кыра тэрилтэлээх дьон. Ол да буоллар ханнык да үлэттэн туора турбаттар, көрдөһүүбүтүн аккаастаабаттар. Холобур, “Туймаада-Петролиум” диэн тутар тэрилтэ баар. Наар көмөлөһөр, мэлдьи өйүүр. Салайааччы –Станислав Сивцев. Кини быһайын бэйэтин харчытыгар Лонгинов аатынан уулуссаҕа хаайтаран турар ууну быраҕар анал лотуок оҥорторбута уо.д.а. “Металлистарбыт” Ильмень скверин өрөмүөннээн чөлүгэр түһэрбиттэрэ. Аны бу кыһын сүрдээх улахан харыйа туруордулар. Чэ, ити курдук биирдиилээн аҕыннахха, үтүө санаалаах дьоммут элбэх. Уопсайынан, биһиги манна кыра дэриэбинэ курдук олоробут. Бэйэ-бэйэбитин үчүгэйдик билсэбит, хардарыта өйөһөбүт, ыалдьыттаһабыт.

-- Ол аата үлэттэн ким да туора турбат буоллаҕа дии.

-- Уопсайынан, дьон-сэргэ сырдыкка-кэрэҕэ тардыһар ээ. Ол гынан баран, эн кинилэргэ кэмигэр суолларын-иистэрин ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан биэриэххин наада. Оччоҕуна кинилэр туохтан да толлон турбаттар. Оттон үлэ ситиһииттэн кынаттанар.

-- Саргылаана Михайловна, үгэс курдук, түмүккэ, куорат олохтоохторугар, бэйэҥ дьоҥҥор уонна “Кыым” ааҕааччыларыгар туох баҕа санаалааххыный?

-- Дьон-сэргэ эһиги хаһыаккытын, оттон эһиги ааҕааччыларгытын таптыыргыт курдук, түөлбэм олохтоохторун таптыыбын. Киһи дьонун-сэргэтин таптаабат буоллаҕына, үлэтэ тахсыбат, ситиһии кэлбэт. Онон барыларыгар тапталы, бары үтүөнү, кэрэни баҕарабын. Ыалдьымаҥ-туттумаҥ уонна сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх буолуҥ. Үүнэр күнү айхаллыы, үөрэ-көтө көрсүҥ. Оччоҕуна үлэ-хамнас да көхтөөх, кыайыылаах-хотуулаах буолуо. Этэҥҥэ олоруҥ.