Арассыыйа састаабыгар ким хаһан, хайдах киирбитэй?

12.08.2013 12:16 | Автор: kyym.ru | Көрдүлэр: 2446   
Печать

cdd64a449c662668d06c3cefee5_prevДагестан

Билигин киһи эрэ барыта Дагестан Арассыыйа састаабыгар киириитин 50-ча сыл устата тохтообокко барбыт Кавказ сэриитин, Шамиль бэриниитин кытта ситимниир буолуохтаах. Дьиҥинэн, Дагестаҥҥа олохтоох араас норуоттар, ханстволар Арассыыйаҕа быһаҕастаан-отоҕостоон, киирэ-киирэ тахсан буккуллуулара 1812 сылларга түмүктэммит. 1813 с. алтынньы 12 күнүгэр Гюлистан диэн куоракка Дагестан сирэ-уота барыта Арассыыйаҕа киирэрин туһунан эйэлээх дуогабар түһэрсиллибит. Ол түмүгүнэн, Иран да, Турция да “бу сири аны хаһан да былдьаспаппыт” диэн сөбүлэҥнэрин биэрбиттэр. Арассыыйа байыаннай чаастара Дагестаҥҥа киирбиттэр, муоратааҕы флот Каспий байҕалыгар тахсыбыт.

Биллэн турар, дуогабар дуогабарынан, оттон Хотугу Кавказ омуктара -- бэйэлэрэ туспа санаалаах-оноолоох, интэриэстээх дьон. Бэрт сотору кэминэн бэрт уоттаах-күөстээх Кавказ сэриитэ саҕаламмыта, Дагестан уонна Чечня “имамат” диэн аатырар ислам судаарыстыбатын тэрийбиттэрэ. 1859 с. балаҕан ыйын 7 күнүгэр Шамиль имам бэриммитэ. Дьэ онтон ыла Дагестан Арассыыйа сатсаабыгар “дьиҥнээхтик” киирбитэ. Ол сэрии түмүгэр “Дагестан нэһилиэнньэтин аҥаарыттан ордугун сүтэрбитэ” дииллэр.

Санаттахха, бу күннэргэ Дагестаҥҥа “Арассыыйа састаабыгар киирии 200 сылын” (Гюлистан дуогабарынан) үөрүүлээхтик бэлиэтээри оҥостоллор.

 

Татаардар

Билиҥҥи татаардар Арассыыйаҕа 1552 с. Казань ханствота сууллубутун кэннэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киирбиттэрэ. Уордаах Уйбаан (Иван IV) Казань ханствотын хайдах курдук кырыктаахтык хам баттаабытын билигин, өйдөнөр төрүөтүнэн, мээнэ сырдаппаттар. Осада кэмигэр уонунан тыһ. киһи (билиҥҥи татаардар “сүүһүнэн тыһыынча” дииллэр) өлбүтүн суруйаллар. Казаны көмүскээн өлбүт дьону барыларын “татаардар этэ” диир кыах суох. Манна татаардары тэҥэ, башкирдар, ногайдар, чуваштар, удмуртар, Крым уонна Сибиир татаардара бааллара.

Казань ханствота сууллубутун кэннэ, 1555-1556 сылларга башкирдар баһылыктара Москубаҕа бас бэринэллэрин биллэрэн дэлэгээттэри ыыталаабыттара. Ол эрээри, “саҥа хаһаайын” дьаһайарын сөбүлээбэккэ, 1645, 1662-1664, 1681-1684, 1704-1711, 1725 сыллардаахха башкирдар элбэх хаан тохтуулаах өрө туруулара буолуталаабыттара. Эмиэ ити кэмҥэ чуваштар, удмуртар Арассыыйаҕа киирбиттэрэ.

 

Тывалар

Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар 1944 с. алтынньы 11 күнүгэр киирбитэ. Ол иннинэ кини бэйэтэ туспа валюталаах, дьаралыктаах, дуоҕалаах, өрөгөй ырыалаах туспа судаарыстыба этэ. Туох кистэлэ кэлиэй, итиччэ аҕыйах нэһилиэнньэлээх, сайдыыта суох сири ССРС туох да кыһалҕата суох тута бэйэтигэр былдьыан сөп этэ эрээри, Кытайы, Монголияны кытта дипломаттыы сыһыаны буортулаамаары, балай эмэ өр туспа судаарыстыба “оҥорон” олорбута. Тоҕо диэтэххэ, ол иннинэ Тува сирэ-уота Цин (Кытай) импиэрийэтин састаабыгар сылдьыбыта. Дьиҥинэн, 1921 сылтан ыла Тува өрөспүүбүлүкэтин олоҕун-дьаһаҕы барытын ССРС хонтуруоллаан, салайан олорбута.

 

Хакаастар

Хакасия сирин-уотун нуучча дьоно 1604 сылтан баһылаан барбыттара. Ону олохтоохтор (кыргызтар), биллэн турар, сөбүлээбэтэхтэрэ. Ити кэмтэн ыла кыргызтар 100-чэкэ сылы быһа тохтообокко кэриэтэ Нуучча судаарыстыбатын утары охсуспуттара. Кэлин олохтоохтор Арасссыыйаҕа кииримээри, Ойрат ханствотын састаабыгар кыбыллан, төрөөбүт сирдэриттэн букатынныы көһөн баран хаалбыттара. Кинилэр ордон хаалбыт тобохторо билигин “хакаастар” диэн аатыран олороллор. Ол түмүгэр, дьоно барыта кэриэтэ көһөн баран кураанахсыйбыт Хакасия сирэ, 1727 сыл атырдьах ыйыгар түһэрсиллибит Арассыыйа-Кытай дуогабардарынан, Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киирбитинэн ааҕыллар.

 

Кареллар

Карелия Арассыыйа састаабыгар киириитин чопчу “бачча чыыһылаҕа” диэн этэр уустук. Киирэ-киирэ тахсыы, араас судаарыстыбалар састааптарыгар кыбыллыы, быһаҕастаһыы, былдьаһыкка сылдьыы элбэх. Холобур, Карелия сирин сорҕото 12-13-с үйэлэргэ Нуучча сиригэр киирбитин туһунан элбэх сибидиэнньэ баар. Кэлин бу сирдэр Швеция, Новгород кинээстэрин былдьаһыгар сылдьан, ол быыһыгар туспа герцогство, Ингерманландия эҥин диэн аатыра сылдьан баран, Хотугу сэрии кэнниттэн 1727 с. букатыннаахтык Арассыыйа састаабыгар киирбиттэрэ. Карелияҕа олохтоох кареллар ханна барыахтарай, сирдэрин кытта былдьаһыкка сырыттахтара дии... Дьиҥинэн, кареллар үгүстэрэ Арассыыйа атын ыаллыы нуучча уобаластарынан тарҕанан олороллор, Карелияҕа бэй  этигэр кареллар 3 гыммыт 1-дэрэ эрэ баар. ССРС Финляндияны кытта сэриитигэр, 1940-с сыллар ыспыыларыгар, кареллар эмиэ икки судаарыстыба икки ардынан былдьаһыкка бара сылдьыбыттаахтара.

 

Чукчалар

Чукчалар 17-с үйэттэн нууччалары кытта ыкса билсибиттэрэ. Ол кэнниттэн тохтуу-тохтуу барбыт нуучча-чукча сэриитэ саҕаламмыта. Екатерина II “чукчалары сэриилээн туһа суох буолууһу, эйэлээхтик кэпсэтэр наада эбит” диэн ыйааҕын кэнниттэн, 1778 с. нуучча былаастара Омулят Хергынтов диэн чукча саамай улахан тойонун кытта “Арассыыйаҕа киирэллэрин туһунан” дуогабар түһэрсибиттэрэ. Ол эрээри, чукчалар 1885 сылга диэри туох да былааһы билиммэккэ, кими да аахсыбакка, нолуогу-дьаһааҕы төлөөбөккө, бэйэлэрэ туспа сууттанан-сокуоннанан, этиһэн-эйэлэһэн, өлөрсөн-төрөтүһэн олорбуттара сурукка-бичиккэ тиһиллибит. Уопсайынан, чукчалар Сэбиэскэй былаас олохтоммутун эрэ кэннэ Арассыыйаҕа “дьиҥнээхтик” киирбит дьон.