АЙГЫЛААН: «Бэйэҥ айбытыҥ күндү»

26.07.2013 18:20 | Автор: Диана Клепандина | Көрдүлэр: 3210   
Печать

x_35a33f78Айгылаан диэн кимин үгүс тылынан билиһиннэрэ сатыыр наадата суох. Ыллыыр, үҥкүүлүүр, араадьыйаҕа үлэлиир, тамадалыыр, күөх экраҥҥа биэрии да ыыта сылдьыбыт – артыыс идэтигэр куттаммакка-сэрбэммэккэ ылсан иһэр уолу миигиттэн итэҕэһэ суох билэн олороргут буолуо. Мин бүгүн Айгылаан «сыана кэннинээҕи» олоҕун сэгэтэн көрүөхпүн баҕарабын.

-- Айгылаан диэн ааттаах ырыаһыт соһуччу баар буола түспүтэ дии...

-- Аан бастаан «Саҥа ырыаҕа» Далаана «Сардаана» диэн ырыатын ыллаан киэҥ эйгэҕэ сүрэхтэммитим. Ити 2011 с. этэ. Онтум эмиэ туһунан устуоруйалаах. Биир үтүө күн Далаанаттан «Саҥа ырыаҕа» кыттыахпын баҕарабын, ырыата суруйан биэрбэккин ээ» диэн көрдөстүм. Онуоха кини «Уоллаах кыыс» диэн ырыатын суруйан биэрдэ уонна Семен Ченяновка фонограмма оҥотторуох буолла. Семен: «Бу ырыа Айгылааҥҥа барсыбат. Бэйэҥ ыллаа уонна киниэхэ саҥа ырыата суруйан биэр» диэбит. Ол кэмҥэ мин «Уоллаах кыыспын» бэлэмнэнии бөҕө. Хайыахпытый, саҥа ырыа көрдөнөн бардыбыт. Ити биир киэһэ иһигэр Наташа «Сардаана» диэн ааттаах ырыаны суруйан биэрбитэ. Маҥнай төлөпүөнүнэн истибитим. Сөбүлээбитим. Онтон тылларын үөрэтэн баран, Ченяновка фонограмма уһултарбытым. Барыта онтон саҕаланан барбыта...

 

-- Артыыс идэтэ бу мин эйгэм, олоҕум суола диэн санаа хаһааҥҥыттан үөскээбитэй?

-- “Олоҕум аргыһа буолуо” диэхпин билигин да тардынабын. Хас биирдии артыыс бэйэтэ туһунан «кэмнээх». Ханнык эрэ кэмҥэ өрө тахсар, дьон-сэргэ сэргээн, кэтэһэн истэр. Онтон ханнык эрэ кэмҥэ онто «уоста» быһыытыйар. Сорохтор ону тулуйбакка атын эйгэҕэ көһөллөр. “Миэхэ оннук буолуо суоҕа” диэн илии баттаабаппын. Инникитин ким да тымтыктанан көрбүтэ суох. Ол эрээри, билиҥҥитэ үлэлиир-хамсыыр санаалаахпын. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан үҥкүүнэн дьарыктаммытым. Соҕотоҕун хаһан да ыллаабатах киһибин, ансаамбылга эрэ кыттарым. “Ыллаан көрдөхпүнэ хайдаҕый?» диэн өй-санаа кэлин үөскээбитэ. Хара маҥнайгыттан «хайаан да улахан артыыс буолуохтаахпын» диэн сыаллаах-соруктаах айар эйгэҕэ үктэммэтэҕим. Баҕар – табыллыа, баҕар – суох. Айылҕа тугу өлүүлээн биэрбитинэн... Сатамматаҕына да, улаханнык хараастар-мунчаарар санаам суоҕа.

-- Артыыс идэтин элбэх жанрыгар холонон көрдүҥ. Ыллыыгын, үҥкүүлүүгүн, тамадалыыгын, араадьыйаҕа үлэлиигин, биэрии да ыыта сылдьыбытыҥ. Аны дьиэ кэргэниҥМаны барытын хайдах ситиһэҕиний?

-- Билигин өссө арыый холкутуйа сылдьабын. Аҕыйах сыллааҕыта циркэҕэ үҥкүүлүүр, араадьыйаҕа үлэлиир, ыллыыр, тамадалыыр, ол быыһыгар тэлэбиидэнньэҕэ биэрии ыытар этим. Бу манна барытыгар бэлэмнэнэргэр эмиэ туһунан бириэмэ наада. Ханна эрэ тиийэн уһуллуоххун, фонограмма сакаастыаххын, дьоннуун көрсөн тэрээһиҥҥин былаанныаххын наада... Аны онно дьиэҕин-уоккун, оҕоҕун-уруугун эбэн кэбис. Биир кэмҥэ ити курдук олус элбэх дьарык түмүллэ сылдьыбыта. Дьиэбэр кэлэрбэр дьонум утуйа сыталлар, барарбар – утуйа сыталлар. Киһи күүстээхтик, көдьүүстээхтик үлэлээтэҕинэ эрэ тугу эрэ ситиһиэн сөп эбит диэни бигэтик өйдөөбүтүм. Аныгы олох, балысхан сайдыы тэтимэ оннук түргэн. Хаалбатаххына сатанар.

-- Киһи оннук сылдьан салҕан, хал буолан хаалыах курдук

-- Суох, айар үлэ букатын туһунан, ураты эйгэлээх. Онно төһөнөн дириҥник умсаҕын да, соччонон умсугуйан иһэҕин. Кэлии-барыы, сүүрүү-көтүү… Төттүрүтүн онтукаҥ суох буолан хааллаҕына, кураанахсыйаҕын. Мин салҕа иликпин… билиҥҥитэ оннук өй-санаа киирэн да тахсыбат.

-- Ырыаһыттар бэйэлэрин суолларын булуохтарыгар диэри элбэх күн-дьыл ааһар дииллэр. Мин тус суолбун-ииспин буллум дии саныыгын дуу эбэтэр өссө да «бэйэҕиҥ» көрдөнө сылдьаҕын дуу?

-- Сорохтор «бэйэ суолун таба тайаныы» уонна «тахсыы» диэни булкуйаллар. Дьиҥэ, ити атын-атын өйдөбүллэр. Сорох ырыаһыт соһуччу тахсар. Кистээбэккэ эттэхпинэ...  «Саҥа ырыаҕа» кыттыбытым, тэлэбиидэнньэҕэ көстүбүтүм, ырыам «удачнай» буолан тута араадьыйаҕа иһиллибитэ, хит буолбута. Онтон саҥаттан саҥа ырыалары тохтообокко таһааран испитим, «Саҥа ырыаҕа» үстэ  кыттыбытым, быйыл «Этигэн хомуска» «Сыл бастыҥ» ырыаһыта» буоллум.  Оттон сорох ырыаһыттар өр үлэлээн бэйэлэрин суолларын булуналлар. Мин быйыл араадьыйаҕа үлэлээбитим ахсыс сыла буолар. Ол иһин хайа ырыаһыт ханнык ырыанан саҕалаабытын, хайдах үүнэн-сайдан испитин син билэбин. Тус бэйэм өр үлэлээн, эрэйдэнэн тахсыбыт ырыаһыттары улаханнык ытыктыыбын. Мин киэҥ эйгэҕэ тахсарбар биир сөптөөх түгэн, табыллыбыт ырыа оруолу оонньообут буолуон сөп. Ол ырыа мин суолбун тэлэн биэрдэҕэ. “Бэйэм айар суолбун көрдөнө сылдьабын”, “саҥа саҕалаан эрэбин” дэниэхпин баҕарбаппын. Ыллыыр хайысхабын уларыппакка эрэ бу суолбунан инним диэки дьулуһуом.

-- «Этигэн хомуһу» ахтыбычча ыйытыым. «Сыл бастыҥ ырыаһыта» аатын ылбытыҥ. Күрэс кэннэ туох санаа үөскээбитэй?

-- Быйыл бу анал аакка тэҥ соҕус таһымнаах ырыаһыттары киллэрбиттэрэ: Сахамин, Эрчим, Ыра Чаҕаан. Биһиги биир кэмҥэ саҕалаабыт дьон буоллахпыт. Мин Сахамиҥҥа ыалдьыбытым, баҕар, Ыра Чаҕаан ылыа дии санаабытым. “Мин кыайарым буолуо” диэн санаа алҕаска да өйбөр киирэн тахсыбатаҕа. Испииһэккэ киллэрбиттэриттэн соһуйбутум. “Чэ, ыларын ылбаппын эрээри, бэйэбин хайдах баарбынан көрдөрүөм” дии санаабытым. Биллэн турар, Лэгэнтэйгэ, Анатолий Бурнашевка, Байбал Сэмэнэпкэ тэҥнэһэр ыраах. Өссө да бириэмэ баар. «Этигэн хомуска» кыайан баран, ыллыырга баҕа, үлэлииргэ эппиэтинэс улаатта. Ааһар, кэлэр-барар ырыаһыт курдук буолбакка эрэ, ылсан дьарыктаныахха наада. Үс сыл ыллаатым, альбом тахсар ырыата баар буолла. Уруккуларбыттан бастыҥнарын талан уонна саҥа ырыаларбын киллэрэн, альбом таһаарыахпын, кэнсиэр тэрийиэхпин баҕарабын.

-- Билиҥҥи ырыалар тыллара мөлтөҕүн бары билэбит. Ол туһунан хаһыакка да суруйаллар. Эн санааҕар, ырыаларыҥ тыла-өһө хайдаҕый?

-- Тылга болҕомтону уура сатыыбын. “Бэйэм суруйбут ырыаларым тыллара ордуктар” диир кыах суох. Уопсайынан да, бэйэм айарбын ыарырҕатабын. Миэхэ өйбөр бастаан ырыа матыыба киирэр. Онно тылы дьүөрэлээн айабын. Бэйиэттэр хоһоонноругар ырыа суруйар, биллэн турар, үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Ол эрээри ырыаһыкка боростуойдук да буоллар бэйэтэ суруйан бооччойбут ырыата күндү буолар. Бэйэҥ тугу саныыргын, тус иэйиигин, үөрүүгүн-көтүүгүн, мунчаарыыгын тиэрдэр буоллаҕыҥ.

 

Кэргэним – холку киһи

-- Бу курдук киириилээх-тахсыылаах үлэҕэр кэргэниҥ хайдах сыһыаннаһарый? Бука, дьиэҕэр көстүбэккин диирэ буолуо...

-- Мин кэргэним айылҕаттан холку киһи. Хастыы эмэ нэдиэлэнэн гастроллуу барабын. Баар да буоллахпына, дьиэбэр аҕыйахтык көстөбүн. Аны туран кыракый оҕолоохпут, кыыспыт алта ыйын туолла. Уолбут үс саастаах. Ону ол диэбэккэ кэргэним өйдүүр, өйүүр. Мин төрүөхпүттэн «хамсаныылаах» киһибин. Барарбын-кэлэрбин, киирэрбин-тахсарбын сөбүлүүбүн, биир сиргэ таба олорбот айылгылаахпын. Биллэн турар, «оо-о дьэ, эмиэ суоххун...» диир түгэннэр, биллэн турар, бааллар. «Олоҕум тэтимигэр, баһаалыста, үөрэн», -- диибин. Бэйэ бэйэбитин ити курдук өйдөһөн, өйөһөн олоробут. Кэргэммин бэйэбин кытта элбэхтик илдьэ сылдьабын. Эстрадаҕа бииргэ алтыһар дьоммун барыларын билэр. Онон күнүүлэһин эҥин диэн суох. Өскөтүн кини айар үлэбин өйөөбөтө, «онно барыма, итиннэ тиийимэ” диирэ эбитэ буоллар, бука, мин үлэлээбэккэ, аһыллыбакка олорон хаалбыт буолуом этэ.

-- Икки оҕо аҕата эбиккин. Ыгым бириэмэлээх киһи оҕолоргун хайдах иитэҕиний? Туохха ордук болҕомтоҕун уураҕыный?

-- Оҕону иитии туһунан литэрэтиирэни аахпатаҕым. Дьонум миигин хайдах ииппиттэрэй да, ол курдук иитэ сатыыбын. Ханнык баҕарар төрөппүт оҕом үчүгэй киһи буола улааттын диэн кыһаллар буоллаҕа. Уолбун кыра сааһыттан саастаах дьону ытыктыырга үөрэтэбин. Кырдьаҕаһы ытыктыыр оҕо туохха барытыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар. Кыыспыт билигин кыра киһи. Күнүм-ыйым киниттэн тахсар.

-- Уолуҥ ким курдугунуй?

-- Олус хамсаныылаах оҕо. Ити чааһынан миигин баппыт. Оҕолорбун көрөн испэр сэмээр үөрэ саныыбын. Төһө да кинилэри сүрүннээн ийэлэрэ көрбүтүн иһин, баар кэммэр төһө кыалларынан иитиигэ кыттыһа сатыыбын. Иккис оҕолонноххуна, улахан оҕоҕо болҕомто арыый мөлтүүр. Баҕар ол иһин буолуо, уолбар элбэх болҕомтону уурабын. Ийэтэ үксүн кыра киһитин кытта бодьуустаһар.

-- Дьон ортотугар сылдьар киһигин. Эн санааҕар билиҥҥи саха кыргыттара хайдахтарый? Дьиҥнээх саха кыыһа диэн кими ааттыахха сөбүй?

-- Илиитигэр пиибэлэх, табах уобуулаах, кылгас дьууппалаах кыыс, биллэн турар, мин өйдөбүлүм сахатын кыыһыгар дьүөрэтэ суох. Кырааскыта-самааскыта суох, истиҥник көрөр, наҕыллык туттар-хаптар, кэпсэтэр-ипсэтэр кыыһы саха кыыһа диэн ааттыахпын сөп. Арааһа, миэхэ кэргэним курдук кыыс буолара быһыылаах. Мин саныахпар, саха кыыһа уһун суһуохтаах буолуохтаах. Уһун суһуох – кыыс оҕо кэрэ киэргэлэ. Аныгы үйэҕэ кыргыттар араас дьарыктаахтар. Мин туох да диэн утарбаппын эрээри, интэриэстэрэ уларыйда. Кэнсиэргэ, тамадалыы сылдьан көрдөхпүнэ, аһара оҥосто-оҥосто туттар-хаптар, тас сэбэрэлэрин эрэ көрүнэр кыргыттар баар буолаллар. Оннук кыргыттары сөбүлээбэппин. Мин, уопсайынан, киһи быһыытынан боростуой дьону ордоробун. Кубулҕата, иҥэ-дьаҥа суох, бэйэтин арбаммат, “гламур” буола сатаабат дьону... Арааһа, боростуой киһи буоламмын буолуо, миэхэ оннук дьон быдан чугастар.

-- Айгылаан, бүтэһик ыйытыым. Дьон болҕомтотугар сылдьар төһө уустугуй? «Сулустаах чааһым» бүтүө, дьон сэҥээрбэт буолуо диэн куттанаҕын дуо?

-- Дьон ортотугар сылдьарбар үөрэнэн хааллым быһыылаах. Табаарыстарбын кытта онно-манна бардахпына көрөллөр-истэллэр аҕай. Дьон ортутугар сылдьар киһи бэйэтин көрүнэ, туттуна, хонтуруоллана сылдьар. Ону сорохтор «сулус ыарыытынан» ыалдьыбыт дииллэр быһыылаах. Сыыһа-халты туттуу суох буолуохтаах. Дьон кыраҕы харахтаах,  хоп-сип түргэнник тарҕанар. Бу соторутааҕыта доҕотторбун кытта Аммаҕа ким да суох сиригэр баран дуоһуйа сынньанан кэллибит. Ардыгар, адьас суос-соҕотох сылдьыахпын баҕарабын. Оннооҕор дьиэ кэргэнэ, табаарыстара суох… Дьон үксэ да оннук саныыра буолуо дии саныыбын. «Сулустаах чааһым» бүтүө диэн дьиксинии, кистээбэккэ эттэххэ, ырыаһыкка барытыгар баара буолуо. Оннук кэм хаһан кэлэри билбэт буоллахпыт. Оннук кэм кэллэҕинэ да, олус улаханнык ороһуйуом, долгуйуом дии санаабаппын.

-- Айгылаан, айар үлэҕэр үрдүк ситиһиини, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу-соргуну!