Киирии тыл

21.11.2012 16:03 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 2728   
Печать

108046_mediumБилигин “киирии тыл” диэн омуктан ылыллан баран сахалыы саҥарыллар тылы ааттыыбыт. Онтон нууччалыы суруллар-саҥарыллар тылы “кыбытык” тыл диэхпитин сөп. Билигин сорох дьон “тылы барытын сахатыта сатыыллар” диэн соһуйаллар. Кырдьык, үөрэх, ускуустуба, бэлиитикэ, успуорт өттө саха эйгэтигэр киирбитэ ыраатта. Онон сахалыы саҥарарбыт сөп. Ол гынан баран, нуучча тылын эйгэтэ олус киэҥ.

Холобур, аракыата көтүтүүтэ, сөмөлүөт-хараабыл тутуута, массыына-тиэхиньикэ оҥоруута. Манна 2 мөл. кэриҥэ тиэрмин уонна номенклатура туһаныллар. Олорго саха тыла киирбэт. Ону таһынан, “билим эйгэтэ” диэн олус киэҥ араҥа баар. Бу эйгэҕэ саха тылын кыттыһыыта эмиэ бэрт кыра.

Биһиги саха эйгэтигэр киирбит, ол эбэтэр күннээҕи кэпсэтии эйгэтигэр туһаныллар тыллары эрэ сахатыта сатыыбыт. Ол эйгэ, билиҥҥи туругунан, 3000 эрэ тыллаах. Ол эбэтэр, уопсай тиэрмин нуучча тылын 1 бырыһыанын эрэ хабар. Ол саха тылын баайын 3-4 %-нын эрэ ылар.

Онон, “тылы барытын сахатыта сатыыллар” дииллэрэ букатын олоҕо суох. Билигин ити сахатытыы хайдах баран иһэрин бэйэбит көрөбүт.

Билигин тиэрмин оҥорооччулар 80 тыһ. тиэрминнээх тылдьыты оҥоро сылдьаллар. Ол гынан баран, ити үлэ олоххо киирэ илик. Ити тыллар олоххо киирэллэрин туһугар 20-40 сыл барыа. Билигин тыллары “сахатытааччы” “Кыым” хаһыат буолар. Ону дьон-сэргэ биһириир. Маны “Кыым” Саха сиригэр саамай элбэх ааҕааччылаах хаһыат да буолбута туоһулуон сөп. Ол эбэтэр, саха тылын сэргэхситэр, кини туһугар туруулаһар үлэ бара турар, туох да оҥоһуллубат буолбатах.

 

Лазарь Афанасьев-

Тэрис.