Саха бастакы тыл үөрэхтээҕэ, бастакынан маассабай суругу-бичиги киллэрбит С.А.Новгородов төрөөбүтэ быйыл 120 сыла. Кини олунньу 13 күнүгэр 2-с Хатылы (Болтоҥо) нэһилиэгэр уон оҕоттон алтыһынан төрөөбүтэ. 120 сыл диэн киһи олоҕор саамай улахан суолталаах саас. Тоҕо диэтэххэ, айылҕа киһиэхэ лоп курдук итиччэ сыл олох олорон барар ис кыаҕы, күүһү, нэгири, быланы биэрэр. Бу 120 сыл икки улахан мөһүлгэ дэнэр, бачча сылга үрүҥ күн куйаарга 10 толору эргиири оҥорор. Күн 12 сылга биир эргиири оҥорорун мындыр өбүгэлэрбит бэрт өрдөөҕүттэн ыла кэтээн билбиттэр эбит. Дьэ, сүрдээх.

Ол курдук, Алампа төрөөбүтэ 120 сылын бэлиэтээн эрэ баран, бу болдьоҕу дьэ тиһэҕэр тиийэ баардылаан эрэрбит хайҕаллаах суол. Быйыл саха дьоно эмиэ бэркэ турунан туран Эрилик Эристиин 120 сылын олус өрө көтөҕүллэн бэлиэтээтибит.

Ааты умуннарыы, умуннара сатааһын төһө да сабардыы турдар, норуот бэйэтин хоһуун уолаттарын умнубат.

Сэмэн Новгородов үөрэххэ айылҕаттан сыстаҕаһа, тылга дьоҕура оҕо эрдэҕиттэн биллибитэ. 21 саастаах устудьуон уол 1913 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот учууталларын сийиэһигэр «Краткие сведения об якутах, их школы и их право на образование» диэн дакылааты ааҕан турар. Онно кини саха оҕолорун сахалыы үөрэтэр оскуоланы туруорсар, сахалыы үөрэх кинигэтин бэчээтигэр анаан субсидия көрдөһөр. Биһиги билигин да ол туруктан ыраата иликпит.

Уолбут чахчы даҕаны тыл хомуһунун илэ иҥэриммит, чаҕылхай уоттаах сулус эбит. Дэлэҕэ даҕаны аҕыс омук тылын баһылыыр гына үөрэхтэниэ дуо – түүр, монгол, калмыык, тоҥус-маньчжур, кытай, боронсуус, ньиэмэс тылларыгар эксээмэн туттаран, 1923 с. Петербург куоракка тылы уонна литэрэтиирэни чинчийэр институкка үлэҕэ ыҥырыллан, сылтан ордук өлүөр диэри үлэлиир. Ону билигин да киһи санаата хоппот дьыалата. Кини Радлов, Котвич, Щерба, Самойлович, Бодуэн-де-Куртенэ, Малов, Поливанов курдук уһулуччулаах тыл үөрэхтээхтэригэр үөрэнэн-уһуйуллан, биһирэтэн-хайҕатан, көмөлөһүннэрэн, сахатын тылын ис айылҕатыгар сөп түбэһэр алпаабыты айан таһаарар. Кини ити сүҥкэннээх үлэтин баара-суоҕа 25 саастааҕар оҥорор. Ити сыл В.М.Ионов букубаарын саҥа алпаабытынан «Сахалыы сурук-бичик» диэн ааттаан таһаарары ситиһэр. 31 сааһыгар латыынныы алпаабытын ситэрэн, сахалыы сирииби Петербурга тиийэн куттарар, букубаарын уонна ааҕар кинигэтин таһаарар. Бу суругу-бичиги саха дьоно утаппыттыы ылынан үөрэхтэнэн барар.

Ийэ тыл дорҕоонун дьүөрэтин сатаан таба этэр, оннооҕор ордук таба суруйар диэн олус уустук. Саҥарар тыл сурук тылыттан уратылаах. Новгородов барахсан тылга айдарыылаах киһи буолан итини барытын билэр, истэр, Алампалыы эттэххэ, арааран истэр хос кулгаахтаах киһи. Хос куолай, хос кулгаах диэннэр бааллар ээ саха киһитигэр.

Новгородов алпаабытынан барыта 200-тэн тахса кинигэ, ол иһигэр отучча учуобунньук бэчээттэммитэ. 20-с сылларга Арассыыйа бары түүр, монгуол уо.д.а. тыллаах омуктара латыын алпаабытыгар көһөллөрүгэр Новгородов өҥөтө улахан. Бу сурук-бичик 30-с сыллар бүтүүлэригэр бэлиитикэ уларыйан эрэ уурайбыта. Биһиги ону билигин санаа ырата эрэ оҥостор кыахтаахпыт.

Эппит тыл иһиллибэккэ буолбат. 1916 с. «Якутские вопросы» диэн хаһыат балаҕан ыйынааҕы үс нүөмэригэр кини субуруччу «Основные задачи якутской интеллигенции» диэн ыстатыйаны бэчээттэппит (быйыл Өксөкүлээхпит «Интэлигиэнсийэҕэ суругун» 100 сылын бэлиэтиибит). Новгородов ыстатыйатыгар омук баар буолар биэс суолун чопчу ыйар: 1) олорор сирэ, 2) омук быһыытынан чөлө, 3) тыла, 4) төрүт бэйэтин итэҕэлэ, 5) судаарыстыбаннаһа. Кини бу биэһи суол-суол эридьиэстээн, ордук уустук балаһыанньа тылбытыгар баарын ыйар. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар хаалбыт Турухаан (Енисей), Нүүйэ, Ньыман (Амыр) сахаларын санатар – ол дьоммут тылларын тамты умнан баран дьэ уруурҕаһа сатаан эрэллэр. Баларга эбии Дьэһиэй, Үт сахаларын санаа. Баһаам элбэх норуоппутун «тас сахалар» диэн ааттаан дьэ баарданан-суохтанан эрэбит.

Сэмэн Ноҕуруодап баара-суоҕа 32 сааһыгар, дьиҥинэн, аас-туор олохтон, тымныы уораҕайдартан, ыарахан үлэттэн былата быстан, баар күүһүн барытын тоҕо түһэн бараан кэбиһэн, сырдык тыына Петербург куоракка 1924 сыл олунньу 28 күнүгэр быстыбыта – эмиэ тыл ыйыгар. Барахсан, тыл киһитэ буолан, айыллыбыт аналыгар тыл ыйыгар төрүүр да, өлөр да дьылҕалаах эбит буоллаҕа.

Бу 120 сыл туоларыгар кинини биһиги – саха дьоно-норуота – хайаан да күүскэ санаан, ытыктаан, сырдык аатын ааттаан ааһыахтаахпыт. Ыйаах оннук. Бу 13-с күн кини аатын ааттаан Дьокуускайга үс сиринэн, баар улахан уораҕайдарга барытыгар Дьоро киэһэлэри тэрийэбит. Саха дьоно, көхтөөхтүк, күргүөмүнэн тоҕо анньан кэлэн бу түһүлгэлэргэ кыттыҥ диэн ыҥырыы ыытабыт. Бу түһүлгэлэргэ кэлэн санааҕытын холбоон, тыл этэн, дорҕоон таһааран, ырыа ыллаан бардаххытына дьоммут сырдык тыыннарынан биллиэхтэрэ, санаабытыгар санаа, өйбүтүгэр өй, күүспүтүгэр күүс эбиэхтэрэ.

Алампа Сэмэн өлбүтүгэр суруйбут хоһооннооҕун бары билэбит. Кини ол хоһоонун Урааҥхай удьуора диэн аатынан «Кыым» хаһыакка, ити 1924 сыл муус устар 10 күнүгэр, бэчээттэппит. Ити күн киһибит суох буолбута 40 хонуга эбит. Хоһоонугар Алампа Сэмэни аан ийэ дайдытыттан үс кута букатыннаахтык араҕар күнүгэр хомуһуннаах ийэ тылынан этэн-тыынан, суолун ыйан, атааран кэбиспит эбит. Хоһоону бу кэлин тахсыбыт кинигэтигэр 1976 с. дэлби кылгатан кэбиспиттэрэ киирэн хаалбыт... Алампа салгыы түөрт түһүмэхтээн туран саха норуотугар ыҥырыы эппит:

... Саха урааҥхай доҕотторуом!

Саламталаах санаалаах

Сайаҕас ыччаппыт

Салыйда диэҥҥит

Салайбыт суолун

Самнаран кэбиһимэҥ!

Саймаархай санааҕытынан

Сайдар гына

Салайан көрүҥ!

Эдэр ыччат дьонноруом!

Эриэккэс санаалаах

Эдэр ыччаппыт

Эргиллибэт буолла диэҥҥит,

Эҕэрдэлээх тэрээһинин

Эһэн кэбиһимэҥ!

Эйэҕэс өйгүтүнэн

Эбиллэр гына

Эргитэн иһиҥ!..

Дьөгүөр Жирков 1993 с. бэс ыйын 24 күнүгэр Төрүт оскуоланы саҥардан сайыннарыы Кэнсиэпсийэтин көмүскээн билим дуоктара буола барар сарсыардатыгар, Сэмэн Ноҕуруодап «Төрөөбүт соругум» диэн хоһоонун тойук оҥорон туойан Москуба уулуссаларынан айаннаабытын мэлдьи кэпсээччи:

... Үөскээбит кэскилим,

Төрөөбүт соругум диэн –

Саха эрэйдээххэ саргыны

Салайарга санана сылдьабын,

Саҥастарым барахсаттар!

Дьонум сордоохтору дьолго тиксэрэргэ

Дьоһуннанан сылдьабын,

Доҕотторум оҕолоро!

Айыы санаам алдьаныа суоҕа,

Ытык ыра санаам ыттыйыа суоҕа,

Кэрэ санаам киэркэйэн биэриэ!

Бу ытык ыра санаа ити курдук көлүөнэттэн көлүөнэҕэ туттарыллан айаннаан кэлэн иһиэх тустаах. Кээһэр эрэ буолумуоҕуҥ бу күүстээх санаабытын! Кэһэр эрэ буолумуоҕуҥ бу ытык тылбытын!

Санаайа.