Албыҥҥа түбэспиттэр

14.08.2013 11:03 | Автор: kyym.ru | Көрдүлэр: 2304   
Печать
34090051_ffСэбиэскэй кэмҥэ даҕаны, уопсайынан биһиги норуоппутугар былыр-былыргыттан уоруу, албыннааһын-түөкэйдээһин, дьону түүрэйдээн, дьону угаайыга киллэрэн бэйэ туһатыгар оонньооһун төрдүттэн суоҕа. Биир эмэ түгэн таҕыстаҕына даҕаны кытаанахтык дьарыйыллара, дьүүллэнэрэ, ырытыллара. Ол киһиэхэ хос аат иҥэриллэрэ, албын киһи үйэтин тухары хара бээтинэлээх сылдьара. Оттон аныгы олоххо биһиги бэйэ-бэйэбитигэр сыһыаммыт тосту уларыйбыт, бэйэ эрэ туһатыгар олоруу, дьону албыннаан саһыл саҕаланыы үрдүк таһым, баай-талым олох бэлиэтэ буолбут курдук. Албын дьону туох да туппат-хаайбат, кинилэр утуйар ууларын суобас суута уйгуурпат кэмэ кэлбит. Бүгүҥҥү балаһабытыгар албыҥҥа, угаайыга киирбит дьонтон аҕыйах түгэни кэпсиибит, “маннык эмиэ буолааччы” диэн сэрэтии курдук буолуон сөп.

Петя, 22 саастаах:

-- Миигин доҕорум албыннаан турардаах. Кыбыстабын даҕаны, ааппын толору суруйбат буоллаххына кэпсиим.

Иллэрээ сыллааҕыта мин оччолорго бастакы кууруска үөрэнэбин. Бииргэ үөрэнэр уолум “ХоумКредитБаантан” кирэдьиит ылларбыта. Саамай кыһыылааҕа диэн, бэйэм акаарыбар киирэн биэрбиппин. Мин, дэриэбинэттэн куоракка саҥа кэлбит оҕо, үйэбэр кирэдьиит ылбатах киһи, албыҥҥа түбэһэн эрэрбин хантан билиэмий?!

Устудьуоннар өрүү харчыта суох норуоппут. Бииргэ үөрэнэр уолум Антон, илин эҥээртэн сылдьар этэ. Сытыы-хотуу, кэлбит-барбыт баҕайы уол. Үөрэҕэр да аанньа үөрэммэт. Ол буолан баран табаарыстарбыт, доҕотторбут уопсай буолан, кинилиин доҕордоспуппут. Үөрэхпитин саҕалаабыппыт икки ый эҥин буолтун кэннэ Антон миэхэ бэрт кистэлинэн маннык этэр:

--Мин билэр кыыһым бааҥҥа үлэлиир. Киниэхэ тиийиэххэ уонна кирэдьииттэ ылыахха.

-- Ээ, ону хайдах төлүүбүт, таах хабалаҕа киирэллэр дииллэр буолбат дуо?

-- Ону буоллаҕына маннык: “кистэлээнскэй албас баар”. Короче, ол мин билэр кыыһым биһиэхэ көмөлөһүөҕэ. Мин бэйэм ылыам этэ даҕаны пааспарбын дэриэбинэҕэ умнан кэбиспиппин. Билигин суол сабыылаах буолбат дуо, ол иһин дьонум кыайан ыыппаттар. Эн пааспаргынан, холобур, ол баантан, били, билэр кыыспыттан сүүс тыһыынчаны ылабыт, биэс уоннуунан үллэстэн кэбиһэбит, онтон ол кыыс “база данныхтан” туох баары барытын төттөрү сотторон кэбиһэр.

--Эс, оннук буолбат буоллаҕа дии. Кырдьык сотторор дуо? Арай биэрбэтиннэр?

--Кырдьык буолумуна. Кылаабынайа, ол туһунан ким да билиэ суохтаах. Бааҥҥа тиийэн ыйыталаһа эҥин олорбоккун, атын үлэһиттэр истэллэр уонна онно саҥаҕын уһултарар камера баар. Ол иһин отой дьиҥнээхтик кирэдьиит ылар курдук тиийиэхтээхпит. Эн былааҥкаҕа “үлэлиибин” диэн толортороҕун, онно төлөпүөн нүөмэрин ыйаҕын, ону барытын мин эйиэхэ кэпсиэм.

-- Оттон үлэлиир диэн ыспыраапка көрдөөбөттөр дуо?

--Эс, билигин икки эрэ докумуонунан биэрэллэр кирэдьиити. Эн, кылаабынайа, пааспарыҥ уонна СНИЛСиҥ эрэ баар буолуохтаах.

Мин өр дуу, өтөр дуу толкуйдаан баран сөбүлэспитим. Бааҥҥа тиийэн, Антоннуун сымыйалаан туран кирэдьиит ылаары олорбуппут. Били кыыһы кытта Антон чахчы билсэллэр эбит этэ. Ол иһин саарбахтыырым ааспыта. Өссө биир саарбахтааһыным “положительнай” эппиэт кэлбитигэр үрэллибитэ. Мин “сымыйа үлэбэр” эрийэ сылдьыбыттар этэ. Илиибэр сүүс тыһыынчаны тутан баран аҥаарын Антоҥҥа биэрбитим, салыбырыахпар диэри үөрбүтүм. Мин хаһан даҕаны бачча элбэх харчыны илиибэр өссө тутан көрө илик этим. Кыратык, таҥас-сап ылынным, уоннааҕытын туппай-иппэй бүтэрэн кэбистим.

Оннук сырыттым. Сыл аҥаара ааста быһыылаах. Антон Саҥа дьыл кэннэ үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ уонна ханна барбыта биллибэккэ сүтэн хаалбыта. Кэлин истибиппит, дойдутугар тиийэн олорор үһү. Арай биирдэ олорор сирбэр, эдьиийим аахха суут бириистэптэрэ кэлбэттэр дуо?! Үөрэнэн бүтэн тиийбитим, эдьиийим тимир тириитин кэтэн олорор, доппуруос бөҕө. Ийэбэр төлөпүөннээбит, ийэм суһаллык сарсын куоракка кэлиэх буолбут. Миигин тутан ылан ыбылы дьарыйдылар, доппуруостаатылар. Саатар, били кирэдьиитим Москубатааҕы баан буолан, элбэх баҕайы бырыһыаны аахпыт, пиэнньэ бөҕө эбиллибит. Бааҥҥа тиийэ сырыттыбыт, кыра-кыратык төлүөх буолан, хас да ыйдааҕы төлөнүөхтээх улахан сууманы пиэнньэни кытта холбуу төлөөтүбүт. Ол да буоллар ылбыт кирэдьиитим дьөрү көҕүрээбэтэ, барыта бырыһыаҥҥа барда. Кирэдьииппин сайын буолуор диэри дьонум төлүү сырыттылар. Хас саҥа ый үүннэ да миигин мөҕөллөр-этэллэр.  Сайыныгар тиийэн тутууга үлэҕэ киирдим, аны кирэдьииппин бэйэм төлүүр буоллум. Били Антоммутун көрдөөн, булан ылан араастаан төлөттөрө сатаатыбыт даҕаны киһибит иһэн-аһаан, бэйэтэ буорайаахтаабыт, таах тугу да үлэлээбэккэ дьонугар сытар эбит. Оттон дьоно бэйэлэрэ быстар кыаммат ыал буолан биэрдилэр. Күһүнүгэр үөрэнэ барбатым, үлэлии хааллым. Ол сылдьан кыыстанным, харчым олох туохха да тиийбэт. Ийэм эрэйдээх кирэдьиитэ бэйэтин да киэнэ элбэх, онно эбии оскуолаҕа үөрэнэр бырааттардаахпын уонна балтылаахпын. Аҕабыт суох. Акаарытыйбыппын бэйэм боруостуурга тиийдим. Өссө сыл аҥаара курдук төлөөтүм, сүрүн иэһим 65 тыһыынча хаалбытын кэннэ 70 тыһыынчаны атын (кыра бырыһыаннаах) баантан кирэдьиит ыллым. Хата, миэхэ биэрэн иһэллэрэ бэрт. Ол эмиэ туһунан остуоруйа диэбиккэ дылы... Уопсайынан, кирэдьииппин ылан, төлүү тиийбитим, “21 чыыһалаҕа диэри ол укпут харчыҥ таах сытар, кирэдьиитиҥ аннуитентнай” диэн кэбистилэр. Онон сабыахча-саппакка сырыттым, харчым сороҕун бараан кэбистим, бүтүннүү төлүүргэ тиийбэт буолла. Аны кыһын буолан эрэр, хаама сылдьар, үлэлиир киһиэхэ эмиэ халыҥ таҥас-сап наада. Инньэ гынан сорох харчыбынан пуховик, бачыыҥка, бэргэһэ ылынан кэбистим. Оттон кирэдьииппин төлүүрбэр ыйдааҕы төлөнүөхтээх эрэ суумам хаалла. Инньэ гынан аны икки кирэдьиити төлүүр буолан хааллым. Билигин ыйга 25 тыһыынча хамнастаахпын, онтубуттан 18 тыһыынчам иэспэр барар. Төһө-хачча хаалбытын суоттаан да көрө иликпин, уопсайа үс сыл төлөөтүм. Кирэдьииттээх диэн туох да наһаа куһаҕан. Антон угаайытыгар киирбэтэҕим буоллар, билигин үөрэхпин бүтэрэн, дьоллоох баҕайытык ханнык эрэ тэрилтэҕэ үлэлээн ырааппыт буолуохтаах этим.

Спиридон, 26 саастаах:

-- Мин иллэрээ сыл ынырыктык албыннатан турардаахпын. Биир билэр кыыһым эмиэ билэр киһитэ харчыга массыынаны ыытар быраап оҥорторорун истибитим. Ол кыыс көмөтүнэн “быраап оҥорор” уолу булан көрүстүбүт. “Автооскуолаҕа үөрэммит сибидиэтэлистибэҥ суох, нулевой буоллаххына, 25 тыһыынчаны төлүүгүн”, -- диэбитэ. Мин үрдүк үөрэҕи бүтэрэн саҥа үлэһит буолбут кэмим этэ. “Бэрт эбит” дии санаат, ол уолга харчыбын биэрэн кэбистим.  Нэдиэлэ аайы субуоннаан быраабым оҥоһуллан эрэрин дуу, суоҕун дуу сураһабын. Киһим “ол киһи уоппускаҕа барбыт, бу киһи уоппускаҕа барбыт, бэрэбиэркэ кэлбит, аныгыскы ыйга” эҥин диэн көһөрөн истэ. Ол курдук икки ый ааста. Онтон дьөрү даҕаны “сокращение” буолбут аатырда уонна ол уол төлөпүөнүн уларытан, тааһы ууга бырахпыт курдук сүтэн хаалла. Аатын эрэ өйдөөн хаалбыппын. Били “билэбин аҕай”, “быраабы ааһан иһэн оҥорор” диэн эрэкилээмэлээбит кыыспыттан ол уолу ыйытаары, көрдүү сатаатым:

--Бэйэм да сүтэрэн кэбистим, симкатын уларыппыт, көстүбэт дии куоракка, -- эрэ диэтэ. Онон тугу да булан ылбатаҕым. Сыл аҥаара буолан баран, бэйэм автооскуолаҕа киирэн, ситиһиилээхтик үөрэнэн, эксээмэммин туттаран бырааппын ылбытым. Уонна акаары да эбиппин сөҕөбүн. Хайдах да сатаан киһи ГАИ-лары албыннаан, мүччү түһэн быраабы ылар кыаҕа суох эбит. Ол кэриэтэ чиэһинэйинэн үөрэммитим санаабар да астык.

Галина, 45 саастаах:

--Биһиги улаатан эрэр оҕолордоохпут. Кинилэри улааталларыгар дьиэлиэхпит этэ диэн, оҕонньорбунуун сүбэлэһэн баран, кыракый хос ыларга быһаарынныбыт. Куортамҥа биэрэн, харчытын мунньан, кэлин улаатыннаран кыбартыыра оҥорор санаалаах этибит. Хос атыыласпыт дьон, бэркэ диэн билэр буолуохтааххыт, бу Дьокуускайга атыыланар хостор үксүлэрэ хомунаалынайдар, ол аата хас да ыал кыттыһан биирдии куукуналаахтар, санузеллаахтар. “Ылар буолан баран куорат киинигэр ылабыт” диэн, ГРЭС, ДСК уо.д.а. ыраах сирдэри көрө да барбатыбыт. Инньэ гынан куорат киинигэр хос буллубут. Икки ыал кыттыһан санузеллаахтар эбит. Атыылыыр эмээхсиммит “соседи очень спокойные, есть маленькие дети” дии-дии, эрэкилээмэлээн бөҕө буолла. Дугдуруй да оҕус, удамыр сыанаҕа көстүбүтүгэр да баһыыба, атыылаһан кэбистибит, куортамҥа биэрдибит. Арай туран, куортамнаһааччыларбыт ый буолбакка көһөр аатыгар бараллар, харчыларын төттөрү көрдүүллэр. Били, таһынааҕы оҕолоох, чуумпу аатырбыт ыалларбыт отой да буор иһээччилэр эбит. Хаһааҥҥыта эрэ судаарыстыбаннай тэрилтэҕэ үлэлии сылдьыбыт дьахтар олорор, куруук итирик буолар, итирикситтэри мунньар, түүннэри айдаарар, ыалларын утуппат,  өссө тоҥсуйан харчы көрдүүр эбит. Улахан кыыһа оскуоланы бүтэрбит, кырата икки эрэ саастаах. Аны бу хоһо куорат мээрийэтин бас билиитэ буолан, атыылыыр, көһөр, бырааба суох. Бэл, социальнайдар кинилэри үҥсэн да атын сиргэ көһөрөр кыахтара суох эбит. Оттон куорат дьаһалтата кинини эмиэ үүрэр бырааба суох, тоҕо диэтэххэ, социальнайдар көҥүллээбэттэр. Аны туран, бу дьахтар хас да сыл кыбарпылаататын уонна хомунаалынайын төлөөбөккө, итии ууну, куукуна, туалет уоттарын быһан кэбиспиттэрэ. Бүттэхпит ол. Араас инстанцияҕа сүүрэкэлии сатаан баран, эрэйэ бэрдин иһин, быйыл атыылаатыбыт. “Наһаа чуумпу ыаллар, кыра оҕолоохтор” диэн эрэкилээмэлии-эрэкилээмэлии... Ол хостон босхолонон баран үөрдэхпитиэн... Сах сиэтин, аны хос атыылаһыллыбат.

Мария, 33 саастаах:

-- 2008 сыллаахха уһаайба атыылаһабын диэн, албыннатан турабын. “Мега” атыы-эргиэн дьиэтин кэннинэн үчүгэй баҕайы уһаайбалар бааллара. Онно биир кыыс уһаайба атыылыыр эбит. “Убайым киэнин дэбиэринэһинэн атыылыыбын”, -- диир. Биһиги атыылаһыах буолан ыксаатыбыт. Аны ол убайа ханна эрэ барбыт, дэбиэринэһин сибилигин оҥорор кыаҕа суох. Онтон ол кыыс:

--Бачча чэпчэки сыанаҕа атыылаһааччы олус элбэх, ол иһин кимиэхэ баҕарар атыылыахпын сөп, туочуна ылар буоллаххытына, 50 тыһыынчата аҕалыҥ, билигин суруочуна харчыга наадыйа сылдьар кэмим, убайым кэллэ да дэбиэринэһинэн эһиэхэ атыылыыбын, -- диир. Биһиги атыылаһааччы элбэҕин истэн ыксыыбыт, онуоха эбии эдэр, ып-ырааһынан көрбүт кыыс албын буолбатах ини диэн эрэнэн, харчыбытын биэрэн кэбиспиппит. Бу акаарылар, саатар, араспыыската суох. Кыыспыт убайа субуоннастахпыт аайы кэллэр-кэлбэтэ. Онтон олоччу да сүтэн хаалла. Докумуоннары көрбүт буоламмыт, ол уһаайба ким аатыгар сурулла сылдьарын билэр этибит.  Милииссийэҕэ үлэлиир бырааппыт көмөтүнэн ол киһини булан, кыыһы көрдөөтүбүт. Пахай, отой да билбэт кыыһа эбит. Ол уһаайба докумуонун куоппуйата ол кыыска хайдах тиийэн хаалбытын ким да билбэт, баҕар, отой да куомуннуулар буолуо. Били киһибит “оннук кыыһы отой билбэппин уонна уһаайбабын атыылыыр санаам суох, бэйэм дьиэ туттаары сылдьабын”, -- диэн тамты мэлдьэһэн кэбиспитэ.

 

Дьэ, ити курдук, дьон араас угаайыга, албыҥҥа киирэн биэрэллэр эбит. Харчы дьыалатыгар хаһан баҕарар сэрэхтээх буолар ордук.