Сылгыга суолу туоруур бокуойу биэрбэккэ, түҥнэри көтөн өлөрүүлэрэ кэмиттэн кэмигэр тахса турарын хаһыаттарга тахсар иһитиннэриилэр да кэрэһилииллэр. Хаарыан сылгыны суох оҥорон баран, ночоотун төлөһүөхтэрин билиминэ, сорохтор, төттөрүтүн, массыынабыт алдьанна диэн, төлөттөрөөрү дьирээлэһэр сурахтара иһиллэр. Маннык хартыына Арассыыйаҕа элбэх эбит. Кинилэргэ чуолаан сүөһү, коза түбэспит түбэлтэлэрэ баар. Оттон сылгы букатын да айылгытынан айылҕа оҕото эбээт. Кинини быанан-туһаҕынан баайан, куруук харах далыгар илдьэ сылдьар кыаллыбат. Ити гынан баран, баар-суох аһыыр, мэччийэр сирдэрэ нэһилиэнньэлээх пууннар чугастарыгар баар. Онон массыыналаахтар эрдэттэн сэрэнэн сылдьаллара булгуччу диэн ирдэниэхтээх этэ.

Билигин дьон олоҕор туһалаах, харыстыыр сокуон элбэх курдук да, дьиҥ кыһалҕа тирээн кэллэҕинэ, көмө-харысхал буолааччыта ахсааннаах курдук. Дьэ, оттон норуоттан ылар өттүгэр урут хаһан эрэ өрдөөҕүтэ ылыллыбыт, умнулла да быһыытыйбыт сокуон «өрө көтөн» тахсара кэбэҕэс буолар.

Бырабыыталыстыба, Ил Түмэн дьокутааттара Арассыыйа сокуонун иһинэн дьаһаналлар. Ол да иһин түҥ былыргыттан халыҥ хаары хаһан аһаан кыстыгы туоруур сылгыны иитии бары өттүттэн көмүскэллээх буоларын хааччыйар сокуоннары торумнаан, бигэргэттэрэн испэттэр. Оҥоһулуннаҕына да, антах ылылла охсоро уустук боппуруос быһыылаах. Онон норуот бэйэтэ, сатаммат диэн сууланан кэбиспэккэ, алларааттан күүскэ туруорсуон, түмүгэр диэри ирдэһиэн наада.

Холобур, Саха сирин үгүс улууһугар -47- -50 С кыраадыс сабардаан да турдаҕына, Дьокуускайга бэлиэтэммит -37 кыраадыс бүтүн өрөспүүбүлүкэ кыраадыһа буолан, киин сиргэ биллэриллэр. Маны биир бэйэм өйдөөбөппүн. Мин санаабар, Саха сирин муҥур тымныыта бэлиэтэммит Өймөкөөнүн булгуччу киин метеосулууспа иһитиннэриитигэр киллэртэриэххэ. Аан дойдуга улахан тымныы түһэр сирэ буоларынан, тоҕо ол табыллыа суохтааҕый? Аны, ол ону биллэрэр кэмҥэ будулҕан тымныы быыһыгар хаары хаһан аһыы сылдьар сылгылары көрдөрүөххэ. Бу түгэн баара эрэ икки-үс ый сылаас кыһыннаах сиргэ олорон, биһиэхэ кытта дьайар сокуону оҥорор дьон болҕомтолорун тардаарай? Биһиэхэ уонна кинилэргэ букатын атын усулуобуйа баарын илэ көрөн итэҕэйэллэригэр туһалыа, тирэх буолуо этэ.  Сылгы барахсан түптэлэс тымныыга тоҥон, хоргуйан өлбөт туһугар хаһан аһыырын, ама, ким долгуйа көрбөт, аһыммат буолуой?! Тыа суолугар суол икки өттүн хаһан сиэн массыына кэлэн батыллар гына, суолга хаары тибилийбит буолаллар. Күһүн хаар түһүөр диэри сылдьыбыт суолгут таһыгар кыра да от үүнэн сэрбэйэн турарын көрөҕүөт? Ону хаһан сиэн, сүөһү мэччийбит сирин тирбэҕэлээн, сылы тахсаллара төһөлөөх уустук буолуой?!

Массыыналаах дьону, төһө да нэһилиэнньэлээх пууннарынан айаннаабыттарын иһин, ханан баҕарар сылгы, сүөһү суолу туоруон сөбүн учуоттуулларыгар модьуйуохха. «Анал бэлиэ суох этэ» диэн көлбөрүтүнүү суох буолуохтаах. Биһиги усулуобуйабыт атына учуоттаныах тустаах. Суол быраабын араҥаччылааччылар бу чааһыгар эмиэ үлэни ыытан, бэрээдэги олохтуох, өйдөтөр үлэни ыытыах кэриҥнээхтэр. Сүөһүтүттэн ытыс соттубут киһи көрсүбүт ночоотун сокуонунан холкутук төлөтөр, бырааба көмүскэнэр усулуобуйата олохтонуохтаах. Оттон биһиэхэ билиҥҥитэ барыта төттөрү: «сылгытын көрбөтөх буруйугар» бэйэтэ дьыалаҕа соһуллар кутталлаах курдук. Аҥаардас суукка да соһуллуу тыа киһитигэр сыанан-арыынан аҕаабата, үгүс бириэмэни ылара  өйдөнөр. Аны, албакаатыгар төһө суума барыа биллибэт. Онон дьыала хаалан иһэр. Мантан сэдиптээн массыыналаах дьон тэбиэһирбиккэ дылы буолан, муҥутур ускуораһынан айанныыллара тохтообот. Маннык түгэҥҥэ сүөһүнү-сылгыны ииттэн да диэх курдук санаа үөскүүр.

Соҕурууттан сүүрүк аттары хас эмэ сүүһүнэн тыһыынчаҕа атыылаһан аҕалан сүүрдүү муода курдук буолла. “Күрэхтэһии кыайыылааҕар” диэн Бэрэсидьиэн, Министиэристибэ бирииһэ диэн ааттаан ботуччу үп көрүллэр. Бу тохтуура буоллар дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, куоталаһа-куоталаһа, бэрт былдьаһан, туора сир быһыйдарын атыылаһыы элбээтэ. Онтон кыайыылаах биир-икки буолар. Кэлии сүүрүк сылгы аһа барбах аҕай дьаабылыкаҕа тиийэ хааччыллар. Маннык салгыы бардаҕына, кэлии сүүрүктэринэн үлүһүйүү өссө күүһүрүө, ночоото ол аайы элбээн иһиэ. Ол туохха нааданый? Туһата тугуй?

Ол оннугар бирииһи олохтоох, Саха сиригэр төрөөбүт-үөскээбит сылгыларга туруоруохха. Оччотугар ылбыт бириистэрин харчытын сылгы базатын тутууга, олохтоох сылгыны элбэтиигэ туттуох этилэр. Билигин тыа хаһаайыстыбатын өйүүр субсидияны аныыр кэккэ боломуочуйа улуустарга бэрилиннэ. Ол харчыттан атын оройуону баһыйаары сүүрүк сылгыны атыылаһыыга да быһаҕастаһан турдахтарына, киһи соһуйбата буолуо.

Үһүйээҥҥэ да кэпсэнэринэн, былыргы баайдар бэрт былдьаһан, сүүрүк аттарга улаханнык уксаллар эбит. Былыргы сис баайдарыҥ кыахтара бэрт буоллаҕа. Дэлэҕэ, көһүйэ муҥунан көмүһү кистээбиттэрэ кэлин көстүтэлиэ дуо?! Онон билиҥҥи да баайдар, баҕар, тус бэйэлэрин үптэригэр хантан да сүүрүк атыылаһан, онтуларын баайтаран, бэйэлэрин икки ардыгар куоталастыннар даҕаны. Баҕалаах дьон, сүүрүүгэ кыайыылаах бирииһин бэйэлэрин икки ардыларыгар хочуоллаан, кыттыһан булуннуннар. Оччолоох сүүрүгү атыылаһар, аҕалтарар буолан баран, ама, кыаныахтара суоҕа дуо?! Ол оннугар ити сыалга бүддьүөт биир да кэппиэйкэ харчыта барбатын. Үп олохтоох сылгы иитиитигэр туһуланнын.  Инники күөҥҥэ – көр-нар, аҕыйах чаастаах аралдьыйыы буолбакка, сыспай сиэллээҕи иитии салаатын сайыннарыы туруохтаах.

Алларааттан туруорсуу суох, ким эрэ оҥорон, бэлэмнээн биэрэрин кэтэһэҕит диэн буолар. Онон бу туруорсуу хаалыа суоҕа диэн эрэнэбит. Ол курдук, сокуону таһаарар, ылынар дьон миэстэтигэр, тымныы ыйдарга кэлэн, көрөн-билсэн баралларын ситиһиэҕиҥ. Норуот бүттүүн туруорустаҕына эрэ, дьиҥ хамсааһын тахсыаҕа.

Горнайтан

Дмитрий Иннокентьевич

Яковлев.