Ханнык баҕарар эйгэҕэ көлүөнэ солбуһуга сайдыыны, саҥа тыыны кэрэһилиир. Ыччата суох норуот кэскилэ кэрэгэйин кэриэтэ, салайар систиэмэҕэ саҥа көлүөнэ дьон киирбэтэҕинэ, былааспыт улугуруута саҕаланар.

Егор Борисов дьаһалынан өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар элбэх эдэр салайааччы кэллэ. Ол иһигэр доруобуйа харыстабылын миниистиринэн 1,5 сыллааҕыта Александр Васильевич Горохов анаммыта. Ол иннинээҕи миниистир В.Александров  дьыалаҕа-куолуга эриллэн, хайдах-туох дьылҕаланара өссө биллибэт. Уопсайынан даҕаны, миниистир дуоһунаһа кутталлаах дуоһунас кэккэтигэр киирдэ.

– Александр Васильевич, эн иннинээҕи миниистир хоруупсуйаҕа буруйдана сылдьарын туох дии саныыгын?

– Былаас бэрэстэбиитэлин, миниистир аатыттан буолбакка эрэ, көннөрү киһи быһыытынан этэр эбит буоллахпына, мин саныахпар, Александров буруйа суох. Тоҕо диэтэххинэ, хас биирдии бөдөҥ транснациональнай корпорация дойду-дойдуга бородууксуйатын тус-туһунан атыылыыр систиэмэлээх. СНГ дойдуларыгар – биир  сыана, Африка, Азия дойдуларыгар – атын сыана. Биир дойду, биир субъект соҕотоҕун быһа тахсан «Сименс» хампаанньаны “оборудованиеҕытын бачча сыанаҕа атыылааҥ” диир кыаҕа суох. СНГга олохтоммут сыананан атыылаһар. Ол сыана хайдах, туохха олоҕуран оҥоһуллара дьэҥкэ буолбатах, ол иһин сыана араастаһыыта тахсар.

– Оттон эн министиэристибэҕэ Медицина национальнай кииниттэн миниистирдии кэллэҕиҥ. Эрдэ былааннаммыт дуоһунас дуо?

– Суох буоллаҕа дии. Миниистирдии кэл диэбиттэригэр, кыах баарынан үлэлээн көрүөххэ  диэн сөбүлэспитим.

– Үлэ-хамнас төһө бэрэбиэркэлэнэрий?

– Бэрэбиэркэлиир, кэтээн-манаан көрөр уорган элбэх. Бүддьүөт үбэ булгуччу хонтуруолланыахтаах, ону омнуолуур сатаммат.

– Хас биирдии салайааччы суол-иис хаалларар дьаныардааҕа буолуо. Эн доруобуйа харыстабылыгар туох атын ураты сүүрээни киллэриэххин сөбүй?

– Биһиги үлэлиир эйгэбит сыала-соруга чопчу – дьон өлүүтэ аҕыйыахтаах. Үлэбит тахсыыта, ситиһиитэ итинэн эрэ сыаналанар. Дьон өлөр үс сүрүн төрүөтэ – сүрэх-тымыр ыарыыта, оһол уонна онкология.

Сүрэх-тымыр ыарыытын эмтиир өрөспүүбүлүкэ 2-с нүөмэрдээх балыыһатыгар киин аһыллыбыта. Уопсайынан, инфарктаабыт уонна инсуллаабыт киһини 6 чаас иһигэр эпэрээссийэлээтэххэ эрэ быыһыахпытын сөп. Саха сирэ киэҥ – ыалдьыбыт киһини улуустан Дьокуускайга алта чаас иһигэр аҕалар олус  уустук. Ол иһин 100 тыһ. нэһилиэнньэни хабар 1 толору хааччыллыылаах, үрдүкү технологиялаах диагноз туруорар оборудованиелаах, Сүрэх-тымыр киинэ тутуллуохтаах. Бириэмэни халтай ыыппат курдук, инфарктаабыт, инсуллаабыт киһи быһалыы ол кииҥҥэ киириэхтээх. Нерюнгрига, Мииринэйгэ, Ньурбаҕа уонна Майаҕа 2012 сылга оннук кииннэр аһыллыахтара.

Аҥаардас өрөспүүбүлүкэ сүрэх-тымыр биир киинин, икки сыллаах үлэтин түмүгүнэн, салгыҥҥа оҕустарбыт киһи өлөрө 19%-тан 15%-ҥа диэри аччаата. Инфарктан өлүү 26%-тан 22%-ҥа диэри түстэ. Арассыыйаҕа сүрэх-тымыр ыарыытыттан өлүү орто көрдөрүүтэ 20-30%-ҥа тэҥнэһэр.

Оһолго түбэһэн өлүүнү хайдах аҕыйатабытый?..

– Арыгы, наркомания...

– Уот харахха  эттиҥ. Арыгыны, уопсайынан, куһаҕан дьаллыгы утары охсуһар бырагыраамаҕа киирсэн үлэлиэхтээхпит. Холобур, наркология дьыспаансырыгар үрдүк технологиялаах лаборатория атыылаһан туруордубут. Киһи сыл аҥаарын иһигэр кыратык да наркотигы испит, тардыбыт, укуолламмыт буоллаҕына – булан ылар. Билигин сокуон киллэртэрэн, туох баар быраабы араҥаччылыыр, госсулууспа, атын да эппиэттээх үлэҕэ киирэр дьону барыларын итинник эспэртиисэни ааһалларын туруорса сылдьабыт.

– Бука, анаалыс сыаната ыарахан буолуо?

– Сыаната ортотунан 500–1000 солк. диэри халбаҥныаҕа. Наркоманныыр киһи эппиэтинэстээх үлэҕэ киирэн оччолоох ночооту оҥоруо турдаҕа... Уопсастыбаҕа чөл олоҕу бырапагаандалыыр үлэ күүскэ барыахтаах, биллэн турар, эмчиттэр онно улахан төһүү күүс буолуохтаахпыт. Итиннэ психологтары бэлэмниир үөрэх эмиэ киирэр. Ону таһынан травмпууннар оборудованиеларын саҥардыахха, куойкаларын улаатыннарыахха, эмтиир ньымаларын аныгы технологияҕа тардыахха наада.

– Бүтэһик кэмҥэ араак, искэн ыарыыта элбээтэ. Тоҕо?

– Биир сүрүн төрүөтэ – диагностика сайынна. Холобур, 20-чэ сыллааҕыта көмпүүтэр-томограф туһунан түһээн да баттаппат этибит.

Саамай үс уорган – тыҥа, эмиий уонна куртах араага элбэх. Ол иһин дьон сылын аайы ФЛГга булгуччу түһүөхтээхтэр. Хас биирдии улууска маммограф баар буолуоҕа. Медицина национальнай киинигэр маммология киинин астыбыт. Оттон куртах араагын буларга – эндоскопия аппараата тэнийиэн наада. Диагноһы туруоран баран аны эмтиэххэ, эпэрээссийэлиэххэ наада. Онно үрдүк таһымнаах испэсэлиис ирдэнэр.

– Онкодиспансер тутуута быһа барыллаан хаһан саҕаланыай?

– 2008 сыллаахха оҥоһуллубут бырайыак эргэрдэ, олохтон хаалла. Араагы эмтииргэ радиация туттуллар. Радиация  куттала суох буоларын хааччыйар бырайыагын ньиэмэстэр эрэ оҥороллор. Быйыл бырайыакка харчы булуохтаахпыт, онтон эһиилгиттэн, дьэ, тутуу боппуруоһа быһаччы күөрэйиэхтээх.

– «Саҥа төрөөбүт оҕо өлүүтэ Саха сиригэр аҕыйаата» диэн отчуоттаабыккыт. Ити итэҕэс төрөөбүт оҕону ааҕан туран дуо?

–  Арассыыйаҕа, оҕо оҕо курдук ааҕыллар – өскө  кини төрөөбүт ыйааһына 1 киилэттэн саҕаланар буоллаҕына. Оттон дьобуруопалар, эмиэрикэлэр 500 кыраамнаах оҕону киһи суотугар ылаллар. Быйылгыттан саҕалаан Арассыыйа аан дойду ыстандаардыгар киирдэ. Онон, эһиилги көрдөрүүбүт атын дойдуларга холоотоххо, хайдах буолуон сибикилиир эрдэ. Оттон Саха сиригэр, 1 киилэлээхтэн ааҕыллар  оҕо өлүүтэ балайда аччаата. Судаарыстыба 2011 сыллааҕы ыстатыыстыкатын бүтэһиктээх түмүгэ бэс ыйыгар тахсыаҕа. Бэйэбит ааҕарбытынан – 6,3%-ҥа диэри түстэ, бу иннинээҕи сылларга 7,4-7,2% этэ.

– 500 кыраамнаах төрөөбүт оҕо, тыыннаах да хааллаҕына,  киһи-киһи курдук буолар дуо?

– Бастаан иринньэх, онтон көрүүтэ-харайыыта табылыннаҕына, толору сайдыылаах буолар. Перинатальнай киин билигин Медкииҥҥэ эрэ баар. Кэлин улуустарга эмиэ тэрийиэхпит.

– Үлэ үлэнэн. Хантан төрүттээххиний, Александр Васильевич?

– Аҕам – Үөһээ  Дьааҥы, РФ үтүөлээх бырааһа, өрөспүүбүлүкэ балыыһатын кылаабынай бырааһа, Василий Александрович Горохов диэн. Ийэм – Анна Павловна Тааттаттан төрүттээх, оскуолаҕа химия учууталынан үлэлээбитэ, кэлин лабарааннаабыта. 5-с кылааска диэри Ытык Күөлгэ олорбуппут, онтон аҕабын Үөһээ Дьааҥы улуустааҕы балыыһатын кылаабынай бырааһынан анаабыттарын кэннэ Баатаҕайга көспүппүт. Онно оскуоланы бүтэрбитим. СГУ медфакультетын бүтэрбитим.

– Реаниматолог бырааскын? Саамай ыарахан үлэ дииллэр...

– ... уонна саамай махтала суох. Хирурдарга махтаналлар, биһиэхэ – суох (күлэр).

– Бииргэ төрөөбүттэр хаһыаҕытый?

– Убайдаахпын. Москубаҕа олорор, урбаанньыт.

– Кэргэниҥ, оҕоҥ-урууҥ?

– Кэргэним юрист үөрэхтээх, үс оҕолоохпун.

– Киһи өлөр өлүүнү тумнар кэмэ кэлиэ дуу?

– Быраастарга маннык этии баар: «Бэйэ табылыаккатын күүтүү» – диэн. Ол аата, ханнык баҕарар ыарыы эмтэнэр чаастаах диэн этии. Кэтэһиэххэ эрэ наада. 5-6 сыллааҕыта учуонайдар «голый землекоп» диэн Сомали кумах куйаарыгар олорор кырыысаны үөрэтэн көрбүттэрэ. Үүт аһылыктаах кыыллар олохторун уһуна төһө улаханнарыттан-кыраларыттан тутулуктаах. Кутуйах – 1 сыл, киһи – 80, сулуон 200  сыл олорор. Оттон бу кырыыса, 30 сааһыгар диэри кырдьыбакка, ыалдьыбакка олорор эбит. Арай, кэмэ кэллэҕинэ, охтон түһэр да өлөн хаалар. Өскөтүн учуонайдар бу кырыыса кырдьыбат таабырынын (генин) таайдахтарына, киһи 800 сааһыгар диэри отой ыалдьыбакка, кырдьыбакка, нус бааччы олоруох этэ.