Доруобуйа харыстабылын ситимэ икки өрүттээх. Ол курдук, бастатан туран, саҥа сокуон, аныгы технологиялар, кардиохирургия, уорганнары көһөрүү сайдыыта, ген таһымыгар эмтээһин... Иккис өрүт: тыа сиригэр сууллаары турар балыыһалар, каадыр тиийбэтэ, балыыһата суох хаалбыт бөһүөлэктэр, быраас кып-кыра хамнаһа, иэдэйбит санавиация, төлөбүрдээх өҥө өтөн киириитэ, эмп “баһы быһар” сыаната, ити барытын түмүгэр социальнай, дьулаан ыарыылар тарҕаныылара, өлүү үксээһинэ...

Тыа сирэ: ыарыйдыҥ –  ол аата өлөҕүн!

Эрэдээксийэҕэ Үөһээ Бүлүү Далырыттан сылдьар Валентина Догоюсова кэлэн, быраата Денис туһунан кэпсээтэ. Баара-суоҕа 20 саастаах Денис – ыал соҕотох уола. Арыгыны испэт, табаҕы да тарпат, көстөр дьүһүнүнэн да сирдэрбэт, туох да иҥэ-дьаҥа суох эдэркээн уол, егерь идэтин ылан, Академияҕа салгыы үөрэнэр баҕа санаалааҕа. Таптал, үөрүү, баҕа санаа – барыта иннигэр, олох эдэр сааска эрэ курдук, эгэлгэ өҥнөөҕө.

...Сайын Денис саннын диэкинэн илиитэ ыалдьыбытын “кустуу сылдьан, сааҕа тэптэрбитим ыалдьар, ааһар ини” диэн сылдьыбыт. Таарыйа эттэххэ, тыа эр дьоно хаһан да ыарыыны аахайбат идэлээхтэр. Ол эрээри ыарыы ааспатах, бэргээн испит. Саннынан искэн омооно биллибит. Уол ыксаан, балыыһаҕа барбытын, Далыр учаастагын  бырааһа улуус киинигэр ыыппыт.

Атырдьах ыйын 28 күнүгэр уолу Үөһээ Бүлүү балыыһатыгар «саннын уҥуоҕа тостубут» (“закрытый перелом плечевой кости”) диэбиттэр уонна уҥа илиитин тоҥолоҕуттан бэгэччэгэр диэри гиипсэлээн баран, били искэннээх санныгар моонньохтуу ыйаан кэбиспиттэр. Санна ыалдьар, искэннээх киһини тоҕо оннук “эмтээбиттэрин” ким да билбэт. Илии тостубута-тостубатаҕа эрэнгиэн аппараатыгар көстүөн сөп этэ да, ону быһаарар киһи көстүбэтэх. Үөһээ бүлүүлэртэн ону ыйыттахха: “Эрэнгиэҥҥэ анал идэтэ суох, фтизиатр үөрэхтээх киһи үлэлии сылдьар”, – диэтилэр.

Уол искэнэ улаатан, оҕо төбөтүн саҕа буолбут. Ыарыыта бэргээн, сүгүн аһаабат да, утуйбат да туруктаммыт, сэниэтэ эстэн мэлдьи сытар, кыраадыстыыр эбит. Балаҕан ыйын 27 күнүгэр улуустааҕы балыыһа хирургиятыгар илиитин искэнин хайыппыттар («удаление гематомы»). Ол да кыайтарбатах. Эпэрээссийэ кэмигэр тымырын таарыйаннар хаана тоҕо барбыт. Уол элбэх хаанын сүтэрэн, туруга өссө мөлтөөбүт, тохтоло суох хаан уонна плазма кутарга күһэллибиттэр. Ыарахан туруктаах уол хас да күн реанимацияҕа сыппыт.

“Хойутаабыккыт...”

Уолларын туругун көрө сылдьан, дьоно куоракка ыытары туруорсаллар эбит. Эдьиийэ этэринэн,  онно эмчиттэр “ыытар наадата суох”, эбэтэр «миэстэ суох диэтилэр» дииллэр эбит. Инньэ гынан, күн-дьыл бөҕөтүн сүтэрбиттэр. Дьиҥинэн, бу боростуой гематома буолбатаҕын хаан тохтообокко да кэлэриттэн билиэххэ сөп эбит.

Биһиги маны чуолкайдаары, кылаабынай бырааһы солбуйааччы Г.Е. Петроваттан ыйыталастыбыт. Кини “хаана тохтообокко барарын иһин, сүүрбэччэ күн тухары биһиги Өрөспүүбүлүкэтээҕи Суһал Көмө Киинигэр көһөрөр туһунан туруорса сатаабыппыт”, – диир. Ол эрээри кинилэргэ “миэстэ суох, бэйэҕитигэр эмтээҥ” дииллэр эбит.   Уол эмтиир хирура – отделение сэбиэдиссэйэ А.Н. Габышев. Бука, дьокуускайдар киниэхэ эрэнэллэрэ буолуо... Кэмниэ кэнэҕэс, Дьокуускайдааҕы Суһал Медицинскэй көмө Кииниттэн тымыр хирура Староватов кэлэн, Габышевы кытта иккис эпэрээссийэни оҥорбут. Билигин кэпсииллэринэн, кини өссө онно уорбалыы санаабыт үһү, туох эрэ эттиктэр баалларын. Ол эрээри, кини үөһээ бүлүүлэр “уолу илдьэ бар” дииллэригэр сөбүлэспэтэх. Онно “гистология оҥорботохторо, биохимия консультациятын ыыппатахтара, хаан биохимиятын чинчийэн көрбөтөхтөрө”, – диэн Валентина кэпсиир.

Уол реанимацияҕа ыарахан туруктаах 8 күн сыппыт. “Иккис эпэрээссийэ кэннэ Денис турбатаҕа”, – диир эдьиийэ. Туруга букатын ыараабытыгар биирдэ Дьокуускайдатар буолбуттар. Ону даҕаны, дьоно айанын харчытын уйуммуттар (кэлин билиэтин толору сууматын төлөөбүттэр). Сөмөлүөккэ ыарахан туруктаах уолу ылымаары гыммыттарын, бырааһа «туох эмэ тахсар түбэлтэтигэр, эппиэтинэһи бэйэм сүгэбин» диэн араспыыска суруйбут.

Алтынньы 31 күнүгэр Денис Дьокуускайга кэлэн, тута Суһал медицинскэй көмө Киинигэр киирэн, чинчийиини баран, МРТ оҥотторон, «миосаркома» диэн диагностаммыт. Быраастар «хойутаан кэлбиккит, искэнэ олус улааппыт, метастаз бөҕөтө, туруга ыарахан», – диэбиттэр. IV стадиялаах искэн буолара бигэргэтиллибит, ол аата, этин-хаанын үгүс уорганнара, тыҥата, быччархайдара сутуллубуттар... Онкологтар «тугунан да көмөлөһөр кыахпыт суох» диэбиттэр. Сэтинньи 11 күнүгэр икки балыыһа (№2 РБ уонна онкодиспансер) саамай уопуттаах, билиилээх быраастара мустан сүбэлэспиттэр (консилиум) уонна уол илиитин, саннын, лаппаакытын быһарга (ампутациялыырга) быһаарбыттар. «Эрэлбитин сүтэрбэт этибит, онон эпэрээссийэҕэ сөбүлэспиппит», – диэн кэпсиир Валентина. «Ампутация кэмигэр өлүөҕэ, таҥараҕа үҥүҥ» диэбиттэр...

Ол кэнниттэн бу иннинэ 70-ча киилэлээх уол ыран-быстан 47 киилэҕэ диэри түспүт. Искэн быһа сиэбитэ аанньа буолуо дуо?! Биһиги онкодиспансер испэсэлиистэриттэн “саркома” диэн тугуй диэн ыйыттыбыт.

Хоруйдууллар Онкология диспансерын кылаабынай бырааһа  Петр Каратаев, СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кылаабынай онколога Феодосья  Иванова:

– Сылын аайы Арассыыйаҕа 460 тыһ. искэн ыарыылаах киһи учуокка турар. Онтон 60%-на – III-IV стадияҕа тиийбит буолар. Бу өлүү бырыһыанын, инбэлииккэ тахсыыны элбэтэр. Сыл аайы Арассыыйаҕа  200 тыһ. киһи искэн ыарыытынан инбэлииккэ тахсар (уопсай инбэлиит ахсааныттан – 13,5%).

Саха сиригэр сыл аайы 2000 искэннээх ыарыһах учуокка турар. Олортон 1300 кэриҥэ өлөр. Билигин 9000 кэриҥэ ыарыһах учуокка турар.

«Злокачественная саркома мягких тканей» диэн искэн көрүҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ сылга 10-12-тэ көстөр. Бу сэдэх эрээри,  араас көрүҥнээх искэн. Саркома искэн ыарыытын 1%-нын ылар. Ордук эр дьону сууһарар. Саркома оҕолорго эмиэ үөскүүр (10-11% саркомалаах). Ыарыһах үксэ – 30-60 саастаах дьон.

Уратыта – «сиэмэх» уонна «боростуой искэн» икки ардынан  буолуон сөп. Хайдах үөскүүрэ, сайдара, улаатара тиһэҕэр тиийэ үөрэтиллэ илик. Боростуой искэн оннугар сайдан барыан сөп. Бастаан судургу искэҥҥэ майгынныыр. Ол кэнниттэн аа-дьуо (хас да ый) эбэтэр түргэнник (хас да нэдиэлэ иһинэн) улаатан барар. Туохха эмэ эчэйдэҕинэ, охсулуннаҕына, улаатара түргэтиир. Саркома чугас сытар тымырдарга, ньиэрбэлэргэ, уҥуохха, тириигэ дьайар. Метастазтар тарҕаналлар, ордук  тыҥаҕа.

Эмтээһинэ ыарыы стадиятыттан тутулуктаах. Искэни ылан быраҕан кэбиһэллэр. Наада буоллаҕына, химиотерапия оҥоһуллар. Улахан дьоҥҥо эмтээһин түмүгэ араас төрүөттэн тутулуктаах: сааһыттан,  кээмэйиттэн, гистологиятыттан, ыарыы хаамыытыттан.

Көмө наада

Билигин Денис ыарахан туруктаах, онкология диспансерыгар үһүс химиотерапиятын барар. Кыра даҕаны  эрэл кыыма баарын тухары, киһи туохха эрэ эрэнэр, итэҕэйэр уонна охсуһар.

Валентина быраатын хайдах, ханна эмтэтэр туһунан толкуйдуур, араас суол ньыманы көрдүүр. Кини хаһыаттартан, Интэриниэттэн Москубаҕа, Петербурга уонна Украинаҕа “кибер-нож” диэн тэрил баар буолбутун билбит. Бу кибер-быһах, туох да эпэрээссийэтэ суох, искэн килиэккэлэрин суох гынан, “алдьатан” кэбиһэр эбит. Оччоҕуна искэн килиэккэлэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэрэ сүтэн, үүнэллэрэ тохтуур. Ол эрээри, бу ньыма олус сыаналаах буолара өйдөнөр. Биир дьайыы – 500 тыһ. кэриҥэ солк. Денис олоҕун аҕыйах даҕаны күн быһаарыан сөп.

Кинилэр Доруобуйа министиэристибэтэ ыыппыт сайаапкатыгар харда күүтэллэр – соҕуруу баран эмтэнэргэ. Валентина, икки кыра оҕолоох соҕотох ийэ, быраатын көрөөрү-харайаары үлэтиттэн босхолотон, куоракка кэлбитэ. Соҕуруу барарга, эмтэнэргэ кинилэргэ үгүөрү үп наада. Кинилэргэ ол, биллэн турар, суох.

Түмүк

Бу Үөһээ Бүлүү эмин-томун тэрилтэтигэр сыһыаннаах соҕотох сурук буолбатах. Бу курдук быһыы-майгы тыа сиригэр киһини дьиксиннэрэр курдук элбээн иһэрэ сөхтөрөр. Били “модернизациябыт”, сайдыыбыт түмүгэ ханнаный? Ыарахан сыаналаах, аныгы технологиялаах баараҕай кииннэрбит ханналарый?

Холобур, каадырынан хааччыллыыны ылыахха. Үөһээ Бүлүү улууһун балыыһата анал каадырынан хааччыллыыта хайдаҕый? Ыйытыкпытыгар «балыыһаҕа эрэнгиэн оҥорооччу, стоматолог, невролог, онколог, эндоскопист, клиническай лабораторнай диагностика бырааһа тиийбэттэр. Улуус доруобуйатын харыстабылын ситимин матырыйаалынай-тэхиниичэскэй хааччыллыыта, үбүлээһинэ ситэтэ суох. Кыһалҕа кэмигэр быһаарыллан испэтин түмүгэр, тыа сиригэр доруобуйа харыстабылын бастакы сүһүөҕэ маннык турукка тиийдэ», – диэн хардарар кылаабынай бырааһы эмтиир үлэҕэ солбуйар Г.Е.Петрова.

Биһиги уруккута СӨ доруобуйатын миниистирэ Борис Егоров санаатын иһиттибит. Кини:

– Кэнники түбэлтэлэр көрдөрөллөрүнэн, эмтээһин уонна ыарыыны сэрэтии тэрээһинигэр Үөһээ Бүлүү улууһугар кэккэ ыарахаттар бааллара көстөр. Нэһилиэнньэни диспансеризациялааһыҥҥа үгүс сыл устата баар ыарахаттар туоратыллыбаттар уонна дириҥээн иһэр чинчилээхтэр. Бу кыһалҕаны туоратыы улуус дьаһалтатын өттүттэн эрэ буолбакка, СӨ бырабыыталыстыбатын өттүттэн дьайымтыа дьаһалы эрэйэр. Чопчу миэрэлэр наадалар. Ордук каадыры аттаран туруорууга, бэлэмнээһиҥҥэ... Медицина үлэһиттэрин социальнай усулуобуйалара тупсарыллыахтаах. Маны кытта эмчит этиката, деантология диэн өйдөбүл хаһан даҕаны умнуллуо суохтаах, – диир.

Кырдьык, каадыр боппуруоһа – туох барыта туллар тутааҕа. Баар кыһалҕаны быһаардахха, социальнай туругу тупсардахха, ама, каадыр кэлэн үлэлиэ суох этэ дуо?  Оттон деантология – бу туспа кэпсэтии тиэмэтэ.

Биһиги бу матырыйаалга кими даҕаны буруйдуу дуу, көмүскүү дуу сатаабаппыт. Ону анал бэрэбиэркэ, силиэстийэ быһаарыа. Биһиги доруобуйа харыстабылын ситимэ хайдах туруктаммытын бу биир  түбэлтэнэн көрдөрөбүт. Тыа сирин олохтоохторо туох да эмкэ-томко наадыйбат тыа кыыллара буолбатахтар, кинилэр киһилии эмкэ, медицина өҥөтүгэр наадыйаллар.

Үтүө сүрэхтээх ааҕааччыбыт!

Эн саха тыатын сиригэр олоҕу саҥа өҥөйөн иһэн бу ыар ыарыыга хаптарбыт эдэр уолга көмөлөһүөҥ диэн эрэнэбит, харчыны маннык нүөмэрдээх счекка ыытаргар көрдөһөбүт. Улахан эрэлбит - Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх биир дойдулаахтарбытыгар!

Якутский РФ

ОАО «Россельхозбанк»

БИК 049805771

ИНН 7725114488

К/С 30101810600000000771

Номер банковского счета

Карты: 40817810760000023062

для зачисления на карту

№ 4226 0806 0515 5573

на имя

Валентины Дмитриевны

Догоюсовой

Алмазэргиэнбанк

л/с 40817810700108007082

транз/с 30232810400000000001

корр/сч 30101810300000000770

ИНН 1435138944

БИК 049805770

карта на имя

Алены Дмитриевны

Акимовой