САТА: “Алгыс – мин сүрүн туттар күүһүм”

26.11.2013 17:00 | Автор: Туйаара Сиккиэр | Көрдүлэр: 2562   
Печать

IMG_2814Мин бүгүн кэпсэтэр дьоруойум -- Анастасия ВАСИЛЬЕВА-САТА дьикти киһи. Бэйэтин идэтинэн биэлсэр, юрист. Ол гынан баран, айылҕаттан бэриһиннэрбит баара батарбакка, билигин тыл күүһүнэн дьону эмтиир айылгылаах. Саҥаран-иҥэрэн бардаҕына тылын-өһүн дьиҥ сахалыы төрүт тыына, ис күүһэ киһини арчылыыр, эмтиир. Бэйэтин эйгэтигэр бэрт биллэр-көстөр киһи.

-- Анастасия Семеновна, айылҕалаах дьон баардаахтара бэрт кыраларыттан биллэр дииллэр ээ. Эйиэнэ хаһааҥҥыттан биллэн барбытай?

--   Мин быыкаа эрдэхпиттэн түүлбэр бэрт дьикти уол кэлэр этэ, кинилиин соннук бодоруһан барбыппыт. Мигиттэн арыый өндөс, син обургу уол. Биирдэ эмэ диэҕи, түүлбэр куруук кэлэр буолбута. Ол кэлэн ону-маны сүбэлиир, дьикти баҕайыны кэпсиир. Арыт түһээтэхпинэ, ол уолбун кытары ойуурга, сыһыыга, алааска сылдьар буолабыт. Ол тухары наар тугу эрэ кэпсиир да кэпсиир. Мин ол истибиппин, арыт, дьыссаакка баран оҕолорго кэпсиибин. Оннук кэпсээннээҕим иһин, бэл, иитээччилэрим оҕолор иннилэригэр олордо түһэн кэпсэттэрэллэр этэ уонна бэйэлэрэ сынньана түһээччилэр. Мин дьэ уубар-хаарбар киирэн  кэпсээн бөҕөнү кэпсиибин, сөҕөрүм диэн наһаа сэргээн истээччилэр.

-- Оҕоҕо чөчүөккэ эҥин кэлэр диэччилэр дии. Ол буолбатаҕа буолуо дуо?

-- Кэлин арааһы эргитэ санаабытым. Чөчүөккэ айылгыта атын буоллаҕа дии, хараҥа соҕус. Дьээбэлиэн, куһаҕаҥҥа уһуйуон эҥин сөп, уопсайынан, соччото суох. Онтон миэнэ, төттөрүтүн, үчүгэйгэ, сырдыкка тардар, үөрэтэр, уһуйар, доҕор-атас курдук. Кырабар соччото суох майгылаах, кыыһырымтаҕай, хаппырыыс этим. Ол уолу кытары “бодоруһуохпуттан” майгым-сигилим тосту көнөн хаалбыта.

-- Ол аата, кыраҕар түүллээх этиҥ дуо?

-- Хаһан даҕаны мээнэ түбэһиэх түһээччим суох. Иччилээх буолааччы. Ийэм ыалдьан балыыһаҕа киирэн хааллаҕына, хаһан тахсарын түһээн билэр этим. Эбэм сэмээр ыйытар буолааччы. Аны туран, ол түүллэрбин хаһан даҕаны умнубаппын.

-- Оччолорго эмтии сатыыр дьоҕуруҥ биллибэтэҕэ дуо?

-- Сылдьарым тухары сахалыы эмтэнэ сатыыр буолбутум. Кырабар биир сиргэ таба олорбот оҕо этим. Мэник да диэххэ сөп. Алта бииргэ төрөөбүппүт, анаабыт курдук үс кыыс, үс уол. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри ойуурга сылдьар буоларбыт. Ол сылдьан онтубун-мантыбын дьөлүтэ, тоҕута түһэрим кэмнээх буолуо дуо?! Хатыҥ тоһоҕотун булан, бэйэм ол субатынан хааммын тохтотор, бааспын оһорунар буолбутум.

-- Ол “доҕоруҥ” билигин да баар дуо?

-- Суох, оскуолаҕа киирбитим кэннэ бэйэтэ сүтэн хаалбыта. Бастаан утаа суохтуур этим. Онтон оскуола олоҕор аралдьыйан умна быһыытыйбытым.

-- Оччоттон да эмтиир дьоҕурдаах киһи оннук анал үөрэҕи таллаҕыҥ буолуо?

-- Ахсыс кылааһы бүтэрэн баран меучилищеҕа киирбитим. Үһүс кууруска тиийэн баран “миэнэ буолбатах” эбит диэн, үөрэхпин быраҕа сыспытым. Ордук тылга, историяҕа, уруһуйга эҥин тардыһар курдугум. Үчүгэй үөрэхтээх оҕону хайдах ыытан кэбиһиэхтэрэй, учууталларым тылларыгар киллэрэн, үөрэхпин син бүтэрбитим. Бүтэрэн баран дойдубар үлэлээбитим. Улахан нэһилиэккэ саҥа үөрэҕин бүтэрбит эдэр киһини соҕотоҕун үлэлэппиттэрэ. Биир сыл үлэлээн баран, саллан икки атахпынан куоппутум. Куоракка кэлэн ИДьМ салаатыгар үлэлээбитим. 1988 сыллаахха история факультетын иһинэн юридическайга иһинэн үөрэх салаата арыллыбыта, онно туттарсыбытым. Үөрэхпин бүтэрэн баран кэргэннэнэн, субуруччу оҕолонон үлэлээбэккэ олорбутум. Онтон 90-с сыллар саҕаланыыларыгар дойду үрдүнэн ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр бииртэн-биир тэрилтэ үрэллэн, үлэ да суох курдук буолбута. Биир тэрилтэҕэ юриһынан үлэлии сылдьан, кирэ-хоҕо бэрдиттэн бэйэм баҕабынан барарга күһэллибитим.

-- “Кирэ-хоҕо бэрдиттэн” диэн тугу эттиҥ?

-- Сокуоннайа суоҕун билэ-билэ, сыччах тэрилтэни көмүскүөхтээхпин диэн санаанан салайтаран, суукка тиийэн көмүскүүр ыарахан этэ. Мин суобаһым оннугу уйбатаҕа. Ол иһин уһуну-киэҥи толкуйдаан баран хайысхабын уларытарга санаммытым. Сыыйа-баайа култуураҕа  хайыспытым. Оччолорго Яна Викторовна Игнатьева балтыныын дьүөгэлии этибит. Кинини кытары суксуруһан “Симэҕинэн”, култуура дьиэтинэн үлэлээбиппит. “Симэххэ” дьэ кырдьык, киһи сүгүрүйэр уустара бааллара. Дьылҕам барахсан ол дьону кытары алтыһыннарбыта. Улам кэрэ эйгэтигэр сыстан ис-иһигэр киирэн барбытым. “Симэхтэр” оччолорго Аржаков аатынан уулуссаҕа турар дьиэҕэ бааллара, мин онно маҕаһыыҥҥа атыылыырым. Быыс кэннигэр Тэристээх Уйусхаана “Кут-сүр” диэн түмсүү тэринэн үлэлииллэрэ. Олор тугу кэпсэтэллэрин быыс нөҥүө да буоллар, “чараас эйгэ”, “духуобунас” баар буолар эбит диэн олус сэргии истэрим. Соннук чараас эйгэни кытары билсиһиим саҕаламмыта.

-- Баарыҥ кэйиэлии сырыттаҕа дии...

-- Оннук буолуо. Бу эйгэни олус сэргиир, интэриэһиргиир буолбутум. Оччолорго киһи элбэҕи да билбэт эбит. Бэл, киһи этин-сиинин иһиллэнэн кистэнэ сылдьар дьоҕурун арынар, сайыннарар кыахтаах буолар эбит. 2003 сыллаахха Яна Викторовна ону билэн, биирдэ Алтаайтан эмчиттэр кэлэн баҕалаах дьону үөрэтэ сылдьаллар диэн ыҥырда. Ол дьон биир үөрэтэр хайысхалара – йога этэ. Мин төрөөн баран уойан хаалбытым, онон йоганы интэриэһиргиир этим. Киһи бэйэтэ да билбэтинэн, хамсамматыттан бүөлэнэн хаалар эбит. Ол дьарыкка сылдьан, хамсанан-имсэнэн, этим-хааным аһыллан, кылым таарыллан, улам уһуктан барбытым. Сайыннары-кыһыннары, тымныы буоллун, ардах буоллун -- ууга киирэрбит. Муус тоҥуор диэри оннук сылдьарбыт. Тоҥмутун кэннэ хаарынан суунарбыт. Сарсыарда 5 ч. 30 мүн. тахсан баран дьиэбэр 7-ҕэ кэлэбин. Соннук бэйэм бэйэбин кытары үлэлээбитим. Эт-хаан өттүнэн чөллөрүйэн, улам тупсан барбытым.

-- Айылҕаны кытары ситимиҥ күүһүрдэҕэ буолуо...

-- Ол кэннэ сахалыы ис кутум уһуктан, били, чараас эйгэлээхтэри кытары тэҥҥэ кэпсэтэр буолан барбытым. Духуобунай литэрэтиирэни харса суох ааҕан билэрим-көрөрүм элбээбитэ. Тэрис киирэн кэпсэтэр этэ, Уйусхааналыын кэпсэтэн, олох даҕаны биир дойдулаахтар буолан хаалбыппыт. Кини аҕата биир дойдулааҕым эбит, онон эдьиийгиир буолбутум.

-- Турукка киирии диэн эмиэ туһунан быһыылаах дии?

-- Йогабынан дьарыгыра сылдьан медитациялыырга үөрэммитим. Ол кэмҥэ “баран” хаалар этим. Ол аата, турукка киирэбин. Аны туран, мээнэ турукка киирбэккин-тахсыбаккын.                                                             Киирэн баран тахсыа суоххун сөп, онон бэйэбин иһиллэнэбин, хонтуруолланабын. Элбэх дьарык кэннэ түргэнник киирэр-тахсар буолбутум. Биир киириибэр, били, оҕо эрдэҕинээҕи “уолум” кэлбитэ. Кини эмиэ улааппыт. Барытын ыйыталаһабын, кини үгэһинэн сүбэлиир, үөрэтэр, уһуйар. Оннук сылдьан баран биирдэ: “Биһигиттэн куттаныма” диэн баран, эмиэ сүтэн хаалла. Кэлин билбитим сырдык күүстэр инньэ дииллэр эбит.  Ол кэннэ эмискэ аһыллан хаалбытым. Турукка киирдим да, хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ алларааттан-үөһээттэн бэйэм өбүгэлэрим биирдэ илэ-бодо баар буолан хаалаллар. “Бу баар эбит” дии-дии, биир атаххын баттыыр, иккис ханна эрэ соһо сатыыр. Били доҕорум көмөтүнэн син оронон тахсыбытым.

-- Ол аата, хараҥа күүстэр бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар дуо?!

-- Бастаан киирэр киһини араас күүс былдьаһар эбит. Онуоха ханнык хайысханан бараргын бэйэҥ эрэ талаҕын. Маныаха киһи уйулҕата, санаата бөҕө буолуохтаах эбит. Баһыйтардыҥ да бүтэҕин, бырастыы гымматтар, бэйэлэрин диэки хайыһыннаран ол-бу куһаҕаны оҥорторбутунан бараллар.

-- Эйиэхэ сырдык күүстэриҥ өйөбүл буолбуттара буолуо...

-- Биирдэ Покровскай куоракка бардыбыт. Мин саҕа бөҕө киһи суох. Ханна да сыыстарбатах курдугум, эмискэ тэмпэрэтиирэм тахсан үлэбэр барбатым. Уу чоккурас буоллум, түлэй-балай бардым. Аны дьонум суохтар. Ол сыттахпына үрүҥ таҥастаах дьон кэлэн тоноҕоспун көрөллөр, биирдэрэ илиитин тоноҕоһум иһигэр укта уонна: “Бу баар эбит!” – дии-дии, бүөлүү сылдьыбыт ылан кэбистэ уонна ситэ эмтээбэтэ. Бараары туран: “Бэйэҥ эмтэниэҕиҥ”, -- диэтэ. Онтон эмискэ бэйэм киирэн кэллим. Уһун былаачыйалаахпын, чүмэчи тута сылдьабын. Мин бэйэбин эрэ көрүөм диэбэтэх буоллаҕым дии, куттанан, харахпын быһа симним. Дууһам миигин чүмэчинэн ыраастаата. Төһө уһуннук сыппыппын билбэппин, уһуктарбар, кырдьык, харахтан сыыһы ылбыт курдук үчүгэй буолбутум.

-- Ээ, ол аата, сырдык күүстэриҥ эмтиир дьоҕур биэрдэхтэрэ буолуо... Хайдах эмтиигиинй?

-- Оннук. Илбийэн, имэрийэн, отунан-маһынан, тыл күүһүнэн... Ньымам араас.

-- Урут Эмчиттэр ассоциациялара эҥин диэн баар этэ дии. Онно сылдьыбытыҥ дуо?

-- 2006 сыллаахха Кондаковка баран уон күн үөрэммитим. Оҕонньор бэйэтэ ыҥыртарбыт этэ. Илиигинэн илбийэн уонна тылыҥ күүһүнэн эмтээ диэн сүбэлээбитэ. “Алгыс – эмтээһин чыпчаала!” -- диэбитин өйдөөн хаалбыппын.

-- Тоҕо ситэри киниэхэ сылдьыбатаххыный?

-- Саас аҕам ыалдьан, дойдубар баран хаалбытым. Онтон ыла сылдьыбатаҕым.

-- Сорохтор сырдык күүстэр, сорохтор харалар үһү дииллэр дии...

-- Эрдэ этэн аһарбытым дии, былдьаһаллар диэн. Ханнык суолунан бараргын бэйэҥ билэҕин. Улахан ыарыы төрдүлэрин илдьэ сылдьар алдьатар, өлөрөр-оһорор хараҥа күүстэр бааллар. Кинилэргэ бас бэриннэххинэ, эккин-сииҥҥин, эниэргийэҕин бүтүннүү супту оборон ылаллар, тыыннаахтыы сииллэр. Онон кинилэргэ баһыйтарбат курдук күүстээх буолуохтааххын, хонтуруолга тутуохтааххын.

-- Ону киһи бэйэтэ эрэ урууллуон сөп буолуо. Эттэниини тулуйбакка ол-бу буолбут дьоннор баар буолаллар үһү дии?

-- Ол иһин айылҕаҕын уһугуннарыаххын баҕарар буоллаххына,  эрдэттэн өйдөөн-дьүүллээн баран биирдэ эрэ быһаарыныахтааххын. Буолуох буолан бүппүтүн кэннэ эйиэхэ быһаартара сатыыр бокуой биэрбэттэр. Сорохтор биир үксүн ону тулуйбакка ыалдьаллар, өлөллөр. “Ээ, алҕас” эҥин диэн, төттөрү төннө сатыыр суол суох. Бэйэҥ былдьатыаххын сөп.

-- Ордук тугу эмтиигиний?

-- Үгүс улууһу кэрийэ сылдьан үлэлиибин. Араас кыһалҕалаах, ыарыылаах дьон кэлэн бараллар. Биллэн турар, үксүлэрин эмтиибин. Онтон төһөлөрө үтүөрбүттэрин билбэппин, бэйэлэрэ биллибэттэр, бэйэм кэтээн көрбөппүн.

-- Барыларын илбийэн эмтиигин дуо?

-- Хас биирдии киһи тус-туһунан буолар. Сороҕор аан бастаан көрсөр ыарыыҥ баар буолар. Биллэн турар, олору сонно саҥа ылсан эмтиигин. Хаһан даҕаны биир халыып буолбат. Кыайбаппын дии санаатахпына ,Тирэх Уйбааҥҥа ыыта сатыыбын.

-- Холобур, оҕо кутун тардаҕын дуо?

-- Ыллыҥ да оҕо кутун ыҥырбаккын. Дьахтар бэйэтэ онно бэлэм буолуохтаах. Аны туран, киһи-киһи киэнэ араас буолар, ылынар, ылыммат.

-- Дьон сүппүтүн көрүүлэнэн булуоххун сөп дуо?

-- Сүппүт киһини көрдөөһүн – бэйэтэ туһунан үлэ.  Өлбүт киһи кутун кытары ситимнэһэр дьон эрэ ылсаллар. Мээнэ киһи ылсыбат, кирдээх үлэ. Алларааҥҥылары кытары сибээстэһиэххин наада, эппиккэ дылы, кылабыыһаны баран булкуйа сыппыккар тэҥнээх. Ол кэннэ “алларааҥҥы дьонуҥ” сүгүн сырытыннарбаттар, “миигин иһит” дии-дии, кэлэн арахпакка сылдьыахтара. Ол кэннэ эмтээбэккин, сырдык эйгэҕэ тардыспаккын.

-- Көрүүлэнэҕин дуо?

-- Турукка киирдэхпинэ биирдэ эрэ көрөбүн. Таро хаартынан сэрэбиэйдиибин. Хаарты хайдах түһэринэн этиттэрии син биир кыттыһар. Муммут киһи кэллэҕинэ, суолун-ииһин ыйан-кэрдэн, аартыгын арыйан биэрэбин.  Хас да суол сытар буоллаҕына, чопчу ханнык суолунан бардаҕына табыллыаҕын ыйабын. Сөпкө толкуйдаатаҕына ылынар.

-- Сорохтар “эйигин таайбаппын, эмтээбэппин” дииллэр үһү дии...

-- Хомойуох иһин, тугу даҕаны быһарбакка оннук эрэ диэн кэбиһэллэр. Оччотугар “миигин тоҕо таайбата, эмтээбэтэ?” диэн өссө санааҕа ылларар. Бэлэмэ суох дьон баар буолаллар, олорго кырдьык туох да көстүбэт. Сабыллыбыт киһини хайдах даҕаны алдьатан, кини иһигэр киирэр быраабыҥ суох. Бу киһи кута-сүрэ, ийэ кута көҥүллээбэт. Бэлэмэ суохтарын бэйэлэрэ да билбэттэр, харчы биэрэ-биэрэ көрдөрө сатыыллар. Истэригэр ийэ куттара көҥүллээбэтин өйдөөбөттөр. Кэлин бэлэм буоллаҕына, иккистээн кэлиэн сөп.

-- Бэлэмин хантан билэрий?

-- Уоккун, Эбэҕин аһат, кими эрэ алы гын диэн этэн ыытаҕын. Сорох атын итэҕэллээх дьону сиэркэпкэ тиийэн чүмэчитэ туруор  диэн этэҕин.

-- Арыгыны эмтиигин дуу?

-- Арыгыттан, наркотиктан уонна да араас куһаҕан дьаллыктан тутулуктаммыт дьону эмтиибин. Билигин “Спайс” диэн наркотик аһара элбээбит дии.

-- Хайдах эмтиигиний?

-- Алгыһынан, гипноһунан. Ылынар-ылыммат киһи диэн баар буолар. Үксүлэрин чугас дьоно күүстэринэн аҕалаллар. Олору эмтээбитим кэннэ син биир иһэн кэбиспит буолааччылар. Сорохтор чахчы бырахтарбыт диэн кэлэллэр. Олор олох быраҕан кэбиһэллэр.

-- Биһик ыйаабыт сириҥ ханныгый?

-- Кэбээйи Чагдата, Нидьили бөһүөлэгэ дииллэр.

-- Кэпсээниҥ иһин махтал.