Дьылҕам сыта

11.10.2013 16:13 | Автор: Саргылаана Багынанова | Көрдүлэр: 2626   
Печать

IMG_0869Олох диэн – араас көстүүттэн, түгэнтэн турар, хаһан да таайыллыбат таабырын. Мин киһи тус олоҕун “дьылҕа сытынан” оҥостуон сөп диэн кэпсииллэрин соччо-бачча итэҕэйээччим суох. Ол эрээри итинник түгэннэр олоххо бааллар диэн эмиэ истээччибин. Соторутааҕыта биһиги эрэдээксийэбитигэр бэрт интэриэһинэй кэпсээннээх ытык кырдьаҕас, Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, үрдүк категориялаах учуутал, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, РФ уонна СӨ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ И.И. Иванов – Чопчу Уйбаан киирэ сырытта уонна олоҕун бэрт интэриэһинэй түгэннэрин кэпсээн соһутта.

Ытык кырдьаҕас хааман-сиимэн, таҥнан-саптан сылдьара билиҥҥи 30-лаах эдэр дьону быдан ырааҕынан хаалларар. Манна даҕатан эттэххэ, билигин үгүс эдэр, орто саастаах да эр дьоммут аҕыйахтык хамсанар үлэлээх-хамнастаах буолан, “истэнэннэр” нэһиилэ хааман сүөдэҥнэһэллэрэ баар суол. Онон Иван Ильич билиҥҥи көлүөнэҕэ холобур буолара чахчы. Кини биһиги “Ситим” медиа-бөлөх нууччалыы тылынан таһаарар “Здоровье” сурунаалбыт ааспыт ыйга ыыппыт “Какие наши годы!” диэн сааһырбыт дьоҥҥо аналлаах куонкуруһугар хаартысканан кыттан бочуоттаах 2-с миэстэни ылбыта.

Кэпсээнтэн кэпсээн...

Бэйэм Дьокуускайдааҕы педучилищены 1957 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбитим уонна дойдубар баран учууталлаан киирэн барбытым. 55 сыл устата дойдубар – Сунтаар улууһугар үөрэҕирии эйгэтигэр үлэлээбитим. Үйэбэр табаҕы тардыбатаҕым, арыгыны мээнэ, бата сылдьан испэппин, дэҥ кэриэтэ үөрүүлээх түгэҥҥэ аҕыйах хааппыланан эрэ айахпын кыратык сиигирдиэхпин сөп. Онон үйэбэр чөл дьиэ кэргэн олоҕун тутуһан кэллим.

“Дьылҕа сыта” баарын мин, дьэ, итэҕэйэбин. Тус олохпун 43 сааспар биирдэ оҥостубутум, онуоха диэри сулумах киһи сиэринэн олорбутум. Дьиҥэр, “кэрэ аҥаардар” сирбэт уоланнара мин этим буоллаҕа дии. Учууталлыыбын, бэйэбин көрүнэбин аҕай, спордунан да дьарыктанабын, куһаҕан дьаллыгым ончу суох. Ол эрэнэри хайдах эрэ “кэмим” кэлэ илигэ буолуо диэн санааттан эбитэ дуу, тус олохпор тоҕо эрэ улаханнык болҕомто уурбакка сылдьыбытым. Оччолорго да эдэр учуутал кыргыттар нууччатыттан сахатыгар тиийэ элбэх этилэр ээ. Билэр дьонум “баччааҥҥа диэри тоҕо кэргэннэммэккэ сылдьаҕын?” диэн мэлдьи кэриэтэ хомуруйааччылар.

Арай биир сааскы ылааҥы үтүө күн, аттыбынан ким эрэ ааспытыгар минньигэс баҕайы дьэдьэн сыта муннубар саба биэрдэ, сүрдээҕин диэн соһуйдум “бачча саас эрдэ хантан кэлбит дьэдьэн сытай?” диэн. Арай өйдөөн көрбүтүм, үөрэппит оҕом, миигиттэн ырааҕынан балыс саастаах кыыс ааһан иһэр. “Хайыы, наһаа минньигэс сыттаах эбиккин” диэн, соһуйаммын да буолуо, саҥа аллайбыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. Кыыһым тугу да саҥарбата. Мин тоҕо эрэ сүрэҕим “мөҕүл” гына түстэ, долгуйдум аҕай. Ол кэнниттэн иккиэн киинэҕэ сылдьар буолан барбыппыт. Дьокуускай куоракка кэлэн педагогическай училище мусукаалынай отделениетыгар үөрэнэ киирбитэ, онон аны кини үөрэнэн бүтэрин кэтэспитим. Кини миигиттэн 21 сыл балыс.

Ыал буолуу хаһан да хойут буолбатах

Онон мин – 43-пэр, кини 21 аҥаар сааһыгар ыал буолбуппут. 44 сааспар бастакы уолум Игорь күн сирин көрбүтэ. Кини билигин Дьокуускай куоракка “Стерх” страховой хампаанньаҕа юристыыр. 2 оҕолоох. Иккис кыыһым Надям Түбэй Дьаархаҥҥа бэйэбитин кытта олорор, 2 оҕолоох, олохтоох балыыһаҕа лабараанныыр, үһүс кыыһым Шура Тааттаҕа, Ытык Күөлгэ кийиит буолан олорор, 3 оҕолоох. Бэйэбит туйахпытын хатаран, педколледжы үөрэнэн бүтэрбитэ. Билигин кини саҥа төрөөбүт оҕотун, сиэммин көрө Тааттаҕа баран иһэбин. Саамай кырабыт – муннубут бүөтэ Машенькабыт мединститут 4 кууруһун устудьуонката, сааһа 24-дэ. Хойутаан ыал буолбуппун төрүт кэмсиммэппин. Оҕолорум номнуо ыал-күүс буолан, сиэн оҕолору бэлэхтээн, сүрэхпитин сылаанньыталлар, кырдьар сааспытын киэргэтэллэр. Сорохтор “ээ хойутаан ыал буолан оҕо төрөттөхпүтүй?” диэн сыыһа саныыллар. Дьиҥэр, оннук буолбатах ээ. Кэмиҥ кэллэҕинэ, хас баҕарар сааскар олоххун оҥостуоххун сөп. Ыал буоларга хойутаатым диэн, хаһан да санааны түһэриэ суохха наада. Хойутаан да буоллар, киһи олоххо дьолун син биир көрсөр. Сөбүлүүр уонна сөбүлэтэр буоллаххына – ол аата дьолуҥ буолар.

Кэргэним – дьылҕам дьоһун бэлэҕэ

Таптал сааһы билиммэт диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Кэргэним Мария Ивановна олус сымнаҕас майгылаах, хаһан да кыыһыран тымта сылдьыбат. Бэйэтэ учуутал идэлээх, өр сылларга интэринээккэ иитээччинэн үлэлээбитэ. Миэхэ, хойут ыал буолбут киһиэхэ, 4 оҕону бэлэхтээтэ, бииргэ эйэ дэмнээхтик ыал буолан олорбуппут 38 сыл буолла. Бэйэбин олус харыстыыр. Билигин сааһыран, үөспүнэн кыратык хаппырыыһырабын, онон аспын сүрдээҕин көрөн-истэн аһатар. Кини үчүгэйдик көрөр-истэр буолан, бачча сааспар диэри доруобуйабынан улаханнык моһуогурбакка кэллэҕим дии. “ЗОЖ” сурунаалтан миэхэ сөптөөх сүбэлэри булан ааҕар уонна сүбэлиир. Ыал буолан олоруу – көнө хонууну туорааһын буолбатаҕын хас биирдии киһи өйдүөн наада. Олоххо көрсүбүт аналбыттан бэйэбин толору дьоллооҕунан ааҕынабын. Онон кэргэммэр үйэлэргэ кыайан этиллибэт улахан махталлаахпын.

Бу Орто дойдуга киһиэхэ ытык сирэ – дьиэтэ. Онон дьиэ иһигэр ханнык даҕаны киҥир-хаҥыр саҥарсыы, кыыһырсыы суох буолуохтаах. Хас биирдии киһиэхэ дьиэтэ – кини ытык миэстэтэ, дурдата-хаххата. Оҕолорум кыра эрдэхтэриттэн хас биирдиилэрин бастакы тылларын, саҥаларын бэлиэтэммит “Күлүүлээх күннүк” диэни бэлиэтэнэр этим. Бу бэйэтэ туһугар эмиэ норуот педагогиката буоллаҕа. Онон оҕолоруҥ хайдах саҥаран, сайдан испиттэрин барытын билэҕин, кэлин бэйэлэрэ ааҕан сонньуйаллар “ама, маннык эбиппит буолуо дуо?” диэн.

Суорумньу үтүө үгэс

Ыал буолууга хойутаабыт дьоҥҥо суорумньу баара олус үчүгэй. Айылҕаттан наһаа сэмэй, көрсүө баҕайы дьон ыал буолбакка сылдьаллара баар суол. Холобур, бу бүтэй чаанньык иһигэр туох баарын билбэккин, син биир ол кэриэтэ киһи иһигэр туох санаалааҕын эмиэ билбэккин. Үчүгэй суорумньуһут үчүгэй психолог буолуохтаах. Былыр өбүгэлэрбит бары суорумньунан холбоһон ыал буолан олордохторо дии, онон үтүө үгэс салҕаныахтаах. Кэлиҥҥи кэмҥэ олохпутугар суорумньунан ыал буолуу элбээн эрэрэ үчүгэй көстүү, саха омук элбиирэ үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Кистэл буолбатах, ордук тыа сиригэр ыал буолбакка, сулумах сылдьар саастаах дьон элбэх. Онон саастарыттан тутулуга суох олохторун оҥостон, Орто дойдуга айыллан кэлбит ытык иэстэрин толорон, ыал буолан, оҕо-уруу төрөтөн, ийэ-аҕа ууһун тэнитэн олох олороллоро – айылҕа сокуона.

Мэлдьи хамсана сырыттахха, киһи кырдьыыга бэриммэт

Олоххо, кылаабынайа, чөл олоҕу тутуһуохха наада. Биһиги дьиэ кэргэн хаһан да айахха бөппүрүөскэ диэни укпатах, аһыы утаҕы улаханнык амсайбатах дьоммут. Эдэр, сулумах сырыттахха, күүстэринэн сыҥалыы сатыыр дьон баар буолааччылар “кыраны испиккиттэн туох да буолуоҥ суоҕа”, “миигин убаастыыр буоллаххына, үрүүмкэҥ түгэҕин көрдөр” диэччилэр. Онон бэйэҥ санааҥ күүстээх, тулуурдаах буоллаххына, ким да эйигин күүһүнэн син биир ыххайбат, айаххар кутан биэрбэт. Киһи бэйэтин иһигэр киирэри, киирбэти бэйэтэ быһаарар.

Ньурбаҕа оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан интэринээккэ олорор эрдэхпитинэ, оҕолор “Оннооҕор Ленин сэрээккэлиир үһү, биһиги тоҕо сэрээккэлиэ суохтаахпытый?” диэн, хас сарсыарда аайы сэрээккэлиир идэлэммиппит. Оччолортон, ол эбэтэр 18 сааспыттан ыла, хас күн аайы эппин-сииммин инчэҕэй сотторунан (обтирание тела) мэлдьи соттобун. Биир эмэ күн көтүтэн кэбистэхпинэ, ол күн этим-сииним ыараан хаалбыт курдук буолар, хайдах эрэ ыарахан баҕайытык сылдьаҕын. Онон 63 сыл устата илдьэ сылдьар дьарыгым миигин доруобуйабын чэбдигирдэр. Быйыл сааскыттан кэргэмминиин иккиэн тайахтаах хаамыынан (скандинавскай хаамыы) дьарыктанан эрэбит.

Өйбүн сайыннаран, билиҥҥэ диэри дуобат, саахымат оонньуубун, кроссворду сөбүлүүбүн. Үйэм тухары өс хоһооннорун, таабырыннары хомуйан кэллим. Билигин өс хоһооннорун суруйан бүтэрдим, 280-ча кэриҥэ буолла. 2012 сыл бүтэһигэр “Сунтаарым таабырыннара” саха аман өһүн кинигэтин таһаартардым. Ордук быыбар кэмигэр дьон бэйэлэрин дьоннорун хайгыыллар, атын киһини эмиэ хомуруйан ылаллар. Ол кэмҥэ тыл дэгэтэ элбэхтик иһиллэр. Киһи болҕомтолоохтук дьон тылын истэ үөрэниэхтээх уонна ону сурукка тиһэн иһэр наада. Дьон саҥатын иһиттэххэ, интэриэһинэй тыл-өс иһиллэн ааһар.

Билигин да булка, ордук сөбүлээн куска сылдьабын. Айылҕаҕа сылдьарбын туохтааҕар да ордоробун, ойуурга сырыттахпына, сыллааҕы күүспүн-уохпун мунньунабын. Сайыҥҥы өттүгэр сир астыыбын. Кэлин экологиябыт мөлтөөһүнэ киһини дьиксиннэрэр. Ойуурга сылдьан харыйаны көрдөххө, лабааларын хатыыта төрдүттэн саһаран хаабыт буолар. Туохтан итинник буолара эбитэ буолла?

Эдэр көлүөнэҕэ кэс тыл

Саамай кэлэйэрим – эдэр көлүөнэ оҕолор “Кока-кола” иһэллэрэ, табаҕы уоба сылдьаллара, пиибэни утах курдук иһэллэрэ, арыгыны даҕаны “эс” диэбэттэрэ. Ити иһэр “Кока-колаларынан” омук сиригэр тимир дьэбинин сууйаллар диэн кэпсииллэр. Оннук дьаатынан биһиги оҕолорбут куртахтарын буорту гыналлар. Пиибэ эмиэ туохха да наадата суох, таах бүөрдэрин буорту оҥороллор. Итинник мөкү дьаллыктарга букатын сыстымыахха, хата, спордунан дьарыктанан куһаҕан дьаллыктан босхолонуохха наада. Чөл олоҕу тутуһуоҥ -- кэлэр кэнчээри ыччатыҥ доруобай, инникилээх буолуо. Онон кэлэр ыччакка анаан “доруобай саха омугу тэнитиҥ, сиэри-туому тутуһуҥ, омуккут кэскилин түстэһиҥ” диэн баҕа санаабын этэбин.