Өрөбөлүүссүйэ тойуксуттара

23.08.2013 11:26 | Автор: kyym.ru | Көрдүлэр: 2064   
Печать

1_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyУлуу бэйээттэр, “буурҕаһыттар” айар үлэлэригэр буолбакка, тус олохторун уонна өлүүлэрин кэккэ майгыннаһар өрүттэригэр эрэ тохтуубут.

Владимир Маяковскай (1893-1930)

Маяковскай олус өр кэмҥэ Лиля Брик диэн эрдээх дьахтары кытта ыкса сибээһи туппута. Ол курдук, кинилэр Лиля эрин Осип Бриги кытта бэрт уһуннук үһүөн бииргэ ыал курдук сүөргүтүк олорбут кэмнэрдээхтэрэ. Суруйалларынан, эдэр, күүстээх-уохтаах, элбэх харчылаах Маяковскай кини ойоҕун кытта “ыкса” сыһыаны тутарын мөлтөх, хачаайы Осип бэйэтэ көҕүлүүрэ, күөртүүрэ үһү.

Маяковскай онон эрэ муҥурдамматах эбит. Елизавета Зиберт-Джонс диэн дьахтарга Нью-Йорка Элен-Патрисия диэн кыыстаммыта, Лиля Лавинскаяҕа уолламмыта, араас кэмнэргэ Софья Шамардина, Наталья Брюханенко диэн дьахталлары кытта чугас сыһыаҥҥа киирбитэ, Парижка Татьяна Яковлева диэн чугас доҕордоммута, өлөрүн чугаһыгар Вероника Полонская диэн МХАТ артыыһа, эдэр, кырасыабай дьүөгэлэммитэ биллэр.

1930 сыл Маяковскайга ыараханнык саҕаламмыта: кинини “сэбиэскэй былаас попутчига” диэн дьаралыктаабыттара, 20 сыллаах үлэтин быыстапкатыгар биир да улахан тойон-хотун кэлбэтэҕэ, кулун тутарга “Баня” пьесатын сүрэхтэниитэ, “Клоп” испэктээгэ табыллыбатахтара. Эбиитин, “Маяковскай дьоҕурун түгэҕэ көһүннэ, айан бүттэ” диэн сурахтар тарҕаммыттара. Үтэһэни толорон, тас дойдуга сынньана барар визатын батан кэбиспиттэрэ. Силигин ситэрэн, өлүөн икки күн иннигэр политехническай институкка буолбут көрсүһүүгэ хомсомуол устудьуоннар араас быдьар, сидьиҥ тылларынан үөхпүттэрэ. Кини тыыннааҕын бүтэһик көрбүт киһинэн Вероника Полонская ааҕыллар. Полонская Маяковскайга ыалдьыттаан баран тахсан истэҕинэ, киһитэ ытыммыт. Ити муус устар 14 күнүгэр. Дьахтар төттөрү сүүрэн киирбитэ, бэстилиэтинэн сүрэххэ ытыммыт Маяковскай хайыы-үйэҕэ өлөн эрэр эбит. Маяковскай бэйэтигэр тиийиниэн икки күн иннинэ суруйбут кэриэс суругар “мин өлүүбэр ким да буруйа суох, онон, баһаалыста, араас тылы-өһү тарҕатымаҥ. Бокуонньук хобу-сиби сөбүлээбэт этэ...” диэн этиллэр.

 

2_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyСергей Есенин (1895-1925)

Сергей Есенин 1913 сылтан “гражданскайдык” холбоһон олорбут Анна Изрядноватыгар уол оҕолооҕо. 1917-1921 сылларга кини Зинаида Райх диэн дьахтары кытта сокуоннайдык ыал буолан олорбуттара. Зинаидаттан кини икки оҕоломмута. 1920 с. Есенин бэйэтин эппиэттиир-сэкирэтээригэр Галина Бениславскаяҕа көһөн барбыта. 1921 с. үҥкүүһүт Айседора Дунканы кытта билсэн баран, эһиилигэр холбоспуттара. Дьиктитэ диэн, Есенин англиялыы билбэт буоллаҕына, Айседора нууччалыы эмиэ букатын кэриэтэ билбэтэ. Быһата, кинилэр хайдах кэпсэтэн, өйдөһөн олорбуттара бэйэтэ туһунан остуоруйа. Ол да гыннар, кинилэр оннук биир сыл кэриҥэ эр-ойох буолан олорбуттара. 1923 с. Есенин Августа Миклашевскаяҕа ылларбыта. Салгыы 1924 с. Есенин Надежда Вольпин диэн бэйээт, тылбаасчыт дьахтарга уол оҕоломмута. Өлөр сылыгар кини Лев Толстой сиэнэ Софья Толстаяны кытта сокуоннайдык холбоспуттара. Быһата, биир да сыл “сынньаммакка” дьахтартан дьахтарга көһө сылдьыбыт киһи баар эбит буоллаҕына – дьэ ол Есенин. 1925 с. ахсынньы 28 күнүгэр Есенины Ленинградка “Англетер” көстүүнэйгэ ыйанан турарын булбуттара. Бу иннинэ кини сатарыйбыт ньиэрбэтин эмтэтэ псих-балыыһаҕа кытта эмтэнэ сылдьыбыт эбит. Төһө да билиҥҥэ диэри ону уорбалыы санаабыттарын, өлөрүүгэ уорбалаабыттарын иһин (бэйээт бэрт элбэх эчэйиилээҕэ, көҕөрүүлээҕэ), силиэстийэ ону “бэйэҕэ тиийинии” диэн быһаарбыта.

 

3_copy_copy_copy_copyМаксим Горькай (1868-1936)

Алексей Максимович Пешков (суруйар ааттара Максим Горькай, эдэригэр Иегудиил Хламида) эдэр да эрдэҕиттэн бэрт дьикти, дьонтон ураты киһи быһыытынан сыаналанара. Кини 1896-1903 сылларга Екатерина Павловна диэн дьахтары кытта сокуоннайдык ыал буолан олорбута. Хас да оҕоломмута. Ону таһынан,    Мария Андреева (судаарыстыбаннай диэйэтэл), Мария Будберг (баронесса, авантюрист), Варвара Шайкевич (Горькайтан оҕолооҕо үһү), Олимпиада Черткова (мед-сиэстэрэ) диэн чугас дьүөгэлэрдэнэ сылдьыбытын суруйаллар.

Горькай бэрт мунаах, өйдөммөт быһыыга-майгыга өлбүтэ. Холобур, 1938 с. НКВД наркома Генрих Ягода (Енох Гершонович Еегуда) бэйэтэ тутуллан баран, доппуруос кэмигэр “Горькайы Троцкай тус бэйэтин бирикээһинэн өлөрбүттэрэ, оттон Горькай уолун Максим Пешкову мин бэйэм сүһүрдэн өлөртөрбүтүм” диэн билиммитин билэбит. Биллэн турар, ол “билиниини” улаханнык олуйан-моһуйан, дьиҥнээх “нквд-лыы ньыманан” ситиспит буолуохтарын сөп. Эбэн эттэххэ, Максим Горькай хоруобун Сталин уонна Молотов илэ бэйэлэрин санныларынан сүксэн тиһэх суолугар атаарбыттара.

 


4_copyАлександр Блок (1880-1921)

Александр Александрович 1903 сыллаахха олус улаханнык таптаан, иэйэн-куойан улуу химик кыыһын Любовь Менделееваны ойох ылбыта. Төһө да кинилэр олус таптасталлар, ханнык эрэ кэрдиис кэмҥэ иккиэн “туора-маары” элбэх сураҕы-садьыгы үөскэтэ сылдьыбыттаахтара. Холобур, Блок Наталья Волохова диэн артыыс, Дельмас-Андреева диэн опера ырыаһыта дьахтар доҕоттордоно сылдьыбытын суруйаллар.

Блок сэбиэскэй былааһы ылынан, бииргэ үлэлэһэн барбыта. Ол эрээри, 1918-1920 сылларга киниттэн олус элбэҕи ирдээн, буолар-буолбат дуоһунас бөҕөҕө анаан, үлэ бөҕөнү үрдүн үөһэ сүктэрэн кыайбыттара. Олус сылайбыт, өй-санаа өттүнэн муҥурдаммыт бэйээт “миигин туохпун да ордорбокко бүүс-бүтүннүү иһэн кэбистилэр”, “бэйэбин бэйэм бас билбэт буоллум, хоһоону да сатаан суруйбат оҥордулар” диэн тылламмыта. Бэйээт олус сылайбытын, ыалдьан уһугулаабытын көрөн, Максим Горькай, Луначарскай Политбюроҕа кытта “Блок ыалдьан иэдэйдэ, омук дойдутугар куруорка ыытан эмтэтиэххэ наада” диэн туруорса сылдьыбыттара. Бэйээт өлөрдүү ыалдьыбытын билэ-билэ, В.И. Ленин тус бэйэтинэн ол көрдөһүүнү батан кэбиспитэ.

Блок 1921 с. атырдьах ыйын 7 күнүгэр дьиэтигэр сытан өлбүтэ. Өлүөн иннигэр Петербурга кинини “иирбит үһү” диэн сурахтар тарҕаммыттара эрээри, чугас дьоно кини өлөрүгэр чөл өйүнэн сыппытын суруйаллар. Кини омук сиригэр эмтэнэ барарын көҥүллээбэтэхтэрин истэн, абаран, кэнники суруйууларын барыларын уоттаан кэбиспит, аһыыртан, эмп иһэртэн толору батыммыт.