Сылгы куттаах сахалар буоллахпыт...

28.05.2013 17:36 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 2902   
Печать

98465Биһиги, сахалар, Дьөһөгөй айыылаах, Дьөһөгөй куттаах омуктар буолабыт. Ол эрээри «бу куппутун-сүрбүтүн төһө утумнуубутуй?» диэн ыйытыы турар. Сахалар түҥ былыргы сылгыһыттар буолан аатырар этибит. Устуоруйа чахчыларын да ылан көрүөҕүҥ. Ыаллыы олорор кытай омук киэниттэн ыллахха, Саха сиригэр VI үйэҕэ сылгылаах омуктар олорбуттар. Нуучча хаһаактара ХVI үйэҕэ кэлиилэригэр сахалар, сүнньүнэн, эмиэ сылгы үөрүн иитэн олорбуттара биллэр. Үөрэхтээхтэр этиилэринэн, сахалар уруккута билиҥҥи табаһыттар курдук көс уонна көс аҥаардаах омуктар эбиппит.

Саха омук ол кэмтэн тыа сиригэр олоҕун укулаата, сиэрэ-туома, сүрэ-кута – барыта сылгыттан сибээстээх.

Сахалар сылгылаах, ат көлөлөөх буолан, киэҥ нэлэмэн Саха сирин үөскэппит эрэ буолбатахтар. Кинилэр уһук хотугу уонна илиҥҥи кыраайдарга (Магадаҥҥа, Чукоткаҕа, Камчатаҕа, Охотскай биэрэккэ, Иркутскай уобаласка уо.д.а. сирдэргэ) тиийэн олохсуйан, ол сирдэри баһылаан, 17-с үйэҕэ диэри Саха сирэ дэттэрэн, олорбуттара.

Охуоскай биэрэгэр таһаҕас таһыытыгар 17-с үйэттэн саҕалаан сыл аайы 7-8 тыһ. ат көлө уонна 500 сылгыһыт тэриллэн ыытыллара. Ону ааһан сахалар почта тиэрдиитигэр эмиэ элбэх көлүүр атынан көмөлөһөллөрө, сылгыһыттыыллара.

Маныаха сыллата 10 тыһ. көлүүр ат суолга өлөрүн туһунан ахта да барыллыбат.

 

 

Мантан да көстөрүнэн, бүтүн Арассыыйа Илин Сибиири, Уһук Хотуну баһылыырыгар сылгыһыт сахалар өҥөлөрө сүҥкэн улахан.

 

Аны туран, Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн 6 сылгыһыт Социалистическай Үлэ Дьоруойа албан аатын ылбыттара. Кинилэр сырдык ааттара бу баар:

1948 с. – Чурапчыттан Р.И. Константинов.

1948 с. – Мэҥэ Хаҥаластан Е. А. Степанов.

1949 с. – Үөһээ Бүлүүттэн С.И. Васильев.

1949 с. – Өймөкөөнтөн Г.А. Кривошапкин.

1949 с.  – Амматтан Т.С. Лукин.

1949 с. – Үөһээ Бүлүүттэн А.Н. Саввинов.

 

 

 

Онон бүтүн Сойуус үрдүнэн саха өрөгөйдөөх кыайыылаах үлэһит омук быһыытынан ылыналларыгар сылгыбыт, сыспай сиэллээхпит барахсан, бэлиэ, сүҥкэн  суолталаах.

Кэнникинэн тыа сиригэр сыһыан уларыйда. Хайдах эрэ өйдөммөт балаһыанньа үөскээтэ диэм этэ. Ас суоҕуттан сыллата тыһыынчанан ынах өлөр, ырыганныыр. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн кыстыкка анаан, муҥутаан 450 тыһ. т от оттонор. Бу оппут кыстыкка 50 тыһ. ынахха эрэ тиксэр кыахтаах. Хаачыстыбата быстар мөлтөх.

Алаастарга, үрэхтэргэ баар-суох Үрдүк айыылартан ананан кэлбит сылгыларбыт мэччийиэхтээх сирдэрин оттуур ходуһа оҥорбута буолан, сылгыларбытын үтүрүйэбит, мэччирэҥнэрин былдьыыбыт, ырыарабыт, ырыганнатабыт.

Онон тыа сиригэр сахалар көнүөхтэрин оннугар икки куобахтан хайатыгар да тиксибэккэ, кураанаҕы харбаан олороллор.

Ынахха аһылык суох. Тиийбэт! Чунуобунньуктар, дойҕохтоон бүтүҥ, тохтооҥ! Тыа дьонун хотоҥҥо хаайымаҥ, кулукка кубулутумаҥ. Хотону тутан бүтүҥ диэхпин баҕарабын.

Тыаҕа сайын үлэ суоҕар дылы. Тыа сиригэр дьоҥҥо сирдэ биэриэҕиҥ, үүнээйинэн дьарыгырдыннар. Сылгыга хайаан да мэччирэҥин төннөрүөҕүҥ. Сири таҥастыаҕыҥ, бурдукта ыһыаҕыҥ.

Нэһилиэк олохтоохторо иккис килиэп тэҥэ хортуоппуйу, хаппыыстаны уонна да атын үүнээйилэри үүннэрдиннэр. Тэпилииссэ хаһаайыстыбатынан дьарыктаналларыгар кыахта бириэҕиҥ.

Чунуобунньуктар олус сыаналаах,  ат эккирэтэр хотоннорун оннугар үүнээйини (ас) хаһаанар тутуулары, гараастары, массыына-тыраахтар ыстаансыйаларын, мастарыскыайдары туттарга көмөлөһүөх этилэр.

Суруйуу саҕаланыытыгар этиллибиккэ олоҕуран туран, Тыа сирин сайыннарыы сылыгар сайын куоракка Дьөһөгөй ыһыаҕын тэрийэрбитинэн, ону тэҥэ Арассыыйаҕа Айылҕа харыстабылын сыла турарынан сиэттэрэн, маннык быһаччы этиилэрдээхпин:

  1. Сылгы салаата саха норуотун үгэс оҥостубут дьарыга дэнэринэн, сылгыһыттарга эмиэ, табаһыттарга курдук төрүт олохтоох норуоттар статустарын иҥэрэн, Ил Түмэн дьокутааттарыгар бигэргэттэрэргэ.
  2. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн табаһыттар бырааһынньыктарын курдук, Сылгыһыт күнүн олохтуурга.
  3. Бэйэтин кэмигэр Арассыыйа туругурарын туһугар сүүһүнэн тыһыынча саха ата, сылгыһыта толук буолбуттарын кэриэстээн, Дьөһөгөй кутун-сүрүн айхаллаан туран, куорат көстүүлээх үрдүк сиригэр Саха атыгар пааматынньык туруоруоҕуҥ.

                                                                                                        В.С. Слепцов-Тунах, Дьокуускай.