Хамнас үрдээтэ
02_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэрт соторутааҥҥа диэри Саха сиринээҕи бүддьүөт эйгэтигэр үлэлиир 13 800-чэ киһи тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн (прожиточный минимум) кыра хамнаһы аахсаллара. 2014 сыл т...
Биэнсийэ туһунан
74_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэнники сүүрбэ сыл устата дойдубут экэниэмикэтэ сатаан сааһыламматаҕын түмүгэр, киһи күннээҕи аһыгар-таҥаһыгар тиийэр биэнсийэ тиһигэ эмиэ кыайан оҥоһуллубата. Ол иһин, би...
Сүрүн сирэй Олох Экономика “Кыстык хаамыыта. Тыа сирин сайыннарыыга сыһыаннаах сокуоннар”

Сонуннар

Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ!
28-12-2015 17-08 | Көрдүлэр: 8117
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 13 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Саха сирин тө...
Саҥа сокуон инбэлииттэри көмүскүө
28-12-2015 16-54 | Көрдүлэр: 4590
Ил Түмэн ХХ уочараттаах пленарнай мунньаҕар дьокутааттар А.Корякин уонна А.Атласова инбэлиит д...
Максим Аммосов сырдык кэриэһигэр
28-12-2015 16-37 | Көрдүлэр: 4820
“Ахсынньы 22 күнэ – саха норуотун устуоруйатыгар бэлиэ күн. Бу күн, 1897 сыллаахха саха судаар...
Тупсарыы сыл
28-12-2015 16-31 | Көрдүлэр: 19807
2016 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Нэһилиэнньэлээх пууннары тупсарыы сылынан биллэрэр туһунан”...
"Мандар ааҕыыларын" түмүктэриттэн
21-12-2015 17-38 | Көрдүлэр: 4322
Кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕар тыл эппит салалта, учуонай эйгэ ытык дьоно, ыалдьыттар бука ...
Кыайыыны уhансыбыттар
12-11-2015 17-53 | Көрдүлэр: 5172
"КЫЫМ" норуот хаhыата уонна "Будь в курсе" информационнай мобильнай сыһыарыы көҕүлээһиннэр...
ИЯКН дириэктэрэ Г.Г.Торотоев
12-11-2015 17-48 | Көрдүлэр: 4370
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ хотугу норуоттарын тылларын уонна култууратын µ³рэтэр Институуту...
Сир сокуонун тула
12-11-2015 17-47 | Көрдүлэр: 5561
Сэтинньи 3 кµнµгэр Сунтаар Устьетыгар улуус Нэ´илиэктэрин ба´ылыктарын сэбиэтэ мустан, 2016 сы...
Тэрилтэлэр, урбаанньыттар бол±ойу²
12-11-2015 17-36 | Көрдүлэр: 4162
Нолуогу судургутуллубут систиэмэнэн (упрощенная система налогооблажения) т³лµ³н ба±арар, ол гы...
Ас-үөл сыанатынан үһүс миэстэлээхпит
08-10-2015 15-36 | Көрдүлэр: 3967
Тыыннаах сылдьарга сиэнэрэ булгуччулаах ыйдааҕы ас дьоҕус нобуора диэн өйдөбүл баар. Нууччалыы...
Петр Наумовы – “Я – гражданин” аакка!
08-10-2015 15-33 | Көрдүлэр: 2875
Хараҕынан бастакы курууппалаах инбэлиит, 65-с хаарын санныгар түһэрбит, Кыайыы 70 сылыгар анаа...
Муостабыт дьылҕата – Кытай инвестордарын илиитигэр?
08-10-2015 15-32 | Көрдүлэр: 2995
Өлүөнэни туоруур муоста дьэндэйэрин кэтэһээччи элбэх. Соторутааҕыта Санкт-Петербурга Росавтодо...
Сочига Арктиканы кэпсэтэллэр
08-10-2015 15-20 | Көрдүлэр: 2884
Сочига, бу дьыл алтынньы 5 к., Арктиканы сайыннарыы боппуруоһунан дьарыктанар судаарыстыба хам...
Өссө 10 оскуола
03-09-2015 20-11 | Көрдүлэр: 2957
СӨ Үөрэххэ министиэристибэтин тиһэх чахчыларыттан көрдөххө, күн бүгүн өрөспүбүлүкэ үрдүнэн уоп...
“Сибиир күүһэ” бигэргэннэ
03-09-2015 20-03 | Көрдүлэр: 2899
Бу күннэргэ премьер Д.Медведев “илин диэки” тардыллар гаас ситимин (ол иһигэр “Сибиир күүһүн”)...
* Бесплатно для абонентов СТК по всей РС(Я), (кроме ТП "Фристайл")

“Кыстык хаамыыта. Тыа сирин сайыннарыыга сыһыаннаах сокуоннар”

15.03.2013 16:40 | Автор: Татьяна Захарова-Лоһуура | Көрдүлэр: 2747   
Печать

8888Тыа сирин сайыннарыы сылынан биллэриллибит кэм үһүс ыйыгар үктэннибит. Кыстык үс гыммыт биирин аастыбыт. Үлэ барар курдук да, киһи үөрэ кэпсиир чахчыта суох. Хомолтолооҕо, кыстык ааспыт кэмин иһигэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1 401 сүөһү, 728 сылгы өллө. Салгыы хайдах буолуоҕун этэр уустук. Тыа сиригэр быһаччы үлэлэһэр ынах-сылгы, сибиинньэ көрөөччүлэр, норуот итэҕэллээхтэрин санаата, инники былааннара хайдах эбитий? Бу туһунан сиһилии билсээри “Кыым” хаһыат үгэс оҥостубут Төгүрүк остуолун кулун тутар 12 күнүгэр тэрийдэ. Сугулаан, дьокутаат А.С. Уаров ыҥырыытынан, Ил Түмэн дьиэтигэр буолла. Мунньаҕы “Ситим” медиа-бөлөх дириэктэрэ М.Н. Христофорова салайан ыытта.

Мария Николаевна:

– Тыа сирин сылын бастакы кыбартаала ааһан эрэр. Онон саҕалааһын да баар буолуохтаах, ыйытыы да үгүс. Тыа сирин сайыннарыыбытын сокуон өттүнэн хааччыйыы таһыма, үбү көдьүүстээхтик туһаныы хайдаҕа сэҥээрдэр. Төһө үп-харчы ханна, хайдах тыырыллара да биллэн бардаҕа. Бу иннинэ тыа хаһаайыстыбатыгар 7 млрд үп көрүллүбүтэ, сайдыы бырагыраамата да элбэх этэ. Оттон көрдөрүү намтыы турар. Сүөһү өлүүтэ эбиллэр. Үп көдьүүһэ тоҕо көстүбэтий? Хааһына көрөр хас биирдии кэппиэйкэтэ Ил Түмэн бигэргэтиитин ааһар. Онон бастакы тылы Судаарыстыбаннай мунньах бүддьүөккэ сис кэмитиэтин салайааччыта А.С. Уаровка биэрэбит.

Александр Сергеевич:

– Бэрэсидьиэн ыйааҕар олоҕуран ыытыллар тыа сирин сайыннарыы хаамыыта манна олорооччулары барыбытын долгутар. Бары да тыа сириттэн төрүттээхпит. Сүрүн дьарыкпыт тыа сиригэр – сылгы, ынах иитиитэ. Ол баайбыт 75-80 %-на кэтэх хаһаайыстыбаҕа турар. Үп-харчы туһунан эттэххэ, Арассыыйа 83 субъегыттан тыа хаһаайыстыбатыгар дотация, субвенция быһыытынан бүтүн 7,5 млрд солк. аныыр өрөспүүбүлүкэ – сыччах биһиги эрэ. Х-р, Татарстан төннөрүллүбэт дотацията – 800 мөл. солк., 3 мөл. нэһилиэнньэлээх Хабаровскай кыраай баара эрэ 300 мөл. солк. көрөр. Ыйаах мээнэҕэ ылыллыбат, үбүнэн хааччыллар. Ол быһыытынан ити этиллэр 7,5 млрд быйыл өссө 6 млрд 152 мөл. солк. эптибит. Ити тыа сирин уопсай сайыннарыыга туһуланар.

М.Х.:

– Өтөрүнэн көрүллүбэтэх үп. Тутуу, суол оҥоруута, инфраструктура – барыта киирэ сырыттаҕа. Үчүгэй. Ол гынан баран дьыала ис дьиҥэ – ааспыт сылга көрүллүбүт көмө төһө көдьүүстээҕэр. Онтубут көстүбэт. Тыырыы, хонтуруол чааһа мөлтөһүөр дуу?

А.У.:

– Ыарыылаах ыйытыы. Арассыыйаттан соҕотох биһиги эрэ 2013 сыл бүддьүөтүн чопчу тус сыаллаах бырагыраамаларынан тыырар гынныбыт. Барыта 37 бырагыраамалаахпыт. Былырыын бүддьүөт үбүн 11%-на бырагыраамаларынан барар эбит буоллаҕына, быйыл баар үп 96%-на бырагырааманан барыаҕа. Тоҕо? Хонтуруолу күүһүрдээри. Ил Түмэн хонтуруоллуур кэмитиэтин сэргэ Счет палаатата диэн үлэлэппиппит сыл аҥаара буолла. Кыраҕытык кэтиир. Онон хонтуруол кытаанах диэм этэ.

М.Х.:

– Бэйэтин кэмигэр “Норуот бүддьүөтэ” диэн өйдөбүл киирбитэ. Барыта хонтуруоллана олоруох курдуга. Онтубут ханна тиийдэ?

А.У.:

– Сайыны быһа уоппускаламмакка, норуот былаһааккаларыгар үлэлээтим. Оннук былаһаакка тыа хаһаайыстыбата, доруобуйа харыстабыла, ОДьХХ, энергетика диэн курдук хайысхаларынан тус-туһунан баар. Дьон санаатын, туруорсуутун учуоттаан, ылынан, ол түмүгүнэн 2012 с. бүддьүөппүтүгэр 271 млрд солк. эбии киллэрдибит. Хас биирдии улууска благоустройствоҕа, социальнай сайыннарыыга диэн 5 мөл. солк. тыырбыпппыт. 400-тэн тахса муниципальнай тэриллиигэ барытыгар 1-дии мөл. солк. эбии көрбүппүт. Бээтинсэҕэ бүддьүөт корректировкатын көрөөрү олоробут. Е.Х. Голомарева бэйэтинэн олорор, кини норуот фронун салайар, “соһон иһэр” төһүү дьокутааппыт. Кэпсиэҕэ.

М.Х.:

– Сөп. Сүөһү өлүүтэ элбээбитэ дьиксиннэрэр. Ону биһиги министиэристибэбит бастаан билиммэт курдук тылласпыта. Баар чахчы кэмигэр этиллибэт, кистэнэр курдук. Х-р, сыалай 2 тыһ. чугаһыыр өлүү-сүтүү тахсыбытын Арассыыйа “РИА-Новоститтан” билэрбит хайдаҕый?

(Саалаҕа – суугунаһыы, дьон сонньуйар).

Николай Степанович Афанасьев, ТХМ миниистирин солбуйааччы:

– “Кыымнар” тыа хаһаайыстыбатын боппуруоһун систиэмэлээхтик көтөҕөн, тыа дьонугар тиэрдэргитин биһириибит. Нэһилиэктэргэ сырыттахха “Кыым” оннук суруйбута, маннык эппитэ” диэн, дьон билэн олорор буолар. Бары да кыстыкка уустуктук киирбиппитин билэн олороҕут. От хаачыстыбата мөлтөх. Сүөһү ахсаанын 60 %-на тэрээһиннээхтэргэ уонна бааһынайдарга турар. Сылгыга эмиэ ити курдук. Урукку өттүгэр чуолаан сүөһү өлүүтэ тэрээһиннээхтэргэ тахсар диэн өйдөбүл баара. Билигин көрдөххө, тэҥ-тэҥигэр сылдьар... Барыта ырыганнааһынтан диэн буолбатах. Бастаан утаа Хатаска сүөһү өлбүтүгэр айдаан тахсыбыта. Ханнык баҕарар кэмҥэ хаһаайыстыбаннай төрүөттэн, ыарыыттан-оһолтон, ууга былдьаныыттан, бөрө, ыт тардан, өлүү балай эмэ тахсарын билэҕит. Сайынын бөрөтөөҕөр өссө ыт кутталланар буолла. Бу – кырдьык. Бэтэринээрдэр өлүү туһунан аакталарыгар олоҕурабыт. Сүөһү өлүүтэ былырыыҥҥытааҕар 124-дүнэн, сылгы 316 төбөнөн элбэх. Бу элбэх дуу, аҕыйах дуу? Хайдах ааҕаргыттан. Биир сүөһүнү 50 тыһ. солк. сыаналаатахха, эбиитин уулаах эбитин учуоттаатаххына, биллэн турар, баһаам ночоот... Биһиги да пресс-кэмпириэнсийэлэри тэрийэбит, улуустарынан сылдьабыт, “Кыым” тэрийэр Төгүрүк остуолларыгар кыттабыт. Баары тугу да кистээбэппит. Бытааннык үлэлиир улуустар, сыылбатыйар хаһаайыннар эмиэ бааллар. Хаһаайынныы сыһыан хайдаҕыттан балаһыанньа улахан тутулуктаах. Ким хайдах дьаһаммыта көстөн эрэр. Х-р, төһө да уустук балаһыанньалаахтарын иһин, уопсай тэҥнэбили оҥордоххо, Мэҥэ, Амма, Чурапчы, Таатта тэрээһиннээхтик үлэлииллэр, өлүү-сүтүү уопсай ахсаантан кыра. Х-р, наар чурапчылары хайгыыгыт дииллэр да, урут сопхуос саҕана кинилэр баччаҕа 12 тыһ. т тиэйэр эбит буоллахтарына, быйыл 17 тыһ. т тиэнэн олороллор. Зернофураж, комбикорм эмиэ. Дьиҥинэн, улуустарга улахан ыарыы, эпидемия тура илик. Миэстэтигэр дьаһаныы мөлтөҕө охсор.

Гаврил Свинобоев, Суотту бааһынайа:

– «Лена» ТХПК бэрэссэдээтэлэ сатаан кэлбэтэ. От тиэйиитигэр үп түспэккэ турарын илдьиттиир. Хаһан хамсыыр харчыный? Иккиһинэн, хайа өйдөөх эппитин умнубуппун: «Норуокка үтүөнү баҕарар буоллаххына, сири уонна көҥүлү биэр” диэн баар. Дьиҥ бэйэни салайыныы нэһилиэк, бэл, улуус да таһымыгар ситэ киирбэккэ турар. Ону туох диигит?

Андрей Кривошапкин- Айыҥа:

– 2001 с. бастакы, Бэрэсидьиэн бырагыраамата сурулларын саҕана билсэн баран, Федора Петровналаахтыын туолбат бырагыраама диэн кэпсэтиһэр буоларбыт. Тоҕо диэтэххэ, оччолорго да приписка улахан этэ. Ол баарын тухары бу да бырагыраама туоларын саарбахтыыбын. В.Дарбасовтаахтыын үлэ суруйан турабыт, онтубутун 2006 c. “Саха омук биһигэ” диэн кинигэ гынан, таһаартарыахпытын баҕара сылдьыбыппыт. Роман Дмитриев саҕана тахсыах курдук буолбута. Ону баара, Д.Ф. Наумов “кириитикэлиигит” диэн тохтоппута. Егор Афанасьевичка биэрбитим, биирэ П.Н. Мишкиҥҥэ баар. Булан ааҕаарыҥ эрэ.

Илья Ильич Колесов, Үөһээ Дьааҥы:

– Сопхуос дириэктэринэн, ТХУ салайааччытынан, тыа хаһаайыстыбатыгар уһуннук үлэлээбитим. 350 сүөһү турар хотонун туттаран турабын. Уурайбытым 4-с сыла. Ол кэмтэн сүөһүбүт биһиэхэ аҕыйаан-аҕыйаан, 1.5 тыһ. эрэ хаалла. О.и. ыанньыга 800. Хоту сүөһү букатын эстэрэ кэллэ. 2002 с. үүккэ дотация биэрэр туһунан ыйаах тахсан, күн баччатыгар диэри, хата, сүөһүлээх олоробут. Харчы оҥостор интэриэс баар буолбута. Ол үбэ билиҥҥэ диэри эбиллибэтэ. Үрдээн испитэ буоллар, атын балаһыанньа буолуо этэ. Үөһээ дьааҥылар араас хайысханан боруобаланан көрдүбүт да сир өппөтүбүт. 187 б/х баар эбит буоллаҕына, билигин – 42 эрэ. Ону да 2-3 ынахтаахтар. Оттон сирбит оччолорго ылбыт 187 б/хаһаайыстыбаларга бэриллибитинэн сылдьар, оттон сүөһүлэрэ суох. Ыччаты билигин хотоҥҥо кыайан киллэрбэккин. Хотон олус сыаналаах. 30 мөл. солк. тиийэ. Үбэ бырайыактааччыларга, тиэрдээччилэргэ сөҥөр. Үчүгэй бааһынай хаһаайыстыба тэрийиэххэ эбэтэр нэһилиэгинэн кэпэрэтиип тэрийиэххэ, дьону аахсыйалаах оҥоруохха. Тыаҕа, миэстэтигэр тиийэн дьону кытта үлэлэһии суох. ТХМ “биригэдьиир” курдук, үбү суоттааһыҥҥа “батылынна”. Улууска, нэһилиэккэ боломуочуйаны дьиҥнээхтик биэриэххэ. Үөрүйэх үөскүөҕэ. Баһылыктар сүөһүгэ кыһаллыбаттар. Үптэрэ тиийбэт. Ити этэр үлүгэрдээх үпкүтүттэн биһиги улууспут олох да тиксибэт. Хааччаҕа элбэҕэ бэрт. 99 сүөһүлээх буоллаххына, 100 сүөһүлээххэ бэриллэр субсидия кэлбэт. Сылгы базатыгар эмиэ 100 төбөлөөх буоллаххына, хапсаҕын. Ити хааччахтыыр киритиэрийи кыччатыахха.

Борис Ануфриевич Николаев, АПК биир идэлээхтэрин сойууһун бэрэссэдээтэлэ:

– В.Путин премьердии сылдьан профсойуустары кытта көрсөн турар. Онно тыа хаһаайыстыбатыгар үлэһитэ орто хамнас баара эрэ 50 %-нын ылар, онон саатар 80 гыныахха диэбитэ. Онтубут, төттөрүтүн, кыччыы турар. Орто хамнастан 4 бүк кыра хамнастаах – тыа үлэһиттэрэ. Урут биһиги сойууспут 100 тыһ. тахса чилиэннээх буолара. Билигин баара эрэ – 10 тыһ. 522. Чурапчы, Мэҥэ курдук тыа хаһаайыстыбатынан олорор улуустарга, бэркэлээтэр, 400-500 чилиэн баар. Ону да бэтэринээрдэр эҥин. Астыыр салаа дьоно, бааһынайдар киирэ да сатаабаттар. Ол диэн, бэл, “Гормолзавод”, “Рыбзавод” профсойууһа суох. Нерюнгри көтөрүн баабырыкатыгар баар да, регистрациялара суох, туһунан сылдьаллар.

Бааһынай хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр быстах кэмҥэ үлэлэтэргэ аҕыйах солкуобайга дьону наймылаһаллар. Соцпакет бэйэлэригэр да суох. Быһата, баарынан эттэххэ, хамначчыт статуһа баар буолла. Ыйаах сыала чопчу эбээт – тыа сирин олоҕун таһыма тупсуохтаах, аахсар дохуот үрдүөхтээх диэн. Доруобуйатын айгыратан туран, быыкаа хамнаһы аахсар тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ көмүскэлэ суох. Бу манна болҕойуохха.

М.Х.:

– Үлэһит социальнай көмүскэллээх буолуохтаах. Эн анаммыккыттан үөрбүппүт. Хаһан эрэ Ким-Кимэн кыттыылаах мунньахха, бэл, төһө чилиэннээҕин, төһө усунуоһу төлүүллэрин билбэт бэрэссэдээтэл кэлэн, соһуталаан турар. Бырапагаанда, сырдатыы ситэ барбат диэххэ сөп. “Алаас” профилакторийга сынньаныы баара. Сабыллыбыта. 13 млрд үптэн биир эмэ санаторийы туттарыы, сынньанар сири быһаарыы кыаллыан сөп дуо?

Б. Н.:

– Дойду үрдүнэн итинник балаһыанньа. Биһиэхэ өссө эмтэнэр, сынньанар туһунан сокуоннаахпыт. Ол эрээри итиннэ биир сыыһа баар диибин. Бастаан сокуон үлэҕэ киирэригэр ити хайысхаҕа 12 мөл. солк. тыырыллан турар. Үп ситэ туттуллубакка, 9 мөл. солк. диэри түстэ. Сыыһата диэн, сокуоҥҥа ким ити чэпчэтиилээх сынньалаҥҥа хабыллыан сөбүн испииһэгэ (перечень) баар. Онно табаһыт, тырахтарыыс, сүөсүһүт диэн чопчу сурулла сылдьар. Үлэһит сынньанар путевкатын баара эрэ 20 %-нын уйунуохтаах. Оттон дьоммут онтуларын да уйунар кыахтара суох. Онон ити испииһэги хаҥатыахха. Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир, профсойуустаах киһи барыта туһанар бырааптанарын туруорсабыт. Оччотугар идэлээх сойууһугар киирээччи элбиэ. Биһиэннэрэ профсойууһу Саҥа дьыллааҕы бэлэҕи биэриини эрэ кытта ситимнииллэр. Ол туһунан, дьиҥинэн, сокуоҥҥа олох да суох. Сыалбыт-сорукпут – үлэһит доруобай буоларын, сөпкө сынньанарын ситиһии.

А.С.Уаров:

– Бүддьүөттэн үп көрөн туран, сынньаныы, эмтэнии бүтүн 80%-нын уйунар субъект Арассыыйаҕа суох. Улаханнык туруорсан, ылыммыт сокуоммут. Оттон ити этиигин инициатива курдук киллэриҥ. Субу сиэссийэҕэ көрүөхпүт этэ.

 

Кириллина Ульяна Гаврильевна, “Түмсүү” б/х салайааччыта:

– Мин профсойуустаахпын. 2 үлэһитим, бэйэм “Чэбдиккэ” сынньанан кэллим. 40 тыһ. сыаналаах путевканы 6 тыһ. солк-га ылар олус үчүгэй. Махтанабын.

Мин куорат кытыытыгар сибиинньэ иитэр тирэх хаһаайыстыба буолан үлэлээбитим ыраатта. 60-70 ийэ сибиинньэҕэ тиийэ тутарым. Дотацияны 5-6 сыл туһаммытым. ТХМ көмөлөһөр этэ. Комбикорм дотацияланара. Биэс да оһоҕу отуннарбын, син бэркэ үлэлиирбит. Хатас 70-с сыллааҕы эргэ хотонун көҥүллэтэн, ону 340 тыһ. солк. оҥостон үлэлии олорбутум. Эт, сибиинньэ да бэркэ батара. Уус Майаҕа тиийэ тиэрдэрим. Ол эрээри оһохпун сыыһа оттон быһыылаах, быйыл хотонум умайан хаалан, хаарыан 75 сибиинньэбиттэн ытыс сотуннум. Страховка даа? Хотоммун страховкалатаары бара сылдьыбытым да “Балаһыанньаҕа хапсыбат, эргэ тутуу” диэн батыммыттара. Дьиҥинэн, сэнэх гына оҥостубутум да буоллар. Онон туга да суох хааллым. 15 сыл үлэлээн баран хотон тутуутугар киирсээри ТХМ-ҥа тиийэ сылдьыбытым да, эмиэ аккаас ылбытым. “Сибиинньэни тутуспут буруйбар” ханнык да өйөбүлгэ хапсыбаппын. ТХМ гааспар көмөлөһүөх курдук буолбута да... 100 м сиринэн ааһар айылҕа күөх төлөнүн кыайан холбоммокко, түмүгэр туга да суох хааллым. Хаһаайыстыбабын оннугар түһэриэхпин, салгыы үлэлиэхпин баҕарабын. Билиҥҥитэ хараҕым уутунан эрэ суунан, мунан баран сылдьабын.

Ермолай Скрябин, Хаҥалас бааһынайа:

– 2 тыһ. сүөһү өллө диэни итэҕэйбэппин. Кырата, 4 тыһ. буолуо. Былырыын баһылык С.Д. Соловьев этэн турардаах: «Нэһилиэкпэр былырыын 57 сылгы охтубута. ТХПКларым 10-нан көрдөрбүттэрэ. Син биир тиллэн кэлбэт диэн кистииллэр. Охтуу элбэх. Норуот фрона баара үчүгэй, өссө дьиҥ норуот хонтуруола баара буоллар. Миниистир араадьыйаҕа, тэлэбиисэргэ тахсыбытыгар үүт сыанатын иккитэ чопчулаһан ыйыта сырыттым. Чэйдээҕэр үүппүт чэпчэки. Онуоха кини “намнар, өлүөхүмэлэр – 35-тии, куорат үүт тутар собуота олох да 39 солк. тутар” диэтэ. Сарсыныгар ТХУбар сүүрэн тиийбиппэр “ол сымыйата” дэһэллэр. Бу аата тугуй? Тоҕо сымыйалыыгыт? Кыраны кыра, сатамматы сатаммат диэн көнөтүнэн эппэккэ, дьону тоҕо бутуйаҕыт?!

Н.С. Афанасьев:

– Үүт субсидиятын улуустар быһаарыыларыгар биэрбиппит. Арай “2-с суортаах үүтү туоннатын 15 тыһ. 200 солк, 1-кы суортааҕы – 30,500 солк. гыныҥ” диэн, Сүбэ (реконмендация) биэрэбит. Дьаһайар көҥүллэммэт. Ити суумаҕа соҕотуопкалааччы 5 солк. эптэҕинэ, киилэ үүтүҥ, Иван Иванович эппитин курдук, кырдьык, 35 солк. буолар толору кыахтаах. Кини сымыйалаабат. Сүбэни тутуһан, сыананы олохтоотохторуна, оччо буолар, оннук буолуохтаах диэн этэр. Онон субсидия “үүт бэлэмэ” диэн аатынан улуустарга барбытын хатылыыбын. Улуус бэйэтэ быһаарар. Булгуччу биир соҕотуопкалааччыга биэриҥ диэн, эмиэ модьуйбаппыт. Бэйэлэрэ быһаараллар. Холобур, сунтаардар биэс сиргэ туттараллар. Ол гынан баран итинник дьаһаныы алҕастааҕын аһаҕастык этэбин. Кэлин түмэ сатыылларыгар эрэйдэниэхтэрэ. Баарыыҥҥы Гаврил Свинобоев ыйытыытыгар хоруйдуум. Эмиэ сөбүлүөххүт суоҕа буолан баран, син биир чурапчыларбытыгар тиийэ турабыт. Кинилэр салалталара, буҕаалтырдара тус бэйэлэрэ кытта кирэдьииккэ киирэн туран (!), тиэйиигэ, комбикорм атыылаһыытыгар тута төлөһөр буолан, сүөһүлэрин аһынан хааччына олороллор. Единэй соҕотуопкаһыт баара, ол үтүөтэ-туһата – итиннэ да көстөр. Кырдьык, биир да кэппиэйкэ бүддьүөттэн оту таһыыга тиийэ илик. Биһиги төһө да баҕарбыппыт иһин, тиэллэ илик окко харчыны эрдэ ыытар бырааппыт суох. Сокуоҥҥа олоҕуран, “по факту” эрэ көҥүллэнэр. Ол уустуктан тахсар араас суоллары тобулан, “Чурапчы” иэс да ылан туран тэриллиилээхтик үлэлиир. Ойоҕостон билбэккэ олорон, Единэй соҕотуопка куһаҕан, туһата суох дииргит сиэрэ суох.

Гаврил Свинобоев:

Сүбэ да буоллун, ити суортарынан араастаһыыгыт тоҕо улаханый?

Н.А.:

– Ылыллар бородууксуйа хаачыстыбалаах буолан, үрдүк сыанаҕа турарын ситиһээри. Сайылыкка тахсан, сүөһүгүтүн күөххэ аһатан, дохуоттарын элбэттиннэр диэн.

Ермолай Скрябин, Хаҥалас бааһынайа:

– 1-кы, 2-с суоркутун тиһэҕэр син биир биир танкаҕа, биир үүт таһар массыынаҕа былыыр түгэҥҥитигэр, ол хайдах хаачыстыба тупсуон этэҕин?!

Н.А.:

– Биир массыынана тиэйиллэр. Ол баар. Тыа хаһаайыстыбатыгар тэрээһин өттүгэр итинник кыалла илик боппуруостар бааллар. Быһаарыллыах тустаах. Кыһалҕа суох буолбатах – баар. Өйүүн Уус Алдаҥҥа тахсаары олоробут. Бүлүүлэр отторун кыайан биэрбэккэ олорбуттара. Баһылык мэктиэ суругун ыытта. Оттон хаачыстыба, ыйааһын итэҕэһин өттүнэн эттэххэ, итиннэ ТМХ киирсэр, хас биирдии нэһилиэк отун бэрэбиэркэлиир кыаҕа суох. Хаһаайыстыбалар бэйэлэрин хонтуруолларыгар ылыахтаахтар. Киһилии баһылык эрдэ тиийэн атыылаһыллыахтаах отун көрөн, билсэн кэлэр. Кэлиэхтээх этэ диэн баран , бэлэми күүтэн олоруу эмиэ баар. Оттон буруй барыта биһиэхэ туһаайыллар.

М.Х.:

Ити субсидия, дотация бэриллиитигэр ирдиир киритиэрийдэргит улаханын дьон бэлиэтиирэ сиэрдээх.

Н.А.:

– Итини учуоттаатыбыт. Сылгыга – 75, ынах сүөһүгэ 50 төбөттөн итэҕэһэ суох буолара ирдэнэр.

Гаврил Свинобоев:

– Тоҕо булгуччу үп барыыта “по факту” буолуохтааҕый?! Тыа хаһаайыстыбатыгар ити улаханнык охсор.

А. С. Уаров:

– Үчүгэй кэпсэтии. Сытыы тиэмэлэри таарыйаҕыт. Сир чааһыгар Афанасий Афанасьевич эппиэттиэҕэ. Сир кэмитиэтин салайар. Көҥүл диэн – киэҥ өйдөбүллээх. Дэмэкирээтийэ дойдутугар олоробут дии саныыбын. Билигин дэмэкирээтийэ кэмигэр олоробут, сокуоммут барыта көҥүл туһугар үлэлиир.

Соторутааҕыта буолбут нэһилиэк, улуус баһылыктарын кытта көрсүһүүгэ бэрэсидьиэн Егор Афанасьевич туох баар боломуочуйа нэһилиэк таһымыгар тиийиэ диэн турар. Үп министиэристибэтигэр сорудах бэриллибитэ. 87 тыһ. т үүтү тутарга суоттанан, үүт субсидиятыгар бу сылга 1 млрд 877 солк. көрөн олоробут. Бүддьүөт кодексыгар олоҕуран, үп ороскуота Балаһыанньаҕа тирэҕирэр. Оттон онно хайаан да чопчу симиэтэ, дьиҥ көрдөрүү ирдэнэр. Дотация туһунан балай эмэ кэпсэттигит. Мэхэньиисимнэри бырабыыталыстыба, ТХМ оҥорор. Оттон ити этэр үүт таһар массыынаҕыт суоҕа, тиийбэтэ, үүтү тус-туһунан таһыы – хаһаайыстыбаннай боппуруос. Онно биһиги орооспоппут.

 

Роман Семенович Барашков, Чурапчы:

– “Плановай” диэн баар буолуохтаах. Бүддьүөт кодекса нуормаҕа, балаһыанньаларга олоҕурар, 13 млрд 600 мөл. солк. көрүллүбүт диэтигит. Маны хайдах көдьүүстээхтик туһанабыт? Урукку мэхэньиисимнэр туһата суохтарын биллибит. Сунтаартан И.Семенов “Хаһаайын бас билээччи баар буоларын хайдах ситиһиэххэ” диэн ыстатыйатыгар үөһэттэн орооһуу улахан диэн, сөпкө суруйар.

Институттартан көрдөһөн, кыра хаһаайыстыбаҕа техническэй каартатын (симиэтэ) оҥорторбутум. Х-р, хаһаайын 27 сүөһүлээх буоллун. О.и. ыанньыга – 10. Бары зооветеринарнай, хаһаайыстыбаннай ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр гына көрөр-харайар, аһатар түгэнигэр бу ыал билиҥҥи сыананан, биир сылга 1 ынахха көрсөр ороскуотун таһаардахха, ортотунан, 132 тыһ. солк. буолар. Онно тирэҕирэн оросчуот оҥорбуппут. Судаарыстыба 1 ынахха 10 тыһ. солк. биэриэ диигит. 17,5 солк. үүт субсидията бэриллэр. Ону арааһынайдаан суоттаан, этэргит курдук, 30-35 солк. кытта тиэрдэҕит. Ити көмөлөрү барытын ылан да туран, хаһаайын биир ыанньыгыттан 2000 кг үүтү ыатаҕына, 4 сүөһүнү эккэ туттаран, 90% төрүөҕү ыллаҕына, дохуота элбээбитэ 601 тыһ. солк. буолуоҕа. Оччотугар хаһаайыстыба сыл түмүгүнэн, уопсайа 745 тыһ. солк. ночоотурар. О.э. 1 ынахха 65 000 солк. ороскуотурар. Судаарыстыба бу ночооту сабыыга көмөлөһүөн сөбө.

Төһө көмө нааданый? Өрөспүүбүлүкэҕэ 76,250 ыанньык баар диэххэ (итинтэн 60 % тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга, 40-на ЛПХ-ларга турар). Миниистир солбуйааччыта Н.Н. Попов биир кг үүккэ Единэй соҕотуопкаһыт 6 солк. биэриэ диирин ылыннахха, итиннэ эбэбит 17,50 солк (үүт субсидията) + ыанньыкка көрүллэр 10 тыһ. солк. көмөнү эптэххэ, судаарыстыба сүөһүлээх дьоҥҥо барыта холбоон, 1 млрд солк. 21 мөл. солк. тыырар эбит.

Оттон билигин тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга биирдии ынахха арай туран 66 725 солк. биэрэр буоллахпытына, ити сыалга 4 млрд 825 мөл. солк. ирдэниэҕэ. 5 млрд 845 мөл. солкуобай диэтэххэ – элбэх курдук. Ынах аайыттан ЛПХлар 1 тыһ. т туттаран, уопсайа 638 т, тэрээһиннээхтэр – 752 452 туттардахтарына, уопсайа 105, 938 т үүт тутуллар буолар... Кинилэртэн бородууксуйаны судаарыстыба дуу, муниципалитет дуу атыылаһан, баһаалыста, барыһырдыннар. Хайа да өрүккэ үчүгэй. Тыа хаһаайыстыбатыгар 3 млрд солк. төннөрүллүбэт үп көрүллэр түгэнигэр эрэ биһиги сайдар кыахтаахпыт. Сылгыга эмиэ туһунан ааҕыы баар. Итинник түгэҥҥэ дьон үлэлиэ этэ.

Василий Романович Дарбасов, экэниэмикэ билимин дуоктара:

– Хааччах баара сыыһа диэн этэн турабыт. Дьокуускай уонна Горнай улууһун бырагырааматын уонна 30 сыллаах стратегияны оҥордубут. Хатас, К.Макаров комплекстара бааллар. Онон үлэлиир кыах (потенциал) дьиҥэ баар. Холобур, Бүлүү сүнньүнэн, Намныыр суолга сир бөҕө баар эрээри, ким да онно үлэлээбэт. Урут биһиги 2 бырагырааманы оҥорбуппут. Билигин биһигини кытыарбаттар. ТХМ бэйэтэ оҥордо...

2006 сылтан сүөһүбүт бүтүн 52 %-на аҕыйаата. Сыллата аччыы турар. “Ас единицата” уонна “условнай төбө” диэн өйдөбүл нэһилиэк, улуус таһымыгар умнулунна. Онно төннүөххэ. Суоттааһын оҥордум. 2011-2012 сылларга ас единицата биир төбөҕө ирдэнэр 17 ц оннугар баара эрэ 9,3 ц тиксэр! Онон сүөһү өлөр, буомурар. Элбэх сыллаах отунан дьарыктаммат буоллубут. Онно эргиллиэххэ. Сыччах Сүлэҕэ 400 т сиэмэ бэлэмниир этибит. ТХМ уонна ТХНЧИ итиннэ күүскэ үлэлэһиэхтэрин наада. Ити 13 млрд үп Арассыыйаттан кэлэн үбү ааҕан туран, эттэххэ итиччэ. Онон түөһү тоҥсунарга эрдэ.

Диана Васильевна Чомчоева, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата, РФ суруналыыһа:

– 35 гаа сири 49 сылга арендаҕа ылан, сылгыһыттарга, табаһыттарга, булчуттарга көмөлөөх буоллун диэн «Испытательный полигон холода» диэн электроэнергияны оҥорор кэмпилиэги оҥорон тарҕата олоробут. ТХМ-ҥа тиийбиппитигэр биир улахан салайааччы: «Ол тэлэбиисэр көрө-көрө табаһыт олоруо дуо? Туохха нааданый?» – диэбитэ. 30-40 сүөһү турар комфортнай хотону оҥорууну ылсан эрэбит. Министиэристибэ ону эмиэ кыһаммат.

Саха ынаҕа 1990 сыллаахха Эбээн Бытантайга эрэ баар эбит буоллаҕына, билигин Сунтаар, Үөһээ Бүлүү, Амма, Горнай, Нам, Чурапчы улуустарыгар ииттэр буолбуттара үөрүүлээх. Ол эрээри сөптөөх өйөбүл суох. Саха ынаҕын билигин күлүү гынан «Доктор исторических наук» диир буоллулар. Арай Мочанов саха култуурата саха ынаҕар уонна саха сылгытыгар сытарын билинэр. Саха ынаҕын этэ сыа быыстаах. Оннук боруоданы дьоппуоннар урут киилэтин 100 дуоллар сыаналыыр эбит буоллахтарына, 1 тыһ. гыннылар. Соторутааҕыта эчэйбит дьон отделениеларыгар (травматология) сырыттым. Тобус-толору киһи. Аспыт мөлтөҕүттэн уҥуохпут кэбириир. Оттон хачыгырас кальций, араас битэмиин биһиги сүөһүбүт этигэр элбэх. Салалта саха ынаҕар сөптөөх сыанабылы биэрэн, болҕомто ууруо этэ. Сэнииллэр, сирэллэр. Дьиҥинэн, саха ынаҕыттан 2 тыһ. тахса л 9 % (!) сыалаах үүтү ыахха сөп. Саха ынаҕа баара эрэ 10 ц отунан кыстыыр, эбии да аһа суох турар кыахтааҕын, тымныыны тулуйумтуотун эбиҥ. Кыра, аборигеннай, төрүт сүөһү билигин муода буолан турар. Атыылаһыан баҕалаах олус элбэх, үрдүк сыанаҕа көрдүүллэр... Мин саха ынаҕын ассоциациятын тэрийэргэ этиилээхпин. Австрияттан ылар сүөһүгүт харчытын саха ынаҕар биэриҥ. Оччоҕо биһиги хозрасчекка барабыт... Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин эһэн кэбиһиэххэ. “Птицепрому” эрэ хаалларыахха, ол даҕаны сотору эстэр кутталлаах. Ил Түмэн аграрнай кэмитиэтэ баарын дьэ иһиттим. Ким да, туохха да кыһаммат буоллаҕына, кэмитиэт туохха нааданый? Эбээн Бытантайга 5 мөл. солк. көрдөрөн турабын, билигин да ол кээмэйдэринэн сылдьаллар. Тиэхиньикэлэрэ эргэрбит. Атын хаһыаттар тоҕо кыһалҕаны сырдаппаттарый? «Кыым» суруйар, ол туһуттан туоратыллар быһыылаах да, хата, тохтообокко сырдатар.

 

А.С. Уаров:

– Саха ынаҕар субсидия биэрии туһунан биһиги туруорсубуппут. Арассыыйа ТХМ миниистиригэр тиийэ. Онуоха Н.Федоров: «Эһиги чуолкай бырагыраама ылынар түгэҥҥитигэр үп биэрэбит», – диэн хардаран турар. Ону ТХМ-ҥа тиксэрбиппит. Министиэристибэ бырагыраама оҥоруохтаах. Онно кыттыһыҥ.

Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Софронеев Афанасий Афанасьевич (Н.Афанасьевка туһаайар):

– Амур уобалаһыттан от булар туһунан кэпсэттигит дуо? Хаалбыт бириэмэҕэ төһө от хаалбытын суоттаныҥ. Тиийэрэ саарбах. Билигин биир да киһи илиинэн оттообот буолла. Туһаныллыбат сир элбэх. От ыйааһына тахсыспат. Бэйэтин кэмигэр оту ыйааһыныгар киилэ, кууп араастаһыытыгар оҕустаран, арастараатаҕа баран турабыт. Тус-туһунан буоллахтара. Ити боппуруоһу быһаарыҥ диэн этэ сатаабытым. От хаачыстыбата быстар мөлтөх. Испиэскэлээһин ыытыллар дуо? Эбии аһы оҥоруу чааһыгар тоҕо үлэлээбэккит? Сир боппуруоһа. Соҕуруунан-хотунан Сир кодексынан элбэх үлэни ыыттыбыт. Борокуратуура сайылык уһаайбатыгар тутуу барарын олох утарар. Төрүт үгэспитин тутуһан, сайылык уһаайбата диэни киллэрэри сөбүлээбэт. Сууттаһан, итинник өйдөбүл Арассыыйаҕа суох буолан, кыайтардыбыт. Ол да буоллар сайылыкка син тутуу ыытыахха сөп диэн курдук буолла. Утарсар сокуон элбэх. Син биир атыннык оҥорон киллэрээри сылдьабыт. Туһаныллыбакка сытар сир элбэх, ону кыайан ылар, туһанар кыах суох. Муниципалитеттар таһымнарыгар сир туттуллуутун бэрэбиэркэлиир иниспиэксийэ тэрийэргэ этиилээхпит. Тыа хаһаайыстыбатын сокуонун бырайыагын оҥорон, илдьэн турабыт. Урукку миниистир С.С. Охлопковтыын үлэлэһэ сатаан баран, бэйэм оҥорон биэрбитим. Арассыыйа бүддьүөтүн суотугар энергоноситель сыанатын уонна тырааныспар “издержкатын” кыччатары туруорсабыт. Сотору Шувалов, дойду бырабыыталыстыбатын 1-кы солбуйааччы В.А. Штыровтуун кэлиэхтээх. Уһук Илин сайдыытын туһунан кэпсэтэ. Вячеслав Анатольевич этиигитин киллэриҥ диэбитэ. Тыа сирин сайыннарар инниттэн тыа сирин бырамыысыланнас инфраструктуратыгар киллэртэриэхтээхпит. Оччотугар суол, уот хааччыллыыта бүддьүөт иһинэн киирэр буолар. Сир баайын 45 %-на хоту дойдуга сытар. Онон сабыылаах, аһаҕас да аахсыйалаах уопсастыбалар сир баайын хостуу биһиэхэ кэлэллэр. Онон итилэргэ сирбит баайын хостуулларын, туһаналларын быһыытынан, тыа сирин олохтоохторун акционер оҥоруохпутун наада.

Артур Янович Яковлев:

– Кыаллыбатаҕы буолбакка, тугу кыайбыккытын кэпсээ.

А.С:

– Үлэлэһэ олоробут. Ааспыт сиэссийэҕэ сокуон ылылынна. Быһаарыыны ирдиир боппуруос, кыһалҕа элбэх. Салгыы үлэлэһиэхпит.

М.Н. Христофорова:

– ТХМ истибэт диигин. Миниистирдэри бэйэҕит бигэргэтэҕит. Букатын кыаҕа суох курдук туттаҕыт. Александр Сергеевич үбү тыырабыт да, онтон атыныгар орооспоппут диирэ эмиэ өйдөммөт. Аны, «Кыымҥа» ыстатыйа, кэпсэтии бөҕө тахсар. Этиллэр кыһалҕаларга, туруорсууларга эһиги хайдах сыһыаннаһаргыт, туох эмэ түмүгү ылбыккыт көстүбэт. Бэчээккэ тахсары ырытан, төһө сыыһатын-сөбүн туһунан санааҕытын үллэстибэккит. Туруорсууларыҥ олус үчүгэйдэр, Афанасий Афанасьевич, үлэлиигит, ол гынан баран, бырастыы гыныҥ, норуоттан олус тэйбиккит. Ол иһин сайдыахтааҕар төттөрү түһүү тахсар. Холобур, саха ынаҕын боппуруоһугар норуот референдумун да ыытыахха сөп этэ.

Ермолай Скрябин:

– Оннук. Урут тыа хаһаайыстыбатыгар бүддьүөт 10 %-на көрүллэ сылдьыбыттаах. Билигин тоҕо киһилии үрдээбэтий? Кэмитиэт мөлтөх дуу, эбэтэр дьокутааттар утарса олороллор дуу? Өйдөммөт.

 

Константин Макаров, «Үөкүйэ» б/х салайааччыта:

– 110 ынаҕы иитэ олоробун. Кыра ынах сүөһүтэ 200-тэн тахса, 100-чэ сылгы баар. 20 сыл тухары үлэлээн баран, кырдьыгынан эттэххэ, сылайан, мөлтөөн да эрэбин. Наар ночоокко үлэлиир сылаалаах. Билигин тыа киһитэ барыта оннук олорор. Күннээҕи сиир килиэби атынтан булунар буолан, салгыы дьарыктанабын. Кэргэним ночоотун суоттуур-ааҕар. «Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой» диэн бириинсибинэн сирдэтэн эрэ билиҥҥитэ үлэлии олоробун. Саха сүөһүлээҕин тухары саха. Сахаҕа харчы көрбөт буоллахпытына өрөспүүбүлүкэ туохха нааданый, ТХМ-ы, Ил Түмэни, барытын, сабан кэбиһиҥ. Биир Единэй соҕотуопкаһыт баар буолуохтаах диэни утарабын.

Үс уолум үлэлэһэллэр. Этэргэ дылы, утарбат эрэ буолан сылдьаллар. Биирбин – Кэбээйигэ, иккиспин Кэҥкэмэҕэ ыытан олоробун. Эһиги уолаттаргытын тыа сиригэр, хаһаайыстыбаҕа үлэлэтэҕит дуо? Саарбах. Хотон туппуппут, сорох өссө ордугурҕааһын бөҕө буолбута. “Байдылар” диэн иҥнии буолар. Ону баара, көрсүбүт ночоотум биир да бырыһыанын министиэристибэ биэрбэккэ олорор. Оччоҕо туохха нааданый?! Сабыахха. Мария Николаевна сөпкө кыыһыраҕын. Сатаан санаабаппын: норуоту сүрэҕэ суох, үлэлээбэт диир буоллаххытына, ол норуот туохха нааданый? Сүрдээх үчүгэй ыйааҕы Е.А. Борисов таһаарда. Ону таба туһанан үлэлиэххэ.

М.Н. Христофорова:

– Биһиэхэ бырабыыталыстыба отчуоттарын кэннэ олохтоохтор отчуокка букатын эдэр, элбэх боппуруоска тугу да билбэт чунуобунньуктары ыыталаабыттара, олор тиийэн “бэлэмҥэ олороҕут (иждивенческий настрой)” дииллэрин, оннук сыһыаннаһалларын тиэрдэллэр. Түмүгэр барытыгар норуот бэйэтэ буруйдаах, сүрэҕэ суох курдук буолан тахсар. Ити хайдаҕый? Бэрэсидьиэн ыйааҕа тахсыбыта 8 ый буолла. Туох да дьиҥ туһалаах мэхэньиисим, бырагыраама толкуйдаммыта биллибэт. Биһиги барыларын кытта үлэлэһэргэ бэлэммит. Тугу кистииллэрэ буолла...

Елена Христофоровна Голомарева, Ил Түмэн дьокутаата:

– Манна кэлэн олорор А.Софронеев, А.Уаров тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар, норуоттарын туһугар элбэхтэ үлэлэспит, үлэлиир дьон. Үлэ барбат буолбатах. Дьокутаат күннээҕи үлэтин, тугу ситиспитин барытын кэпсии сылдьыбат. Туох да диэбит иһин, тыа хаһаайыстыбатыгар бырабыыталыстыбабыт, Ил Түмэн үбү-харчыны харыстаабат. Хонтуруол букатын суох диэн буолбатах. Счетнай палаата тэрийдибит, судаарыстыбаннай эрэбиисийэ управлениета, Ил Түмэн хонтуруоллуур кэмитиэтэ, хас улуус аайы хонтуруоллуур хамыыһыйа уо.д.а. баар. Норуот фрона диэн – уопсастыбаннай тэрилтэ. Итиннэ норуот хонтуруола диэн баар буолуохтаах. Ону ким, ханна хайдах ылынарынан ыытар. Сорох улуус үчүгэйдик үлэлиир. Сорох дьарыктаммат. Сир боппуруоһа, кырдьык, кыалла илик. Олохтоох былаас итиннэ күүскэ үлэлиэхтээх. Бэйэм атын сис кэмитиэти да салайдарбын, АПК уонна Арктика боппуруостарыгар үлэлэһэр кэмитиэттэргэ эмиэ баарбын. Биһиэхэ 4 улуус табанан дьарыктанар, ону сэргэ Эбээн Бытантайга саха ынаҕа, саха сылгыта баар. Кулун тутар 15-16 к. Манна сүүрбэ сыл иһигэр аан бастаан чулуу табаһыттар мустуохтара. Сугулаан буолуоҕа. Таба сүүрдүүтэ ыытыллыа. Табаһыттар кыттыылаах Төгүрүк остуол тэрийэргит буоллар. Кыһалҕалара уратылаах. Табаһыт олоҕо тупсубута көстүбэт. Балаһыанньаларын биллэ мөлтөтөр түгэннэр бааллар. Сокуоннары сиһилии көрөн, көннөрүүлэри киллэрии ирдэнэр.

Бэрэсидьиэн хас биирдии нэһилиэккэ АЗС баар буолуохтаах диэн турар. Бу – ыарыылаах боппуруос. ТХМ бу хайысхаҕа үлэлэһэрэ көстүбэт курдук. К.Федоров ити чааһыгар олус үчүгэй бырайыактаах.

Кузьма Аполлонович Федоров, “ВМТ Догист-Х” дириэктэрэ:

– Улуустар ити бырайыагы өйөөбүттэр. Билигин “оборотнай тара” оҥорон, нэһилиэктэринэн тарҕатыахха сөбө. Үүт тутар таараны оҥорууга эмиэ үлэлиибит. Норуот фронун үлэлэтиигэ хамсааһын таһаарбыппыт. Ол гынан баран бырайыак норуодунай бүддьүөккэ киирбэтэҕэ. Сымыйанан кумааҕыга эрэ сурулла сылдьар кэпэрэтиип элбэх. Ити эрдэ этиллибитин курдук, тэрээһиннээххэ сүөһү 60 %-на турар буолбатах, 20 % эрэ. 17, 5 солкуобайтан Единэйгэ, ол-бу бэрэбиэркэҕэ барар ээ. Толору тиийбэт. Егор Афанасьевич: «Алларааттан инициатива, табаарынай оҥорон таһаарыы баар буолуохтаах», – диирэ саамай сөп.

Билигин биһиги дьон өйүн-санаатын ырыынакка баайа иликпит. Дьон бүддьүөтү эрэ “көрөр”. Единэй соҕотуопкаһыт үүтү баара эрэ 2,5 солк. атыылаһар, онтун 60 солк. гынан атыылыыр. 2-с суортаах үүттэн үчүгэй аһы астаабаккын.

М.Н. Христоворова:

– Араас санаа этилиннэ. Хас биирдиибит туох эмэ түмүккэ кэлбит буолуохтаах. Маннык киэҥник кэпсэтэн, сүбэлэһэн, санаа атастаһан эрэ сөптөөх суолга үктэниэхпитин сөп. Кыттыбыккытыгар махтанабын. Кэпсэтии манан тохтообот. ТХМы, Николай Степанович, Төгүрүк остуол чэрчитинэн, Ульяна Гаврильевнаҕа төһө кыалларынан көмөтө оҥоруохха диэн ыҥырабын. Үлэлиир баҕалаах киһи кыһалҕатыгар соҕотох туран хаалара – сыыһа. Көмөлөһүөҕүҥ.

 

Дьэ, ити курдук буолла. Суоҕу соҥнообот, этиллибити энчирэппэт туһугар мунньахха этиллибити хайдах баарынан биэрэргэ дьулустум. Кыстык, тыа үлэһитин көмүскэлин тиэмэтэ сүрдээх киэҥ, тыын суолталаах. Онон кэпсэтии манан түмүктэммэт. Суруйуҥ, биллэриҥ, санааҕытын атастаһыҥ.

 

 



Доҕоттор кэпсээ

Гороскоп

01_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy

2014 сыл гороскоба

Доруобуйа, күүс-кыах да тупсар сыла иһэр. Үтүө дьайыылаах уларыйыы тахсар сибикитэ улахан. Урукку сылларга холоотоххо, ыарахан таһаҕаһы бырахпыт курдук…

RSS-Лента