Учуутал хамнаһа – төбө ыарыыта

26.11.2012 15:37 | Автор: Нина Герасимова | Көрдүлэр: 2431   
Печать

878Учуутал орто хамнаһа эрэгийиэҥҥэ 34 тыһыынчаҕа тэҥнэстэ диэн өрө көтөҕүллэн отчуоттуур, үөрүүлээх сонуну истэр кэммитигэр, били, буочукалаах мүөккэ ньуоска дьүөкэти  куппут тэҥэ, уопсай хартыына буортуланан хаалбыта. Сайын Ил Түмэҥҥэ үөрэх кэмитиэтин ыҥырыылаах мунньаҕар учуутал хамнаһын туһунан кэпсэтии буолбута. Төрүөтэ – илин эҥээрдээҕи улуустартан киирбит сурук.  Туруорсааччылар – Таатта, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан, Нам улуустарын үөрэҕирии боропсойууһун салайааччылара, бары улахан уопуттаах, ытыктабыллаах дьон. Кинилэр Ил Түмэн дьокутаата, үөрэх, билим, култуура уонна СМИ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, дьокутаат Елена Голомарева аатыгар киллэрбит суруктарыгар сорох оскуолаҕа 2012 сыл хамнаһын пуондата сыл бүтэһигэр тиийбэт кутталламмытын туһунан этиллэрэ.

Бэрэсидьиэн Путин “учуутал хамнаһа эрэгийиэн орто хамнаһыттан намыһах буолуо суохтаах, үрдүөхтээх” диэн бэлиитикэтэ сорох, ордук аҕыйах оҕолоох оскуолаларга төттөрү эргийбитин, учуутал хамнаһа үрдүүрүнээҕэр түспүтүн, ханнык да киритиэрийинэн “орто хамнаска” эппиэттээбэтин, көҕүлүүр хамнас төлөммөтүн туһунан этиллэрэ. Идэлээхтэр сойуустарын лиидэрдэрэ дьокутаакка эбии үбүлээһин боппуруоһун быһаарарга, хамнаһы саҥа ааҕыы ньыматын уларытарга көмөлөс диэн көрдөһөн суруйбуттара. Елена Христофоровна бу суругу оскуола учууталлара дуу, оскуола дириэктэрдэрэ дуу буолбакка, идэлээхтэр сойуустарын бэрэстэбиитэллэрэ киллэрбиттэрэ кыһалҕа чахчы баарын уонна биир эрэ оскуола дуу, улуус дуу буолбакка, өрөспүүбүлүкэ кыра оскуолаларыгар баар уопсай кыһалҕа буоларын бэлиэтээбитэ.

Боппуруоһу үөрэтэргэ диэн, Ил Түмэн аатыттан Ааҕар-суоттуур палаатаҕа (Счетная палата) сорудах бэриллибитэ (бэрэссэдээтэл Е.Е. Марков). Бу боппуруоһу сайын устата үөрэтэн баран, күһүн номнуо төрүөтэ биллиэхтээх этэ. Ааҕар-суоттуур палаата бэрэбиэркэтэ соторутааҕыта түмүктэннэ.

Ол быһыытынан, сэтинньи 15 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ үөрэх, билим, култуура, СМИ кэмитиэтин киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар бу боппуруоһу дьүүллэстилэр.

 

Методика бэйэтэ

сыыһалаах дуо?

 

“Билигин учуутал орто хамнаһа биһиэхэ 32 тыһ. солк. тэҥнэстэ. Сыл бүтүүтэ ону өссө улаатыннарар сорук турар. Ити, биллэн турар, үчүгэй. Ол эрээри аҕыйах оҕолоох оскуолаларга билигин хамнастара орто хамнаска эппиэттээбэт, олус улахан араастаһыылаах. Счетнай палаата оҥорбут түмүгүнэн, нуорма сөпкө бэриллибит, бэриллиэхтээх харчы барыта оскуолаҕа тиийбит. Оччоҕо маннык араастаһыы тоҕо таҕыста?  Арай онно баар “соотношение” (холобур, 30:70, 40:60) сыыһа ааҕыллан, араастаһыы үөскээбит, хамнас пуондатын сыыһа туттуу барбыт буолуон сөп. Аны туран, методикаҕа бэйэтигэр алҕас баарын туһунан Счетнай палаата испэсэлиистэрэ бэлиэтииллэр (Методика аата – “модельнай”, бу ньыманы экэнэмиистэр, испэсэлиистэр даҕаны, учууталлар бэйэлэрэ даҕаны кириитикэлээбиттэрэ ыраатта – кэр).

Онон бу ньыманы көннөрөн, учууталлар хамнастарын сөпкө ааҕар-суоттуур сорук турар. Оннук гымматахха, кыһалҕа өссө дириҥээн  иһэр чинчилээх. Тыа сирин кыра нэһилиэктэрэ улахан айдаана суох кураанахсыйан барыахтара... Сыыйа олох даҕаны сүтүөхтэрэ. Тоҕо диэтэххэ, нэһилиэк эргийэр киинэ – оскуола”, – диир Елена Христофоровна.

 

Хамыыһыйа

үлэлиир

 

Биллэн турар, уруккуттан олоҕурбут хамнас систиэмэтин уларытыы хайдах да сыыһата-алҕаһа суох буолбат. Елена Голомарева: “Биһиги хамнаһы саҥа ааҕыы сокуонун ылынарбытыгар “сыыһа-халты тахсар түбэлтэтигэр, хайаан даҕаны хаттаан эргиллэн, сокуону-нуорманы чочуйан биэриэхпит” дэспиппит. Онон бу хамнас боппуруоһугар тахса турар боппуруостары быһаарар – биһиги биир сүрүн үлэбит, эбээһинэспит”, – диир.

Кырдьык, манна Ил Түмэн үөрэх кэмитиэтин ураты болҕомтолоох, эппиэтинэстээх сыһыанын бэлиэтиир хайаан да наада. Учууталлар туруорсар, “үҥсэр” суруктара кэмитиэт, чопчу дьокутаат Елена Голомарева аатыгар киирэ турара ону туоһулуур. Билигин бу хамнас боппуруоһугар үлэлииргэ Үөрэх министиэристибэтин, Счетнай палаата, Үп министиэристибэтин испэсэлиистэрэ уонна дьокутааттар кыттыылаах оробуочай бөлөх тэриллэн үлэлиир.

 

Аҕыйах оҕолоохтон – кыра кэмпилиэктээх оскуолаҕа

 

Соторутааҕыта Ил Түмэн сиэссийэтигэр вице-спикер Александр Жирков учуутал хамнаһыгар тахсыбыт кыһалҕаҕа боломто ууруллан, ол 2013 сыл бүддьүөтүгэр хайаан да учуоттаныахтааҕын туһунан эппитэ. Ил Түмэн бүддьүөккэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров:

– Сокуон быһыытынан, кыра кэмпилиэктээх оскуола (малокомплектная школа) көмүскэллээх. Онно учуутал хамнаһа оҕолорун ахсааныттан тутулуга суох, чопчу штат араспысаанньатыгар сөп түбэһэр уонна акылаакка олоҕурар.  Оттон өрөспүүбүлүкэҕэ баар “аҕыйах оҕолоох” оскуолалар (“малочисленные”) көмүскэлэ суохтар. Онон хамнастарыгар сүрдээх улахан араастаһыылаахтар, ити – саҥа ньыманан ааҕыыга. Биһиги сокуон көмөтүнэн итини туоратыахтаахпыт, ол эбэтэр бу оскуолалары барытын “кыра кэмпилиэктээх” ахсааныгар киллэриэхтээхпит. Орто хамнас, холобура, 32 тыһ. буоллаҕына, кинилэргэ 20 тыһыынчаҕа даҕаны тиийбэт, хамнастара 3 төгүл араастаһар.  Билигин ааҕар-суоттуур үлэ бара турар. Биһиги 212 кыра кэмпилиэктээх оскуолаҕа өссө 57 оскуоланы эбиэхтээхпит. Барыта холбоон 269 оскуола буолуо. Ол үбүлээһинин быһаарыахтаахпыт.

Оттон СӨ үөрэх миниистирин солбуйааччы Алексей Петров анаалыстыыр, тэҥниир, үөрэтэр үлэ бара турар диир. Ол курдук, аҕыйах оҕолоох 8 оскуоланы “кыра кэмпилиэктээх” оскуола ахсааныгар киллэрбиттэр. Өссө 47 оскуоланы хамыыһыйа көрүөхтээх үһү. Оттон хамнаска федеральнай киинтэн 2 млрд. 800 тыһ. солк. эбии көрдүөхтээхтэр.

Онон үлэ барар, төбө ыарыытыгар кубулуйбут кыра оскуола учууталын хамнаһыгар үтүө түмүктээх уларыйыы хайаан да тахсыаҕа диэн эрэнэбит. Арай, кэнники буолбут мунньахха кыттыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрэ тугу да эппэккэ, балаһыанньа этэҥҥэтин курдук өйдөбүлү үөскэппиттэр. Дьиҥинэн, оннук буолбатах, ону сыыппаралар туоһулууллар. Онон учууталлар тус бэйэлэрэ хайаан да туруорсаллара, ирдэһэллэрэ наада. Кинилэр тустаах үлэлэрин сыанабылын, үлэһит быраабын туруорсуулара, ама, холуобунай дуу, холуннарар дуу дьыала буоллаҕай.

 

***

Соторутааҕыта доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр НСОТ киирбитин түмүгэр, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр эмчит хамнаһа үрдүүрүнээҕэр намтаабытын туһунан аҕыс араллаан тахса сылдьыбыта – Медкиин педиатрия салаатыгар. Боппуруос көөнньөн-көймөстөн, быраастар Путиҥҥа тиийэ суруйбуттара.

Үөрэх эйгэтигэр НСОТ киириитин санаттахха, балаһыанньа атын этэ. НСОТ омсолоох өттүн, итэҕэһин-быһаҕаһын атын субъектарга хайдах киирэрин мэлдьи сырдата, бастатан туран, дьокутааттары, чунуобунньуктары, үп-харчы испэсэлиистэрин, учууталлары, үөрэх салайааччыларын кытта сибээһи тута, мунньахтарга саҥаларын-иҥэлэрин истэ сылдьыбыппыт, саҥа реформаны сырдата турбуппут. Ол түмүгэр педагогическай уопсастыбаннас бу боппуруоска мэлдьи информациялаах этэ. Былаас, салалта бу боппуруоһу эмиэ хонтуруолга тута сылдьыбыта.

Онон эмчиттэр “бууннарын” ханнык эрэ өттүн, арааһа, үлүгэрдээх уларыйыы буола турар кэмигэр, эмчит хамнаһын боппуруоһугар, реформатыгар болҕомто уурбакка, ол туһунан тустаах дьон саҥарбакка сылдьыбыттарынан эмиэ быһаарыахха сөп.