Сири нэһилиэккэ хайдах бэрдэрэбит?

19.11.2012 14:56 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 2270   
Печать

74419637_2732Сир курдук биир бастакынан быһаарыллыахтаах тыын суолталаах боппуруоһу таарыйыах иннинэ кылгастык сир сыһыаныгар тохтоон ааһар ордук буолуоҕа. Туох кистэлэй, ханна да буолбутун иннигэр улахан сэрии иэнигийиитэ дойду бэйэтэ бас билэр сирэ кыараҕаһыттан, онтон сиэттэрэн аһынан-үөлүнэн, баайынан-дуолунан хааччыллыыта мөлтөөн иһэриттэн  сылтаан силистэнэр-мутуктанар идэлээх. Аан дойду устуоруйатыттан да көрдөххө, үксүгэр сөбүгэр үчүгэй килиимэттээх сиргэ сир былдьаһыгын айдаана кэмиттэн кэмигэр тахса турар. Тоҕото өйдөнөр. Сири сөбүгэр оҥостор, сатаан туһанар буоллахха, сир – ханнык да сайдыылаах кэмҥэ икки атахтааҕы, түөрэм туйахтааҕы иитэн-аһатан олорор тутаах баай.

Аны туран, 18-c үйэттэн саҕалаан сиртэн хостонор баайы туһаныы интэриэһэ, онно дураһыйыы биллэ-көстө  улаатан иһэрин итиннэ эбэн кэбиһэҕин. Ол да иһин сир баайдаах судаарыстыбалар ол баайдарыттан матымаары, күүстээх держава буолан көстөр туһуттан сэрии сэбин эгэлгэтин мунньуналлар, сэбилэниилээх күүстэрин күрэстэһэ күүһүрдэллэр. Быһата, сир – оннук баҕалаах уонна былдьаһыктаах.

Бу маны барытын истэ-билэ олорон, биһиги курдук сир баайдаах өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо сир боппуруоһугар олус болҕомтолоохтук уонна кэскиллээҕи көрөн дьаһанарга дьулуһуохтаахпыт. Сүрүнэ, бу чааһыгар тус бэйэ уонна кылгас кэмнээх интэриэһинэн салайтарбатахпытына, аһара барыыга тиийбэтэхпитинэ табыллар. Араас хабааннаах провокацияҕа, угаайылга киирэн биэрбэт гына дьаһаныахтаахпыт.

Мин саныахпар, сир курдук сытыы боппуруоһу быһаарыыга икки түгэни умнуо суохтаахпыт. Бастакыта – дьоҕус өрөспүүбүлүкэ дьоно ахсаан, кыах да өттүнэн көрдөххө, бэйэбитин толору көмүскэнэр, туһунан уот-күөс таһаарынар кыахпыт билигин суох. Онон Арассыыйа курдук улуу судаарыстыба хонноҕор олорорбутуттан айбыт таҥараҕа махтаныах кэриҥнээхпит. Сир баайа Арассыыйа бас билиитигэр баарын, ол биһиэхэ туһалааҕын долоҕойбутугар тохтотуохтаахпыт. Ол оннугар сир үрүт араҥатын туһаныыга, ол аата күннээҕи кыһалҕаны быһаарар, ас-үөл бэлэмигэр, сүөһүнү-сылгыны иитиигэ туттуллар сири, төһө кыалларынан бэйэ бас билиитигэр ылар, толору хааччаҕа суох туһанар бырааппытын суут-сокуон өттүнэн араҥаччылатары ситиһиэхтээхпит. Дьэ, бу тула бүттүүммүт өйбүтүн-санаабытын түмүөхтээхпит.

Билигин аан дойду сылаас килиимэттээх араҥата аһыыр аһын хааччынар гына тэринэн, сирдэнэн-уоттанан олорор. Онон сайдыылаах судаарыстыбалар бу чааһыгар билиҥҥитэ улаханнык кыһаллыбат курдуктар. Арай уу боппуруоһа тура сылдьыбытыгар, үүнээйиини үүннэриигэ уу ороскуотун аччатар наадаттан Израиль биир бастакынан «капельное орошение» систиэмэни киллэриигэ ылсыбыта. Бу систиэмэни сэҥээрэн туһанааччы элбээн эрэр.

Билиҥҥитэ тымныыбыт кинилэри чаҕытар. Кинилэр баҕаларын толорор үүнүүнү ситиһэргэ үлүгэрдээх ороскуот тахсыаҕын өйдүүллэр. Дьэ, бу маннык кэмҥэ биһиги сылгы уонна таба иитиитин табыгастаахтык туһанан, сири бэйэ бас билиитигэр ылыыга туттумахтаһыахтаахпыт. Ол эбэтэр бу салаалар үгэс дьарык буолалларынан, сахалар улахан үбү-аһы ороскуотурбакка эрэ, сири туһанар бырааптанарбытын туһанан хаалыахтаахпыт.

Холобур быһыытынан сиринэн улаханнык дьарыктаммат Монголияны ылан көрүөҕүҥ. Кинилэр чопчу үгэс буолбут дьарыктарын салааларыгар тутаах болҕомтолорун ууран кэллилэр. Бу маны биһиэхэ олоххо киллэрэргэ «О территориях традиционного природопользования коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации» диэн 19№-дээх, 2001 cыл ыам ыйын 7 к. Федеральнай сокуону туһаныахха сөп диэн, анаан бэлиэтиибин.

Юрист үөрэҕэ суох киһи ааҕарбынан, бу – үгэс буолбут дьарыгынан дьарыктанар норуоттарга сүрдээх көмөлөөх буоларыгар сөптөөх федеральнай сокуон. Бу этэр сокуоммар өскөтүн сиргэ хостонор баайы туһанар бырамыысыланнас сайдар түбэлтэтигэр, маны харабыллаан кэлбит норуокка төлөбүр олохтонуохтааҕа кытта, бэл, ыйыллар. Мин көрүүбэр, биһиги олохтоох юристарбыт «титульнай норуот» аатыран буоллаҕа дуу, ити сокуону олоххо киллэрэн туһаныыга кыһаммат курдуктар. Бу сокуону тутуһан, сири нэһилиэккэ сыһыаран туран, өрөспүүбүлүкэ бэйэтин сокуонун таһааран, олоххо былыр үйэ киллэрбит буолуохтаах этибит.

Бу сокуону туһанан Хабаровскай кыраай 13 нэһилиэгэр модельнай территорияны оҥостубуттарын холобурдуубун. Бу да түгэн – туһааннаах сокуон дириҥ ис хоһоонноҕун, киэҥ далааһыннааҕын көрдөрөр. Оттон биһиги... бытааран биэрдибит. Онон юристарынан тутайбатах дьон буоллахпытына, бу чааһыгар кылгас кэм иһигэр ылсарбыт наада.

Бу сокуону тутуһан, 2009 сыллаахха РФ Үрдүкү суута Камчатка кыраайын күбүрүнээтэрэ уонна «Кигнах» балыгы бултуур алеут общинатын мөккүөрдэригэр кырдьыгы община туһатыгар быһаарбыта эмиэ элбэҕи этэр.

Оттон биһиэхэ 2009 сылтан саҕалаан Госдуума дьокутааттара Ю.А. Песковская, Ф.С. Тумусов Эдьигээн Кыстатыамыгар «территории традиционного природопользования - землепользования местного значения» оҥорор туһунан туруорсаллар да... Оннуттан сыҕарыйбыта иһиллибэт.

Дьоҕус бөһүөлэк дьоно маннык боппуруоһу туруорсалларыгар юристарбыт баара, көмөлөһөллөрүн оннугар алларааттан инициативаны кэҕиннэрэн кэбиспиттэр курдук. Онон «син биир кыаллыбат» диэн салгыы туруорсартан аккаастаныахча буолбуттар.

Дьиҥинэн, мин көрүөхпэр, бу оройуонтан Ил Түмэҥҥэ турбут дьокутааттар бу туруорсууну тиһэҕэр диэри тиэрдиэхтэрин сөп этэ.

Манна биири тоһоҕолоон бэлиэтиэм этэ – кинилэр сири родовой общиналарга буолбакка, бүтүн нэһилиэк бас билиитигэр ылары туруорсаллар. Ону ааҕааччы юристар сыыһа өйдөбүлү биэрэн, боппуруос тохтообут чинчилээх. Нэһилиэк, олохтоох дьокутааттар туруорсуулара маннык салгыҥҥа ыйанан хаалбыта балаһыанньаны киэргэппэт.

 

Туох

этиилээхпиний?

 

Сылгыбыт үгэс дьарыкка киирбитинэн, 2001 с. ылыллыбыт ити 19 №-дээх  сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, сылгыны иитэр хаһаайыстыбалаах нэһилиэктэр урукку кыраныыссаларын оннунан хаалларан туран, үгэс буолбут салаа сайдыытыгар анаан, модельнай территорияны оҥорууну туруорсар кэм кэллэ дии саныыбын.

Сылгы иитиитэ сиринэн хааччыллыыны хабарынан, улахан нэһилиэк кыттыылаах аахсыйалаахтар уопсастыбаларын дуу, эбэтэр анал  кэпэрэтиип тэрийэр дуу сөптөөх буолуоҕа. Нэһилиэк кыттыгастаах тэрилтэҕэ сир оҥоһуутун курдук улахан боппуруос судаарыстыба көмөтө суох кыаллара күчүмэҕэй. О.э. 1500 сылгыга, кырата 1200-2000 т от наада. Маннык үгүөрү оту, элбэх сыллаах оту ыспакка, сир оҥоруутун ыыппакка эрэ сатаан ылбаккын.

Таска таһаарар, табаарынай бородууксуйаны оҥорор кыахтаах тэрилтэни тэрийиигэ билиҥҥи курдук аҥаардас чааһынай, элбээтэҕинэ сүүсчэкэ сылгытынан, сатаан хааччыйбаккын. Ол иһин элбэх сылгыны тутар кыахтаах бөдөҥ хаһаайыстыбаны тэрийэр сөптөөх. Ол тэрилтэ күрүөлэммит мэччирэҥнээх, киэҥ нэлэмэн оттуур ходуһалаах, мэхэньисээссийэ толору туһаныллар гына тэриллиэхтээх. Маны ситиһэргэ судаарыстыба кыттыахтаах.

Киэҥ мэччирэҥ, ходуһа сири оҥостуу, биир-икки сылынан ситиһиллибэт. Ону учуоттаан туран, инники сайдыытын эрдэттэн толкуйдаан дьаһанар тэрилтэ эрэ үлэлэһэр кыахтаах. Оттон оҥоһуллубут сир хаһан да судаарыстыба анал көҥүлэ суох биирдиилээн бас билиигэ бэриллибэтин Федеральнай сокуон мэктиэлиир.

Бу сокуон көмүскэллээх буолууну (целостность) хааччыйар. Дьэ, ол иһин ити сокуон хараҕар сөп түбэһиннэрэн, сири түүлэһэн эбэтэр ити этэр «территории традиционного природопользования – землепользования местного значения» быһыытынан туттар кыах үөскүүр. Бу сокуон хараҕынан аахтахха, арендаламмыт сири судаарыстыба хаһан баҕарар төннөрүөн сөп. Бастаан төттөрү атыылаһыы бириинсиптэрэ туттуллаллар. Ол кыаллыбат түгэнигэр нэһилиэстибэҕэ бэриллибэт принциптэрэ киирэллэр. Манна даҕатан эттэххэ, бу сиргэ үлэлиир саас, улааттаҕына  сүүрбэччэ сыл эрэ буолуо.

Биһиги итилэргэ өйбүтүн-санаабытын эспэккэ баар сокуоннарга олоҕуран, быыһы-хайаҕаһы көрдүөх кэриҥнээхпит. Сылгыбыт «традиционнай салаа» буолбутунан, идэтийбит юристар итиннэ сыһыаннаах  сокуон хараҕар сөп түбэһиннэрэн «территории традиционного природопользования - землепользования местного значения» диэни туһанан, Федеральнай сокуону кэспэккэ эрэ, норуот туһатыгар өйдөрүн-санааларын ууруохтарын наада.

Оччотугар ону Ил Түмэн да дьокутааттара, ама, тоҕо ылыммат буолуохтарай. Сокуону да билээччилэрбит эмиэ бэйэлэрин истэригэр сокуон хараҕынан чэпчэки өттүнэн бараллара баар суол. Ол гынан баран ханнык баҕарар сокуоҥҥа чэпчэтии баар: о.э Арассыыйа судаарыстыбатыгар сир-уот араастаһыыта, үүнээйини биэрэр кыаҕа, уратыта син биир учуоттанар буолуохтаах.

Бу маны быһаарыыга бары түмсүүлээх буоларбыт наада.

Маны биһиги сири нэһилиэккэ сыһыарыы боппуруоһун туруорсууга ордук тоһоҕолоон бэлиэтиэх тустаахпыт. Чуолаан сылгы, таба мэччирэҥин быһыытынан итини туруорсан, кэпсэтиини ыыттахха боппуруос ордук хотоойутук быһаарыллыа. Атын хайысханан ити кыһалҕаҕа кииристэхпитинэ, букатын да атыҥҥа сөрөөн, балаһыанньаны төттөрүтүн уустугурдуохпутун сөп.

Оттон ону көҥүллүүллэригэр нэһилиэк дьаһалтата судаарыстыба аатыттан эрэ кыттар түбэлтэтигэр ол хаһаайыстыба уонна модельнай территория бииргэ үлэлииллэрэ ситиһиллиэн сөп. Ити боппуруоһу быһаарсыы 19 №-х Федеральнай сокуону толоруу быһыытынан көстүөн сөп.

Биир, сири бэйэ билиитигэр ылар хайысха – айылҕа харыстабылын чэрчитинэн туруорсуу. Бу көрүҥүнэн сир нэһилиэккэ сыһыарыллар түбэлтэтигэр билигин киминэн да көрүллүбэт сир сылгы уонна таба мэччирэҥин быһыытынаан сыһыарыллар, онон эппиэтинэс сүктэриллэр чопчу хаһаайыннаах буолар диэн быһаарыахха сөп.

Билигин сирбитин барытын «ээ, леспромхоз сирэ» диэн сэлээннээн баран олоробут. Биллибэтинэн төһөлөөх сир сыллата умайара буолла. Манна өрөспүүбүлүкэ таһымыгар итини харыстыырга элбэх киһилээх харабыл тутабыт да, Саха сирин курдук киэҥ нэлэмэн сири барытын хайдах саба тутуохтарай. Сир ырааҕынан хойутаан тиэрдии, тиийии да ханна барыай. Курааран биэрэн, сир-дойду да умайыыта сыллата элбиир. Хаарыан ойуурбут-тыабыт уокка былдьанар.

Оттон былыр да, сопхуос да саҕана сири өртөөһүн күүскэ хонтуруолланара. Лесхоз үлэһиттэрэ «эһиги мэччирэҥҥит» диэн матыыыптаан, тиэхиньикэ, дьон да күүскэ мобилизацияланара. Билигин, кистэл буолбатах, оройуон салалтатыгар тиийэ сэлээннэһии тахсар. Тустаах харчы көрүллүбүт дьоно эбэтэр сирдээх дьон көрдүннэр диэбит курдук.

Оттон ити икки көрүҥүнэн сири нэһилиэк билиитигэр бэрдэрдэххэ, туһата лаппа элбиир. Нэһилиэктэрбит урукку кыраныыссаларынан сирдэрин (бырамыысыланнас сириттэн уратыны) ыллылар да, сир тута хаһаайыннана түһэр. Этэргэ дылы, сыыйа-баайа наадыйыыттан көрөн, биһиги сиргэ сыһыаммыт уларыйыа, сатаан туһанар, оҥостор буолуохпут. Сахалар бытаан соҕус омукпут, сир сыаналааҕын толору өйдүөхпүтүгэр диэри туга да суох хаалбыт буолбуппут хомолтото бэрт буолуо.

Онон нэһилиэк сирдэрин сокуонунан нэһилиэк көрүүтүгэр бэриллэрин ситиһии – тирээн турар биир тутаах боппуруос. Тоҕоостоох ол эбэтэр сылгы үгэс буолбут дьарыкка киирбитин, үөһэ этиллибит Федеральнай сокуон үлэлии турарын баттаһа, хамсаммахтаан хаалыаҕыҥ.

 

В.С. Винокуров,

экэниэмикэ билимин хандьыдаата, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, үс хотугу улуус (Анаабыр, Өймөкөөн,

Эбээн Бытантай)

бочуоттаах олохтооҕо.