Саха сирэ, санаан көрүҥ, Азия материгар хотуттан соҕуруу – 2000 км, арҕааттан илин 2500 км сиринэн тайаан сытар. Сирин иэнинэн Арассыыйа 1/5 өлүүтүн ылар, оттон Арҕаа Европа 2/3 саҕа – 3 мөл.102 тыһ. кв. км. Аны туран, сирин-уотун 40 %-на Хотугу эргимтэ таһыгар сытар. Дьокуускайтан дойду киинэ Москуба куоракка диэри 8468 км ыраах. Дьэ, бу маннык тыйыс айылҕалаах чиэски дойдуга аан дойду алмааһын 35%-на, хорҕолдьунун 5%-на, сурьма саппааһын 4,5%-на, уран саппааһын 6%-на, болгуо тимир саппааһын 2%-на, ойуур саппааһын 2,5%-на баар. Илин Сибиир уонна Уһук Илин таас чоххо саппааһын 47 %-на, ньиэпкэ-гааска саппааһын 35 %-на, гидроэнергетикаҕа кыамтатын 1/5 өлүүтэ – эмиэ манна.

Ол да буоллар Саха сирин саамай сүрүн баайа дьоно-сэргэтэ буолар. Ол туһунан эттэххэ, 2010 сыллаахха Саха сиригэр 958,1 тыһ. киһини аахпыт буоллахтарына, олортон 64,2 %-на куоракка, 35,8 %-на тыа сиригэр олорор.

Барыта эриэ-дэхси буолбатах, тыа сиригэр олох-дьаһах чэпчэкитэ суох. Маннык сыыппараларга болҕомтону хатыахха: 2010 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 490,8 тыһыынча экэнэмиичэскэй өттүнэн актыыбынай киһи баар эбит буоллаҕына, экэниэмикэҕэ быһаччы үлэлээччитэ 447,4 тыһыынча киһи. Балартан 19 %-на үөрэхтээһин эйгэтигэр, 10 %-на сир баайын хостооһуҥҥа, 10 %-на доруобуйа харыстабылыгар, 9 %-на тырааныспарга уонна сибээскэ, 7 %-на электроэнергетикаҕа уонна ОДьКХ эйгэтигэр, 6 %-на тутууга үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччы – баара-суоҕа 3 %.

Бу табаарынай бородууксуйаны биэрэр үлэһит ахсаана буолара сэрэйиллэр. Омос санаатахха, тыа сиригэр ыал барыта кэтэх хаһаайыстыбалаах, сүөһүлээх курдук. Ол эрэн сүөһү ахсаана сыллата аҕыйаан иһэрэ баар. Сорохтор аан дойду үрдүнэн баар быһыы-майгы – сайдыылаах дойдуларга тыа хаһаайыстыбатынан нэһилиэнньэ 1,5-3 %-на эрэ дьарыктанар дииллэр. Ол эрэн нэһилиэнньэ үс гыммыт биирэ тыа сиригэр олорор эрээри, тыа хаһаайыстыбатыгар 3 %-на эрэ дьарыктанара хайдаҕый? Ол иһигэр «аҥаардас тыа сиригэр олорорбут иһин судаарыстыба биһиэхэ харчы төлүөхтээх» диэн санаа билигин да тыыннаах. Итинтэн тэйбэтэххэ, содула олус ыарахан буолуо.

Биһиги ырыынакпыт сылга 40 тыһ. туонна үүтү иҥэринэр кыахтаах диэн буолар. Ону баара, быһа холоон 80 %-на Красноярскай, Алтай үүтүнэн, кэлии бороһуок үүтүнэн хааччыллар. Манна саамай дьээбэтэ баар – аҥаардас киин улуустарга 57 тыһ. туонна кэриҥэ үүт датаассыйаланар диэн.

Ол эбэтэр, Саха сирин үүтүнэн толору хааччыйар кыах баар буолан тахсар – төһө үүт датаассыйаланарынан сылыктаатахха. Биллэн турар, ыаммытынан үүт уонна бырамыысыланнас бородууксуйатын таһымыгар диэри оҥоһуллубут үрүҥ ас кээмэйдэрэ атын-атын буолаллара чуолкай. Холобур, 1987-1990 сс. Саха сирин үрдүнэн сылга 278 тыһыынча туонна (саамай үрдээбитэ) үүт ыаммыта биллэр буоллаҕына, онтон 120 тыһ. туонна «цельномолочнай бородууксуйа» оҥоһуллар эбит.

Саамай сүрүн харгыһынан логистика суоҕа буолар. Судургутук эттэххэ, таһаҕаһы ханна эрэ саамай чэпчэки, ороскуота суох ньыманан тиэрдии албаһын тобулуу.

Дьикти иһит

«Саха барыта айылҕаттан күүстээх логистик», – диир К.А. Федоров, «Саханефтегазсбыт» ААУо генеральнай дириэктэрин солбуйааччы, бытархай ырыынакка ньиэп бородууктатын дьоҕус тааранан атыылааһын ситимин сайыннарар бырайыак салайааччыта.

Кырдьыга да оннук – саха Хотугу эргимтэҕэ сүөһү иитиитин сайыннарбыт, туох да омуна суох, туспа цивилизацияны төрүттээбит омук буолар. Холобур, Орто Халыма курдук сиргэ ити айылаах муус арҕастаах сис хайалары уҥуордаан хайдах илдьибиттэрэ буолуой сүөһүлэрин-сылгыларын. Дьэ, бу буолар, логистика чаҕылхай холобура. Былыр-былыргыттан наадалаах табаардарын Арассыыйа атын эҥээрдэриттэн да, илиҥҥи Кытайтан да тиэнэ олорбуттарын туһунан этэ да барыллыбат.

Үчүгэй идиэйэ, сөптөөх санаа тыал курдук сылдьар диэн буолар. Ону хабан ылан тарҕатыы, ону ааһан олоххо киллэрии – туһунан дьыала.

Саха сиригэр, бука, Андрей Кривошапкин-Айыҥа диэни билбэт киһи аҕыйах буолуохтаах. Дьэ, бу Кузьма Аполлонович уонна Андрей Иванович икки сылы быһа үөһэнэн-алларанан туруорсубут бырайыактара өрөспүүбүлүкэ Аҕа баһылыга Е.А. Борисов биһирэбилин ылбыт. Дьэ, маннык.

Тыа сиригэр саамай сытыы кыһалҕа уматыгынан хааччыллыы буолар. Саха сиригэр барыта 445 муниципальнай тэриллии баар буоллаҕына, уматык атыылыыр ыстаансыйалар тыа сиригэр 86 сиргэ бааллар. Балартан аҥаардара – улуустар кииннэригэр. Бэйэҕит да бэркэ билэргит курдук, тыа дьоно уматыгынан ким хайдах кыанарынан, сатыырынан хааччына сатыыр. Сорох ардыгар сүүрбэччэ көстөөх сиртэн.

«Дьэ, маннык быһыыга-майгыга тыа хаһаайыстыбатын табаарынай бырамыысыланнас таһымыгар көһөрүү туһунан тыл көтөҕөр да сатамньыта суох»,  – диир Кузьма Федоров.

Тыа нэһилиэгэ ыйга ортотунан 5 туонна уматыкка наадыйар. Билигин үлэлии турар кэнтиэйинэр-сапыраапканы тутуу 15-16 мөл. солкуобайга турар буоллаҕына, үлэлэтии ыйга 120-150 тыһыынчаны эрэйэр. Киирэр харчыта, быһа холоон, 50 тыһыынча буолар. Дьэ, ол иһин, холобур, «Туймаада-Нефть» хампаанньа бүддьүөттэн үбүлэммэккэ үлэлиир кыаҕа суох. Саба быраҕан суоттаатахха, 200 нэһилиэккэ сапыраапканы тутуу 3 млрд солкуобайы эрэйэр, оттон үлэлэтэргэ 200 мөл. солкуобай үбү сылга датаассыйалыахха наада.

«Нэһилиэккэ сапыраапка ыстаансыйатын 100 тыһ. солкуобайга тутуохха сөп», – дэһэллэр бырайыак ааптардара Кузьма Федоров уонна Андрей Айыҥа. Оттон бырайыагы олоххо киллэриигэ 250 мөлүйүөн наада.

Бырайыак саамай сүмэтэ уматыгы кутар дьоҕус таараларга – бэрт киитэрэй моһуоннаах пластик кэниистирэлэргэ – сытар. Биллэрин курдук, пластик иһиттэр статистическай кыым өттүнэн сэрэхтээхтэрэ биллэр. Онон кэниистирэлэр састааптарыгар анал присадкалары эбэллэр. Көҥүл ыларга Москубаҕа үлэ бара турар диэн буолла.

Бу кэниистирэлэри анал киэпкэ үрэн оҥорор тэрил (экструзионно-выдувное производство – ЭВП) тимир суол чугаһыгар, уматык терминалыттан чугас туруохтаах. Улуустар кииннэригэр тымныы ыскылааттар баар буолаллар. Ханнык баҕарар суоллаах-иистээх нэһилиэктэргэ анал поддоннарга дьапталҕаламмыт кэниистирэлэри тугунан баҕарар, ат тэлиэгэтинэн да тиэйэн киллэриэххэ сөп. Ол эбэтэр, систиэринэ наадата суох. Нэһилиэктэргэ салгын оонньуур кыахтаах дьоҕус пууннары тимиринэн сыбааркалаан оҥоруохха сөп.

Барыта биир киин сервертэн салаллар. Ону хааччыйыыга аан дойду таһымнаах бырагырамыыс кэлэн үлэлии сылдьар диэн буолла. Ол эбэтэр, сакааһы хантан баҕарар – көмпүүтэртэн да, төлөпүөнтэн да, оҥоруохха сөп. Кэниистирэлэр уматык көрүҥнэринэн тус-туһунан өҥнөөх буолаллар. Барыта көмпүүтэринэн салаллар, учуоттанар. Бастаан утаа уматык сыанатыгар кэниистирэлэр солуок сыаналара киириэ, онтон салгыы кэниистирэлэр эргийэ сылдьыахтара.

Бу ньыма сүрүнэ туохха сытарый? Уматыгынан хааччыйыы логистикатын төрдүттэн уларытыыга сытар. Ол эбэтэр, тырааныспар ханнык баҕарар көрүҥүнэн тиэллэр кыахтанар. Үчүгэй эрэ суолунан сылдьар бензовозтарынан хааччахтаныы суох буолар.

Эргиччи туһа

Бу технологияны эргиччи туһаныахха сөп. Пресс-форматын уларыта түһэн баран ууну, үүтү тиэйэр кэниистирэлэри үрдэрэн таһаараҕын. Бэйэ-бэйэлэрин үрдүгэр дьаарыстанар кыахтаах мындыр оҥоһуулаах кэниистирэлэри.

Күн бүгүн, бэйэҕит билэргит курдук, 88-ФЗ сокуоҥҥа суруллубут техрегламент ирдэбиллэрин толорор кыахтаах кэтэх да, кэпэрэтиип да хаһаайыстыбалар тарбахха баттаналлар.

Билигин тэлиэгэҕэ соһулла сылдьар дьоҕус автодоилкалар атыыга бааллар. Оттон этиллэр кэниистирэлэр моойдоругар ыыр аппараат хаппаҕа үчүгэй баҕайы «воронка» буолан хаалар.

Ол эбэтэр, бытархай хаһаайыстыбалартан маннык иһиттэргэ үүтү хомуйан баран, авторефрижератордарынан таһыллар. Үүт собуотугар бу иһиттэри аптамаат истэри-тастары кылбаччы сууйар.

Сонно ууну ыраастыыр тэрил туруохтаах. Сууллубут иһиттэри ыраас уунан толортоон баран нэһилиэктэргэ ыраастаммыт иһэр ууну тиэрдиэххэ сөп – хайа муҥун, бадарааннаах күөллэртэн ууланан олоруохтарай. Эргиччи туһа тахсан кэлэр.

Биллэн турар, эмиэ барыта биир киинтэн салаллар. Хас биирдии ынах туһунан дааннай учуоттанар – өҥүттэн-талатыттан саҕалаан, үүтүн сыатыгар тиийэ.

ЭВП технологиятынан маннык иһиттэри оҥоруу олус судургу уонна лаппа тэтимнээх дьыала диэн буолар. Ол курдук, 4-5 ыйынан сөптөөх иһит оҥоһуллуон сөп. Бу иһиттэр куруппа, саахар курдук курулас бородуукталары тиэйэргэ кытта табыгастаахтар.

«Саханефтегазсбыт» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Игорь Никитин бу бырайыак кэскилин тута өйдөөбүт. Ону кытта аҕа баһылыкпыт Егор Борисов, Норуот бүттүүн фронун өйөбүллэринэн бырайыак дьылҕата быһаарыллар суолга киирбит диэххэ сөп. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, бу бырайыак туһата бииртэн-биир тахсан, тарҕанан барар кыахтаах. Ол курдук, уматыгы тиэрдээччилэр уонна тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччылара кэпэрэтиип тэрийэн бииргэ үлэлиэхтэрин сөп. Икки өттүттэн барыстаах дьыала. Холобур, уматык иһин этинэн, үүтүнэн, оҕуруот аһынан төлөһөр кыах баар буолар, оттон уматыгы тиэрдээччилэр нолуоктан босхолонуохтарын сөп.

Сыал-сорук далааһыннаах

Бу технология Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйа хайа баҕарар эрэгийиэнигэр, ону таһынан аан дойду үрдүнэн үлэлиир кыахтаах. Онон бырайыак ааптардарын былааннара далааһыннаах – ону бырайыактарын Refill Logix диэн омуктуу ааттаабыттарыттан да сэрэйиэххэ сөп. Норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тахсарга суоттаналлар – ханнык да балаһыанньаҕа, ханна да тэрийбит иһин барыстаах дьыала диэн туран.

Өй-сүрэх дьулуура баар, салалта өйөбүлэ, норуот итэҕэлэ баар – аны туох нааданый диэн ыйытыкка маннык диэн буолла: «Россельхозбанк» чэпчэтиллибит тус сыаллаах кирэдьиит биэрэрэ буоллар.