Ааспыт нэдиэлэҕэ “Аэропорты Севера” федеральнай казеннай тэрилтэ 18 аэропордун үлэһиттэрэ – балтараа тыһыынча кэриҥэ киһи Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Владимир Путин аатыгар аһаҕас суругу суруйан ыыппыттара. Бу туһунан “Кыым.ру” сырдатан турар. Манна кинилэр тэрилтэ салалтата үлэһиттэр хамнастарын намтатан, тэрилтэ ороскуотун сабар быһаарыыны ылыммытын туһунан эппиттэр. Күн бүгүн бу суругунан тырааныспар прокуратурата бэрэбиэркэ ыытар.

Удачнайга

Бу күннэргэ, «АЛРОСА» АХ бэрэсидьиэнэ Федор АНДРЕЕВ Удачнайга, Айхалга уонна Мииринэйгэ бырамыысыланнай уонна социальнай эбийиэктэринэн сылдьан үлэлээтэ, дьону-сэргэни кытта ирэ-хоро кэпсэттэ.

Удачнай, Айхал курдук үрдүк кыамталаах хайаны байытар кэмбинээттэргэ АЛРОСА салайааччыта ураты болҕомтону уурбута дириҥ ис хоһоонноох. Алмааһы сир анныттан хостуур үс туруору умнастаах шахта тутулла турарын, «Зарницаҕа» аһаҕас ньыманан алмаас хостонор кэскилэ баарын урут суруйан турабын. Руднигы тутуу матырыйаал тиийбэтиттэн, туһааннаах идэлээх дьон кэлэн быстыбатынан да – ыараханнык, улахан ороскуоттаахтык барар. Тиэхиньикэ олус ыраахтан, 2 тыһыынчаттан тахса биэрэстэлээх сиртэн уу суолунан уонна кыһын эрэ тиэллэр. Ону аахсыбакка, 2014 сылга сир анныттан алмааһы хостуур рудник үлэҕэ киирдэҕинэ, сылга 4 мөл. туонна урууданы хостуур буолуоҕа диэн барыл баар. Бу туһунан УХБК дириэктэрэ Александр Махрачев Федор Андреевка сиһилии кэпсээтэ.

Владивостокка ыытыллыахтаах Азия-Чуумпу акыйаан дойдуларын экэниэмикэҕэ бииргэ үлэлииллэригэр анаммыт саммит – экэниэмикэ хайысхатынан Азия эҥээригэр саамай улахан тэрээһин. Маннык улахан форумҥа Приморье кыраайыгар уонунан миллиард солкуобайы биэрэн, регион инники сайдыытын көҕүлүүллэр. Буолаары турар саммит, регионнарбыт икки ардыларынааҕы сыһыаны сайыннарыы кэскилин туһунан вице-губернатор Андрей Норины кытта кэпсэттибит.

Норин Андрей Викторович – РФ Бырабыыталыстыбатын уонна судаарыстыбаннай былаас федеральнай уорганнарын кытта сыһыан боппуруостарыгар, сибээскэ, информатизацияҕа уонна маассабай коммуникацияҕа, ыччат дьыалатыгар, Приморье кыраайыгар оонньуу (игорнай) зонатын салайыыга, Владивосток куораттааҕы уокуругун Русскай арыыга баар туризм-сынньалаҥ ураты экэниэмикэ зонатын салайыы боппуруостарыгар вице-губернатор.

Саха сирэ, санаан көрүҥ, Азия материгар хотуттан соҕуруу – 2000 км, арҕааттан илин 2500 км сиринэн тайаан сытар. Сирин иэнинэн Арассыыйа 1/5 өлүүтүн ылар, оттон Арҕаа Европа 2/3 саҕа – 3 мөл.102 тыһ. кв. км. Аны туран, сирин-уотун 40 %-на Хотугу эргимтэ таһыгар сытар. Дьокуускайтан дойду киинэ Москуба куоракка диэри 8468 км ыраах. Дьэ, бу маннык тыйыс айылҕалаах чиэски дойдуга аан дойду алмааһын 35%-на, хорҕолдьунун 5%-на, сурьма саппааһын 4,5%-на, уран саппааһын 6%-на, болгуо тимир саппааһын 2%-на, ойуур саппааһын 2,5%-на баар. Илин Сибиир уонна Уһук Илин таас чоххо саппааһын 47 %-на, ньиэпкэ-гааска саппааһын 35 %-на, гидроэнергетикаҕа кыамтатын 1/5 өлүүтэ – эмиэ манна.

Саха сиригэр үгүс улууска уот ситимнэрэ эргэрбиттэрин кыһалҕата баар. Ону таһынан, билигин тыа сирдэригэр нэһилиэктэр кэҥээн, улаатан иһэллэринэн уот кыамтата тиийбэтэ биир сытыы боппуруос буолан турар.  Холобур, Сунтаар улууһугар өссө 2010 сыллаахха үрдүк кыамталаах уот кэлэригэр диэн анал подстанция тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Ити сыл подстанцияттан үрдүк кыамталаах линия Өлүөхүмэ улууһугар тардыллыбыта, бу кэлэр сылларга Ньурбаҕа тиийиэхтээх. Сунтаар улууһун баһылыгын эбээһинэһин толорооччу Анатолий Григорьев: *Биһиги улууска, кырдьык, бу биир сытыы кыһалҕа. Улуус олохтоохторо Бүлүү ГЭС республика үгүс өттүн хааччыйан олорор эрээри, бэйэбит бу уоту сатаан туһаммаппыт диэн өйдөөбөт, хом санааларын биллэрэр түгэннэрэ үгүс.

Былырыыҥҥыттан саҕалаан «Якутскэнерго» ААУо инвестиционнай программатын чэрчитинэн, чааһынай дьиэлэр  аныгы дистационнай ааҕар-суоттуур прибордарынан хааччылыннылар. Ааспыт сылга 3,2 тыһыынча  «РИМ» электросчетчиктар туруорулуннулар. Дьиҥэр, сокуон быһыытынан счетчиктары хаһаайыттар бэйэлэрин суоттарыгар туруорунуохтаахтара. Ол эрээри энергетическэй  компания туох-баар ороскуотун  бэйэтигэр ылынан, ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга, ол иһигэр Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Нам улуустарыгар киллэрбитэ.

Республика энергетиктарыгар кыһы²²ы уонна сааскы ыйдарга өрөмүөн үлэтэ күргүөмнээхтик ыытыллар. Сир то²он турдаҕына, энергетиктар сайы²²ы-күһү²²ү өттүгэр сылдьарга эрэйдээх сирдэринэн үлэлээннэр, ты´ыынчанан километрдаах уот ситимнэрин уларытан, бүтүн тыаны солоон наар онно түбүгүрэллэр.

Ол курдук ааспыт ыйга Киин электрическэй ситимнэр үлэһиттэрэ 40 га кэри²э сири ыраастаатылар. Мантан 34 гектардаах республика сэттэ улууһун уотунан хааччыйар  Дьокуускай -- Чурапчы 110 кВ үрдүк күүрүүлээх магистральнай  ситим ааһар сирин. Горнай улууһун Маҕарас хайысхатынан Дьокуускай куораттааҕы электрическэй ситимнэр биригээдэлэрэ өрөмүөн үлэтин саҕалаатылар. Маны таһынан биир анкернай тирэҕи та²нылар.

¥гэс курдук, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата улуустары кэрийэн сыллааҕы үлэтин отчуоттуур. Бу тэрээһин чэрчитинэн соторутааҕыта урбаан уонна туризм миниистирэ Екатерина Кормилицина бары улуустары кытта аныгы технология көмөтүнэн “видео-мунньах” сибээскэ киирэн, 2011 сыллааҕы үлэтин түмүгүн отчуоттаата. Онтон быһа тардан кэпсээтэххэ маннык. 2009 сыллаахха  “Схема 2020» стратегияны тутуһуу буолбута. Бу былаанынан бардахха, олохпут таһыма үрдүөхтээх. Ол инниттэн өрөспүүбүлүкэбит экэниэмикэтин сайыннарыах тустаахпыт. Оттон экэниэмикэ сайдыытыгар орто уонна дьоҕус урбаан улахан оруолу ылаллар. Урбаан чэчирии сайыннаҕына, элбэх үлэ миэстэтэ тахсыах тустаах. Бу былаан туоларыгар тус сыаллаах араас бырагыраама ылыллан олоххо киирэрин туһугар элбэх хайысхалаах үлэ барар.

2010 сылтан Саха сиригэр тиийиммэт-түгэммэт гражданнарга социальнай хантараакка олоҕурбут судаарыстыбаннай социальной көмөнү оҥоруу эксперимиэнэ ыытыллар. Бырабыыталыстыба дьа´алынан, 2010-11 сылларга эксперимент үс муниципальнай тэриллиигэ – Үөһээ Бүлүү, Нам уонна Өлөөн улуустарыгар ыытыллар. Манна барыта 18 дьиэ кэргэн кыттыбыт. Бэлиэтээн эттэххэ, бу ыалларга социальнай көмө орто кээмэйэ 101 тыһыынча 800 солкуобайга тэҥнэспит. Маныаха икки сыл устата уопсайа 1 мөлүйүөн 832 тыһыынча 200 солкуобай анаммыт. Эксперимиэҥҥэ кыттар ыаллар бу көмө харчынан бэйэлэрэ дьыала арынан үлэлиир кыахтаннылар.