Саҥа дьыл сарсыарда

Бала бөһүөлэк кыра, 450-ча эрэ киһи олорор. Бары чугастык билсэллэр, үксүлэрэ аймахтыылар. Эйэлээх курдук этилэр да... Кэнники биэс сылга үс улахан быһылаан тахсыбыт. Саҥа дьылга кулуупка олус үчүгэй тэрээһиннээх бырааһынньык буолбут. Ыччат сарсыарда 7 чааска диэри сылдьыбыт.

Зориян – Розалия уонна Сэмэн Гороховтар соҕотох уоллара. Баара-суоҕа сүүрбэлээх оҕо. Дьокуускай куоракка тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэнэ сылдьан аҕатыгар көмөлөһөөрү, дойдутугар кэлбит. Бырааһынньыкка Дьокуускайтан уонна атын бөһүөлэктэртэн устудьуоннар, ыччаттар бөҕө мустубуттар. Зориян Саҥа дьылы (12 ч.) төрөппүттэрин кытары көрсүбүт. Онтон кулуупка тахсыбыт. Онно саастыылаахтарын кытары олус үчүгэйдик сылдьыбыттар. Сарсыарда 6 ч. ааһыыта Зориян ыала кыыһы дьиэтигэр атаарбыт уонна дьиэтигэр киирбэккэ кулуупка төттөрү барбыт. Онно сылдьарын киһи барыта көрбүт. Кулууп сабыллыбытын кэннэ оҕолор чааһы быһа уулуссаҕа бэйэ-бэйэлэрин атаарса сылдьыбыттар. Онтон Зориян аҕыс чааска “тоҥнум, ычча” диэн дьиэлээбит. Оҕолор этэллэринэн, дьиэтин диэки соҕотоҕун барбыт. Ол кэннэ уолу биир даҕаны оҕо көрбөтөх. Күнүс 11 чаас 30 мүнүүтэ саҕана дьиэтин аттыгар олорор Даниловтар диэн ыалга өлө сытарын булбуттар. Моонньун, түөһүн диэкинэн быһаҕынан үстэ анньыллыбыт.

Даниловтар – отуччаларын ааспыт ыал. Гороховтары кытары  ыаллыы олороллор. Кэлэ сылдьыбыт аймахтара Екатерина кэпсииринэн, Даниловтар хара бастакыттан: “Биһиги тугу да билбэппит, тугу да истибэтэхпит”, – диэн кыккыраччы мэлдьэһэн киирэн барбыттар. Силиэстийэлиир биригээдэ киэһэ 6 ч биирдэ тиийэн кэлбит. Онуоха диэри уорбаланааччыны ким даҕаны манаабатах. Кистэниэх айылаах барыта кистэнэн, сууйуллуох сууйуллан бүппүтүн кэннэ, дьэ биирдэ кэлбиттэр. Баар дакаастабыл сүттэҕэ ол.

“Официальнай” биэрсийэ

Даниловтар кэлин силиэстийэҕэ билиммиттэринэн, маннык үһү. Зориян сарсыарда кинилэргэ киирбит. Бырааһынньыктаабыттар курдук. Ол кэннэ дьиэлээхтэр айдаарсан туран кэлбиттэр. Ыалдьыт тохтотолуу сатаабыт. Дьахтар бэйэтин эригэр быһахтаах түһээри, алҕаска  эдэр уолу анньыбыт диэн. Бу биэрсийэ Интэриниэт саайтарыгар уонна “Якутск вечерний” хаһыакка “Попытка примирить супругов закончилась убийством” диэн төбөлөөх тахсыбыта. Онно Зориян Саҥа дьылы бу ыалы кытары ылбыт курдук туос сымыйа дойҕох сурулла сылдьар. Зориян түүнү быһа табаарыстарын кытары клуупка сылдьыбытын бөһүөлэк дьоно бары билэллэр. Бырааһынньыктыы олорон дьиэлээх хаһаайка эрин саҥаран, айдааран киирэн барбыт. Ыалдьыт тохтотолуу сатаабыт. Дьахтар эмискэ быһах харбаан ылан Зориян үрдүгэр түспүт. Оттон кэргэнэ ону көрөн турбут үһү! Бүтэһигэр өссө “Женщина находится под подпиской о невыезде и вряд ли получит реальный срок, так как имеет троих малолетних детей. Следствие продолжается” диэн суруйбуттар.

Киһи сөҕөрө диэн, дьиэлээх хаһаайын ойоҕо атын киһиэхэ быһахтаах түспүтүн тохтоппотох. Хаста даҕаны охсорун көрөн турбут үһү... Дьиҥэ, күүһүн үгэнигэр сылдьар киһи дьахтартан быһаҕы хайдах баҕарар былдьаан ылыахтаах этэ буоллаҕа. Саатар, бастакы охсуутун кэнниттэн. Уопсайынан, сүүрбэ саастаах эдэр уол дьахтарга тоҕо туран биэрбитин, садьыйан кэбиспэтэҕин, үстэ-түөртэ оҕустара турбутун уонна Данилов бэйэтэ ойоҕун тохтоппокко көрөн турбутун киһи итэҕэйбэт.

Эмсэҕэлээччилэр биэрсийэлэрэ

Эмсэҕэлээччи бэрэстэбиитэлэ Екатерина Васильевна Үөһээ Дьааҥытааҕы силиэстийэлиир отделга сайабылыанньа суруйбут. Онно этиллэринэн, Даниловтар иккиэн өлөрбүттэр быһыылаах диэн сабаҕалааһын баар. Ол аата, бөлөҕүнэн өлөрүү буолан тахсар. Дьыала маннык эргийдэҕинэ баһа саллайар. Өтөрүнэн сабыллыбатыгар тиийэр.

“Күүһүгэр-уоҕугар сылдьар эдэр уол дьахтарга бас бэринэн турбатах буолуохтаах. Күүс өттүнэн баһыйар эр киһи хаста даҕаны быһаҕынан охсубут. Эбэтэр хас даҕаны буолан өлөрбүттэр. Эбэтэр биирдэрэ охсор кэмигэр, иккиһэ уол куотар сирин бүөлүөн сөп. Ол иһин кыайан куоппатах”, – диэн аймаҕа киһи тус санаатын этэр. Кырдьыга да оннук. Өскө дьахтар соҕотоҕун охсубута буоллар, бастакытынан, уол хайдах баҕарар дьахтар илиитин эрийэн быһаҕын былдьыахтаах этэ. Иккиһинэн, түҥнэри анньан баран куотуохтаах этэ. Сүүрбэлээх уол субу куттал суоһаабытыгар соҕотох дьахтарга бэринэн хаста даҕаны быһаҕынан анньылла турбута буолуо диэн, киһи өйүгэр батан киирбэт.

Аны туран, быһылаан буолбут сириттэн икки быһаҕы булбуттар, уулуссаттан кэлин өссө биир быһах көстүбүт. Өлөрүүгэ үс быһах кыттыгастаах курдук. Бу быһахтар үһүөн билигин эспэртиисэҕэ сыталлар. Эспэртиисэ быһаарыа диэн эрэл баар.

Данилов суругуттан...

Матырыйаал бэлэмнэнэ сырыттаҕына Дьааҥыттан сурук кэллэ. Сурук нууччалыы тылынан суруллубут, ол эрээри тугу да уларыппакка тылбаастанна. Онно сурулла сылдьарынан, Саҥа дьыл сарсыарда Данилов, кини кэргэнэ В, С., А., У. уонна Зориян буолан арыгылаабыттар. А. уонна С. тахсан барбыттар.

“Уолаттар тахсыбыттарын кэннэ Зорияны көрбөтөҕүм. Дьиэҕэ мин, ойоҕум уонна У. эрэ баар этибит. Сарсыарда 9 ч. 30 эбэтэр 10 чааска этэ дуу, дьиэбитигэр Зориян өлө сытарын булбуппут. Биһигини ол күн тута Баатаҕайга илпиттэрэ. Онно Попов диэн полиция начаалынньыга: “Эн ... уола буолбатаххын дуо?” – диэн ыйыппыта. Мин: “Кини мин ийэм”, – диэн эппитим. Онуоха ийэм төлөпүөнүн ылбыта. Тугу эрэ кэпсэппиттэрэ. Дьиэбэр кэлэн баран, ийэбиттэн “Попов диэн кимий?” – диэн ыйыппыппар: “Кылааһынньыгым”, – диэбитэ. Миигин буруйдаабаттарын курдук дьыаланы уларытарыгар көрдөспүт. Үс күн буолан баран Павлов диэн начаалынньык миигин ыҥыран ылбыта уонна У. көрдөрүүтүн билиһиннэрбитэ. Ол кэннэ кэргэним буруйу барытын бэйэтигэр ылынарын курдук сүбэлээбитэ. Мин, биллэн турар, сөбүлэспэтэҕим. Үс оҕону көрөр кыаҕым суох, буруйу бэйэбэр ылынабын диэбитим. “Эн акаарыгын дуо? Төбөҥ суох дуо?” – диэбитэ уонна У. суругун аахтарбыта. Суругу хаста даҕаны аахпытым. Павловтыын табахтыы тахсыбыппыт. Онно эмиэ: “Кэргэним киһини быһаҕынан анньарын көрбүтүм диэн көрдөрүүгүн биэр. Кэргэниҥ өлөрбүт буоллаҕына, буруйун чэпчэтэллэр. Өскө эн буруйу бэйэҕэр ылыннаххына, иккиэҥҥитин хаайыахтара, оччоҕо оҕолоргутун ким көрүөй?!” – диэн сүбэлээбитэ. Кэргэммин кытары сүбэлэһиэм диэбитим. Ону көрүһүннэрбэтэхтэрэ. Ол кэннэ борокуратуура силиэдэбэтэлэ Кутукутов миэхэ У. суругун биэрбитэ уонна “Зорияны кэргэниҥ өлөрбүт” диэн ыган-түүрэн барбыта. Буруйу барытын кэргэммэр ыйыырым курдук сүбэлээбиттэрэ. Силиэстийэлиир кэмитиэт начаалынньыга дьыаланы түргэнник саба охсуохтаахтарын туһунан этэн аһарбыта. Онуоха мин кэргэним билиниитэ эрэ наада этэ. Өскө кэргэним буруйу бэйэтигэр ыллаҕына, силиэстийэ кэмигэр босхолонор диэбиттэрэ. Мин сөбүлэспитим. Миигин – Кутукутов, кэргэммин Соловьев доппуруостаабыттара. Көмпүүтэртэн мин эрдэ биэрбит көрдөрүүлэрбин доппуруоска киллэрэн биэриэхпит диэбитэ уонна: “Көмпүүтэр баара үчүгэй даҕаны”, – диэн күлбүтэ. Эспиэрдэргэ субуоннаан сүбэлэспиттэрэ уонна мин көрдөрүүбэр эбии киллэрэн биэрбитэ.  Ол кэннэ аахтаран баран илии баттаппыта. Хаайыыттан тахсан баран, кэргэммиттэн тугу суруйбутун ыйыппытым. Бастаан туох буолбутун суруйбут. Ол кэннэ силиэдэбэтэл бэйэтэ ыйытыктары биэрбит. Кэргэним “да” эрэ диэн хоруйдаабыт. Соловьев эмиэ дьыаланы түргэнник сабыахтаахтар диэн эппит үһү. Кэргэним ол иһин сөбүлэһэн көрдөрүүгэ илии баттаабыт”.

Оччотугар...

Бу суруктан көстөрүнэн, сокуоннай сааһын ситэ илик У. – соҕотох туоһу. Кини Даниловтар дьиэлэригэр туох буолбутун барытын көрбүт. Онон У. борокуратуураҕа да, силиэстийэлиир отделга даҕаны хайдах баарынан көрдөрүү биэрбит буолуохтаах. Оттон Данилов суругар, биллэн турар,  быһылааны аһаҕастык суруйбатах. Онон хас буолан өлөрбүттэрэ, соҕотоҕун өлөрбүтэ дуу бу диэн биллибэт. Ол гынан баран, Данилов төһө даҕаны быһаччы буруйун билиммэтэр, кэргэнэ суут-сокуон үлэһиттэрин “көмөлөрүнэн” атын киһи буруйун бэйэтигэр ылыммыта чопчу этиллэ сылдьар. Сурукка: “Мин, биллэн турар, сөбүлэспэтэҕим. Үс оҕону көрөр кыаҕым суох, буруйу бэйэбэр ылынабын диэбитим”, – диэбит. Ол аата, туоһу У. Зорияны Данилов өлөрбүтүн туһунан көрдөрүүгэ суруйбут буоллаҕа дуу... Ол иһин “кэргэммин хаайыыга ыытан баран үс оҕону көрөр кыаҕым суох. Ол кэриэтэ бэйэм хаайыыга барыам”, – диэбит буоллаҕа дуу?! Баҕарбатахпыт да иһин, Данилов бу суругар буруйун толору билиммит диэн өйдөбүлгэ кэлэбит.

Сурук бүтэһигэр: “Гороховтар туох да куһаҕана суох дьон, кинилэр кырдьыгы билиэхтэрин баҕараллар, онон өйбүн тутан олорон суруйабын”, – диэбит уонна илии баттаабыт.

Кини манан тугу этэ эбэтэр кистии сатыырый? Суут-сокуон үлэһиттэрэ буруйу тоҕо аҥаардастыы дьахтарга түһэрдилэр? Манан кинилэр ким буруйун кистии-саба сатаатылар? Эбэтэр баһа саллайыахтаах уустук дьыалаларын сыччах “түргэнник сабар” сыалтан судургутутан биэрдилэр дуу? Попов кылааһынньыгын уолун көмүскүүр инниттэн буруйу дьахтарга түһэрдэ дуу? Ийэ уолун көмүскээн дьыаланы атыннык эргитиҥ диэн көрдөһөрө биллэр. Ханнык ийэ уолун хаайыыга ыытыан баҕарыай?! Сурук кырдьыктаахтык суруллубут буоллаҕына, Попов оччотугар бу киһини хаайыыга ыытымаары, буруйу дьахтарга түһэрэн, дьыаланы бутуйбут буолан тахсар.

Инньэ гынан силиэстийэлиир отдел үлэһиттэрэ эмсэҕэлээччилэр бэрэстэбиитэллэрин сайабылыанньатыгар хоруйдуур сурук ыыппыттар. Онно “бастакытынан, иккиһинэн, үсүһүнэн...” дии-дии, өлөрүүгэ сыччах дьахтар буруйдааҕын дакаастыы сатаабыттар. Өлөрүүгэ бу дьахтар эрин да, атыттары даҕаны кытыарбатахтар.  Бастакытынан, көстүбүт үс быһаҕы эспэртиисэҕэ ыыппыттарынан, чопчу хоруйу биэрэр кыахпыт суох диэбиттэр. Эспэртиисэ түмүгэ кэллэҕинэ, өлөрүүгэ хас быһах туттуллубута биллиэ үһү. Суут-сокуон үлэһиттэрэ эспэримиэни чиэһинэйдик ыытаа инилэр... Иккиһинэн, эмсэҕэлээччилэр “икки өттүттэн анньыбыттар” диэн сабаҕалааһыннарыгар эмиэ бэйэлэрин көрүүлэрин суруйбуттар. Суут-медицина эспэртиисэтэ көрдөрүүтүнэн, өлүккэ үс быһах суола баар. Эмиэ эспиэр быһаарыытыгар сигэнэн туран “үһүөннэрин биир киһи биир быһаҕынан охсубут” диэн быһаарбыттар. Үсүһүнэн, “уол куотуохтаах суолун иккис киһи бүөлээн турбут” диэн эмсэҕэлээччи бэрэстэбиитэлэ сабаҕалыыр. Онно эмиэ хоруйдара бэлэм. Быһылаан буолбут миэстэтин сыныйан көрүүгэ, уорбаланааччы көрдөрүүтүттэн “Зориян хайдах даҕаны куотар кыаҕа суох. Хоту өттүнэн – хомуот, соҕуруу  – остуол, илин – истиэнэ, арҕаа уорбаланааччы турбуттар. Остуоллуун, хомуоттуун, уорбаланааччылыын – бары төгүрүйэн аҕай турбуттар. Наһаа үчүгэйдик быһаарбыттар дии... Сүүрбэлээх уол, ама, куттал суоһаабытыгар ол остуолу дуу, хомуоту дуу түҥнэри анньыбат үһү дуо? Эбэтэр уорбаланааччыны бэйэтин садьыйан кэбиспэт үһү дуо?!

Көрөргүт курдук, дьыала булкуурдаах. Билигин даҕаны силиэстийэ бара турар. Кими эрэ быыһыы сатаан дьыаланы атын киһиэхэ сыбаабыттар курдук. Дьахтар буруйу бэйэтигэр ылыннаҕына, үс кыра оҕолооҕунан сибээстээн, хаайыыга киириэ суоҕун сөп. Оттон эр киһи өлөрбүт буоллаҕына, кинини ким даҕаны бырастыы гыммат. Хаайыыга барара чуолкай. Ол иһин, сурук чиэһинэйдик суруллубут буоллаҕына, ийэ уонна Попов (кылааһынньыктар) уолларын көмүскээри дьыаланы бутуйбут буолан тахсаллар. Оттон дьиҥнээх уорбаланааччы ыраас хаалар.  Ол сиэр-майгы өттүнэн төһө сөбүн-сыыһатын ырыҥалыы барбаппыт. Дьыала хайдах эргийэн барарын кэлин суруйуохпут.