Ахсынньы 9 күнэ — аан дойдутааҕы Хоруупсуйаны утарар күн. Оннук диэн биллэрбиттэрэ. СӨ Бэрэсидьиэнин иһинэн хоруупсуйаны утарар сэбиэт, СӨ Силиэстийэлиир кэмитиэтин уопсастыбаннай сэбиэтэ уонна “Билии” уопсастыба ахсынньы 5-9 күннэригэр “Стоп коррупция!” диэн аахсыйа  тэрийэн ыыттылар. Бу тэрээһин чэрчитинэн биэс күнү быһа “Общественный контроль как средство борьбы с коррупцией”, “О противодействии коррупции в правоохранительных органах республики”, “К вам пришли с проверкой”, “Открытая школа” уо.д.а. тиэмэҕэ төгүрүк остуоллар, мунньахтар буолуталыыллар.

Ис дьыала министиэристибэтин сорох үлэһиттэрэ бэрик ылан тутуллубуттарын өрөспүүбүлүкэ хаһыаттара таһааран тураллар. Интэриниэт эмиэ толору.

РФ Бэрэсидьиэнин хоруупсуйаны утарар сэбиэтэ уонна уопсастыбаннай палаата чилиэнэ Андрей Мартынов ахсынньы 6 күнүгэр “О противодействии коррупции в правоохранительных органах республики” диэн эспиэр остуолун тэрийэн ыытта. Кэпсэтии, сүнньүнэн, “ыйытыы-хоруй” ньыматынан ыытылынна. Ис дьыала министиэристибэтиттэн, силиэстийэлиир кэмитиэттэн, борокуратуураттан, Үрдүкү сууттан, уопсастыбаннай сэбиэттэн бэрэстэбиитэллэр кыттыыны ыллылар. Ону сэргэ суруналыыстар уонна боростуой дьон бааллар.

Норуот тоҕо

итэҕэйбэтий?!

Ис дьыала министиэристибэтигэр да, борокуратуураҕа даҕаны “доверие” төлөпүөнэ баар. Бэрик биэрэллэрин дуу, ылалларын дуу эбэтэр  маныаха сыһыаннаах мөкү көстүү баарын билбит киһи бу төлөпүөнүнэн тустаах тэрилтэлэргэ биллэриэхтээх. ИДьМ ОСБ начаалынньыга Виктор Шукшинтан төһө иһитиннэрии киирэрин, киирбит иһитиннэрии төһө оруннааҕын сонно тута бэрэбиэркэлииллэрин, хаһыакка тахсыбыт матырыйаалы чинчийэллэрин туһунан ыйыталастылар. Виктор Николаевич иһитиннэрии киирэрэ быстар мөлтөҕүн, киирбит иһитиннэрии сонно тута бэрэбиэркэлэнэрин эттэ. Оттон хас биирдии хаһыаты сыныйан көрөллөрүн, наадалаах иһитиннэриини сонно ырыталларын, бэрэбиэркэлииллэрин туһунан “отчуоттаата”. Бэйэм өттүбүттэн этэр эбит буоллахха, хаһыакка бэрт элбэх матырыйаал тахсыбыта. Ол матырыйааллар төһө бэрэбиэркэлэммиттэрэ эбитэ буолла?! Билиҥҥитэ эрэдээксийэҕэ биир даҕаны хоруй кэлэ илик. Оттон хоруупсуйа баарын-суоҕун иһитиннэриэхтээх анал нүөмэрдэригэр, дьон тоҕо эбитэ буолла, олох төлөпүөннээбэттэр эбит. Баҕар, суукка соһуохтара диэн куттаналлара буолуо, баҕар “ээ, хаһан дьыала тэрийиэхтэрэй” диэн сапсыйан кэбиспит буолуохтарын сөп. Итинник эмиэ баар буолааччы.

Николай Алексеев, Силиэстийэлиир управление бэрэстэбиитэлэ:

– Кырдьык, быйыл ис дьыала эйгэтигэр элбэх киһи хоруупсуйаҕа түбэстэ. Биир үксүн, гаилар суоппардартан бырааптарын былдьаары куттаан, харчы ыга үктээн ылаллар, “уфсиннарбыт” хаайыылаахтары кытары биир ситимнээхтэрэ биллибитэ... Сити курдук үгүһү ааттаан барыахха сөп. Биһиги, биллэн турар, хас биирдии холуобунай дьыаланы ырытан көрөбүт. Сокуону араҥаччылыахтаах дьоммут тоҕо бэйэлэринэн буруйу оҥороллорун, маннык балаһыанньа тахсарын билэ сатыыбыт.

Александр Иванов, СӨ Борокуратууратын хоруупсуйаны утары охсуһар отдел начаалынньыга:

– Ис дьыала эйгэтигэр уопсайа 12 холуобунай дьыала көбүтүлүннэ. Биһиги эмиэ хас биирдии дьыаланы сыныйан көрөбүт, ырытабыт. Үлэбит хаһыат көрүүтүттэн саҕаланар. Хаһыакка, интэриниэт-хаһыакка тахсыбыт матырыйааллары эмиэ барытын көрөбүт. Биһиэхэ сыһыаннаах матырыйаал баар буоллаҕына, сонно тута бэрэбиэркэлиибит.

"Дьахтар хараҕа

туолбатыттан"

Бу кэпсэтиигэ кыттар дьон тоҕо хоруупсуйа тарҕанарын быһаарса сатаатылар. Хас да киһи олохпут бэйэтэ манныкка үтэйэр диэн санаатын эттэ. Тот киһи хаһан хараҕа туолбута баарай?! Өссө синигэр түһэн, “аппатыыта” улам улаатан иһэр. Өйүн-санаатын бүтүннүү ымсыы-обот сүүйэр, дууһатын солотуулаах эрэ долгутар буолар.  Сорох-сорохтор харчыга тугу баҕарар атыылаһыах курдук тутталлар. Оттон дьадаҥы киһи, кыратык да буоллар, олоҕун тупсара сатыыр мөккүөнүгэр сылдьаахтыыр, атыттартан хаалсыбат туһугар тугу да гынарын кэрэйбэт буолан хаалар. Ол иһин маннык мөкү дьайыыга киирэн биэриэн сөп. Туох барыта кыраттан саҕаланар диэбиккэ дылы, мустубут дьон баай-дьадаҥы диэн араҥа баарын тухары хоруупсуйа суох буолуоҕар улаханнык саарбахтыылларын биллэрдилэр. Дьиэ кэргэн иһиттэн маннык мөкү быһыы-майгы көөнньөн тахсар.

Александр Ким-Кимэн, ИДЬМ иһинэн уопсастыбаннай сэбиэт бэрэссэдээтэлэ:

– Мин санаабар, хоруупсуйа дьиэ кэргэн иһиттэн тахсар. Ыал ийэтэ, атын дьон ойохторун саҕынньахтарын көрө-көрө, эрин сыппах быһах курдук күннэтэ сулуйан сордуу сырыттаҕына, ханнык эр киһи харчы ылыа суоҕай?! Дьахтар хараҕа туолбатыттан эр дьон онно-манна киирэн биэрээхтииллэр.

Ольга Заболоцкая, Дьокуускай куорат бибилэтиэкэтин үлэһитэ:

– Мин төһө даҕаны суут-сокуон эйгэтигэр туох да сыһыана суох буолларбын, боростуой норуот аатыттан тус санаабын этиэхпин баҕарабын. Кырдьык, олохпут бэйэтэ хоруупсуйа тыынын киллэрэр курдук. Холобур, балыыһаҕа барыта бары төлөбүрдээх буолан хаалла. Кыраны даҕаны көрдөрөөрү, үлүгэрдээх харчыны барыыгын. Үрдүк таһымнаах бырааска боростуой киһи тиксибэт. Дьэ, киниэхэ тиксээри, туох баар билэр киһигин барытын аймыыгын, аны көрдөрдөххүнэ, хайаан даҕаны бэлэх-туһах оҥороҕун, харчы төлүүгүн. Хоруупсуйабыт  тарҕаннаҕа ити дии.

Хоруупсуйа –

оскуолаҕа

Ааспыт сылларга хас даҕаны дьыссаат сэбиэдиссэйэ оҕо миэстэтин иһин төрөппүттэн харчыны ыланнар, холуобунай эппиэккэ тардылла сылдьыбыттара. Дьэ, бу – хоруупсуйа. Дьокуускай куоракка дьыссаат тиийбэтинэн сибээстээн, оҕолору харчыга ылыталыыр буола сылдьыбыттара. Биир миэстэ – 15 тыһыынча курдуга. Билигин чааһынай дьыссаат эбиллэн, балаһыанньа кэм намыраата быһыылаах.

Аны, үрдүк үөрэх кыһаларыгар преподавателлэр устудьуоннары сордуулларын, харчыга сыана туруоралларын, бэлэх-туһах эрэйэллэрин, күүстэринэн кинигэлэрин атыылыылларын туһунан  эмиэ айдаан бөҕө тахса сылдьыбыта. Бу эмиэ, биллэн турар, хоруупсуйаҕа тэҥнэһэр.

Борокуратуура икки кэнники сылга аны оскуоланы “хаһар” аатыгар түстэ. Ойон тура-тура “учуутал бэлэх ылла”, “оскуола өрөмүөнүгэр харчы хомуйаллар” диэн оскуоланы хоруупсуйанан күтүрүүр буоллулар. Быһата, оскуола төрөппүттэн харчы ыга үктээн хомуйар диэн.

Оскуоланы, кылааһы ким өрөмүөннүөхтээҕий?! Оскуола дириэктэрдэрэ Үөрэх министиэристибэтэ биэрбит быыкаа харчыта көрүдүөр өрөмүөнүгэр эрэ тиийэр дииллэр. Ботуччу харчы ыллахтарына, оскуола тас өттүн оҥоро сатыыллар. Кылаас өрөмүөнэ  онно сыһыаннаах учууталга сүктэриллэр. Ама, учуутал бэйэтин хамнаһынан кылааһын өрөмүөннүө дуо?! Кылаас муостата ардьайан турара, бастатан туран, оҕоҕо куһаҕаннык дьайара биллэр. Тиэриллибит линолеумтан иҥнэн охтон түстэҕинэ, ким буруйданарый? Учуутал, оскуола. Дьиҥэ, манна үөрэхтээһин систиэмэтэ, судаарыстыбабыт эппиэттиэхтээҕэ эбитэ буолуо... Ону кинилэр эппиэтинэһи, өрөмүөнү бүтүннүү кылаас салайааччытыгар, оскуолаҕа сүктэрэн кэбиһэллэр. Бүттэҕэ ол. Ол иһин учуутал өрөмүөнү, харчы хомуйуутун барытын төрөппүт кэмитиэтигэр сүктэрэр. Ылан көрдөххө, оҕо хайдах туруктаах кылааска үөрэнэригэр төрөппүт интэриэстээх буолбатах дуо? Бастатан туран, кини кыһаллыахтаах.

Оттон оҕолорго аналлаах бырааһынньык, эмиэ төрөппүттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Сорох төрөппүт кыахтаах, сорох нэһиилэ тиийинэн олороохтуур. Дьокуускай куоракка оҕо бырааһынньыгын ханна баҕарар ыыталлар. Үксүлэрэ ыраата барбакка бэйэлэрин кылаастарын иһигэр оҥороллор. Сорох төрөппүт сыаналаах эрэстэрээҥҥэ бырааһынньыктыан баҕарар. Дьэ, манна эмиэ өйдөспөт быһыы-майгы тахсар. Ким эрэ оҕотун бырааһынньыгар харчытын дэлэгэйдик туттар, ким эрэ киэһэ дьиэтигэр тиийэн тугу аһыырын толкуйдуур. Инньэ гынан төрөппүттэр икки ардыларыгар мөккүөр тахсар.