Тиэргэн таһын киэргэтэр мастар

13.08.2013 13:46 | Автор: Иванна Марина | Көрдүлэр: 3422   
Печать

__-_Сахабыт сирин айылҕата барахсан көрүөхтэн кэрэ көстүүлээх сэдэх үүнээйитэ толору. Ол курдук, Ирбэт тоҥ буордаах зона биологическай проблемаларын институтун ботаническай саадын ыстаарсай научнай үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата Фёдоров Иннокентий Аполлонович чуолаан, мастар тустарынан кэпсээбитэ дьоҥҥо-сэргэҕэ олус туһалаах буолуо дии санаан бу балаһаны таһаарабыт.

И.А. Фёдоров:

--Киин улуустарга дьон-сэргэ тэлгэһэтин таһыгар харыйа, хатыҥ, бэс, долохоно (боярышник), хаппырыас (черемуха), сарбынньах (рябина),  бузина уонна кыралаан араҕас акация мастары олордон киэргэтэр. Дьокуускайдааҕы Ботаническай саад чинчийиитин түмүгүнэн Саха сирин киин, Бүлүү зонатын, Соҕуруулуу-Арҕаа улуустарыгар сүрдээх дэлэй көрүҥнээх маһы уонна талаҕы олордуохха сөп эбит.

Иннэлээх мастар араастара_2_copy

Саха сирин киин улуустарыгар  күөх харыйаны (голубая ель), аянскай харыйаны, пихтаны, сыалаах маһы (кедры), кедровай стланигы (болбуктаны) эмиэ ситиһиилээхтик үүннэриэххэ сөп. Бу үүнээйилэр Саха сирин Соҕуруулуу-Арҕаа өттүгэр (Алдаҥҥа, Нерюнгрига, Өлүөхүмэҕэ, Ленскэйгэ) тыаҕа бэйэтигэр үүнэллэр. Киин улуустарга бу үүнээйилэр суохтар. Ол эрээри киһи көрүүтүнэн-харайыытынан дьиэ таһыгар эмиэ үүнүөхтэрин сөп.

Бастатан туран, бу мастары анал болдьохторун тутуһан олордуу ирдэнэр. Сөрүүн кэми сөп түбэһиннэрэн: саас -- ыам ыйын 15 күнүттэн бэс ыйын 10 күнүгэр диэри; күһүн -- атырдьах ыйын 15 күнүттэн сир  тоҥуор диэри көһөрөн аҕалан олордоллор.

__--__Иккиһинэн, үүнээйи буорун (почвенная смесь) табыгастаах гына оҥоруохха наада. Ордук бэс чагда буорун кырса барсар. Хвойнай (иннэлээх) боруода мастар аһыы реакциялаах (кислая реакция) буору  сөбүлүүллэр. Ол аһыыны оҥорор боростуой: 10 л. биэдэрэҕэ кыра ньуосканан 70%-наах уксууһу кутан нүөлсүтэбит. Сайын устата үстэ уксуустаах уу кутуллар.

Москубаҕа  Кириэмил таһынааҕы күөх харыйалары бары көрөн билэбит.  Канадаттан кэлбит күөх харыйалар өр кэмҥэ кыайан үүммэккэ турбуттара. Тоҕо диэтэххэ, анал үөрэҕэ суох, көннөрү саад үлэһиттэрэ олордубуттар. Кинилэр судургу буору (почвеннай смесь) оҥорбуттар. Онтон сылтаан харыйалара үүммэккэ, өлөн испиттэр. Кэлин биирдэ Тимирязевскай академияттан мас испэсэлииһин аҕалбыттар. Ол киһи Москуба таһынааҕы (Подмосковье) бэстээх сиртэн аһыы реакциялаах буор кырыс аҕалан олордубут. Иннэлээх боруодалар иннэлэрэ сытыйдаҕына, бэйэлэрэ аһыы реакция биэрэр эбиттэр. Мастары ол буорга олордоотторун кытта, харыйалар тутатына үүнэн, чэлгийэн барбыттар. Бу киһи Сталин аатынан  судаарыстыбыннай бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.

Үсүһүнэн, үүнээйи олордуллар сирэ хортуоппуй бааһынатын курдук сыыс ото суох ыраас буолуохтаах. Төһө даҕаны Сахабыт сирин үүнээйилэрэ буоллаллар, киин сир айылҕатыгар син биир кэлии үүнээйи кэриэтэлэр. Ол иһин кинилэргэ кыра даҕаны күрэстэһии наадата суох. Анныларыгар кыра да от үүнэр буоллаҕына, өлөн хаалыахтарын сөп.

Төрдүһүнэн, ити эппит Соҕурууҥҥу уонна Соҕуруулуу-Арҕаа оройуоннарбытыгар, ортотунан, 350-450 мм. сөҥүү түһэр. Бу -- киин оройуоннардааҕар икки төгүл элбэх. Ол иһин мастар өлгөмнүк ууга наадыйаллар. Ол дойдуга ардах күн өрүү-өрүү түһэр буолан, өссө “сөтүөлүүллэрин” сөбүлүүллэр. Онон лиэйкэнэн үүнээйигэ бүтүннүү уунан кутуохха наада.

Саха сиригэр күөх харыйа икки көрүҥэ үүнэр: 1). Боростуой, Сибиир харыйатын күөх көрүҥэ (голубая разновидность обыкновенной сибирской ели). 2). Таҥса харыйа (аянская голубая ель). Таҥса харыйа Канадаттан кэлбит Кириэмил харыйатын кытары биир көрүҥнээх.

Сыа мас талахтыҥы соҕус көрүҥэ (кедровый стланик “сосна стелющаяся”). Бары чугас аймахтыылар. Ол иһин эппит ирдэбиллэрим бу мастарга барыларыгар биир.

Сэбирдэхтээх боруодалар

Мин тиэргэммэр чозения диэн сэбирдэхтээх мас бэркэ сөбүлээн үүнэр. Айылҕаҕа, Алдан хайаларыгар 30 м. диэри тиийэ уһуур. Хатырыга харахадьыыл тириитин курдук олус кырасыабай, сэдэх көстүүлээх. Сэбирдэхтэрэ үөт сэбирдэҕин курдук уһун синньигэстэр. Эдэригэр умнаһын үрдүкү аҥаара маҥан өҥнөнөр. Бу мас саад көстүүтүн олус тупсарар.

Алдан оройуонугар Төмтөөн өрүс төрдүгэр Поздняков рябинокизильнига диэн ааттаах талахтыҥы мас үүнэр. Кини мас да, талах да буолбатах. Икки аймахтыы буолбатах боруода: сарбынньах (рябина) уонна тураах отоно (кизильник) саҥа көрүҥү биэрбиттэр. Бу үүнээйи ураты көрүүнү-харайыыны ирдээбэт. Сарбынньаҕы, бузинаны, акацияны үүннэрэр дьон  сатаан үүннэриэхтэрэ. Бу үүнээйи сэдэх буолан, сыаната эмиэ оннук ыарахан. Аҕыйахтыы устуука ботаническай саадка уонна чааһынай дьоҥҥо атыыланар. Тыаттан отонунан эрэ ылыахха сөп.  “Кыһыл кинигэҕэ” киирбит үүнээйи буолар, тыаттан  түөрэн ылан үүннэрэр бобуулаах.

Сүбэ:

Сарбынньах сиэмэтэ олус эрэйдээхтик тахсарын үүннэрэр дьон билэр буолуохтаахтар.  Сиэмэтэ тахсарын тупсарарга араас ньыма баар. Олортон биирдэстэрэ: аччык кууруссаҕа сарбынньах отоннорун биэрэллэр уонна куурусса сиэн баран таһаарарын кэтэһэллэр. Ол сиэмэ маҥнайгы сылыгар тутатына силигилээн тахсар. Оттон сиэмэни  бэйэтинэн ылан олортоххо, 1-2 сыл сытан баран, дьэ биирдэ тахсар.

Кэнники кэмҥэ сорох ыал түүбүктэни (жимолость съедобная) үүннэрэр буолла. Түүбүктэ “Кыһыл кинигэҕэ” киирбэт. Онон тыаттан түөрэн аҕалан тэлгэһэҕэ олордуохха сөп.  Эдэр үүнээйи, 60 см.-тан үрдүгэ суох буоллаҕына, саҥа сиргэ ордук табыллан үүнэр. Бу талах минньигэс уонна хабархай амтаннаах отонноох  диэннэргэ арахсар. Талах оҕолорун ыларга, кыра минньигэс астаах үрдүк талахтар аттыларыттан ылыахха наада. Ол гынан баран аһыы отоннооҕо -- ордук элбэх эмтээх. Сүрэхтэрэ ыалдьар, үрдүк дабылыанньалаах дьон барыанньалаан сиэхтэрин сөп. Тымыр күүрэрин уоскутар, холкутатар, сүрэх бопторбот буолар, тымырдары кэҥэтэр. Ону таһынан элбэх битэмииннээх.

__copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy“Курильский чай” (кустарниковый) – сэппэрээк аҥаардаах талах. Миэтэрэҕэ тиийбэт намыһах. Тыа тэллэҕэр сүрдээх өлгөмнүк үүнэр. Билигин коттедж туттар дьон элбээтэ. Кинилэр бу үүнээйини бордюрдуу (бордюрная посадка) эбэтэр тыыннаах бүтэй (живая изгородь) курдук үүннэрэр буоллулар. Эмиэ тула өттө ыраас, сыыс ото суох ыраас буоллаҕына, табыллан үүнэр.   Бу үүнээйи уһун кэм устата сибэккилиир.

Моонньоҕон. Саха сирин соҕуруу өттүгэр сылдьар дьон хайа тэллэҕиттэн моонньоҕон араас көрүҥүн булуохтарын сөп. “Каменистая смородина” -- сүрдээх кырасыабай талах. Ол эрээри  аҕыйах отону биэрэр. Ол иһин киэргэл (декоративнай) эрэ курдук олордуохха сөп. Тыыннаах олбуор эбэтэр газон ортотугар (солитерная посадка) соҕотохтуу олордоллор эбэтэр 3-4 үүнээйинэн бөлөхтөөн үүннэриэххэ сөп.

Тамылҕан (свидина белая). Уратыта диэн, кып-кыһыл умнастаах, оттон отоно мап-маҥан буолар. Күһүн эрдэ, бастакы хаһыҥ кэнниттэн сэбирдэхтэрэ кыһыллыҥы-күөх (фиолетовай) өҥнөнөр. Онон күһүҥҥү саады олус киэргэтэр.

“Рябинник рябинолистный”.  Сарбынньахха олус майгынныыр эрээри, уһаатаҕына 1,5 м. тиийэр үрдүктээх, сиргэ намылыйан үүнэр сэппэрээк-мас. Сэбирдэҕэ оруобуна сарбынньах сэбирдэҕин курдук. Оттон сибэккитэ маҥан өҥнөөх буолар. Өрүстэр, үрэхтэр кытыыларыгар киин улуустарга да, соҕуруу да улуустарга үүнэр.

Тураах отоно (кизильник). Тэлгэһэҕэ сүрдээх үчүгэйдик үүнэр. Үрдүгэ 1,5 м. тиийэр, хара отонноох буолар. Отоно минньигэһэ суох эрээри, эти-сиини бөҕөргөтөр, киһи туругун тупсарар аналлаах.

Соҕуруу Саха сиригэр “Рододендрон даурский” диэн үүнэр. Бу үүнээйи таастаах композицияларга ордук үчүгэйдик көстөр. Сибэккитэ – оруосабайдыҥы-күөх (сиреневай) буолар. Сайын эрдэ, бэс ыйыгар сибэккилэнэр. Бу үүнээйи эмиэ аһыы реакциялаах буору ирдиир.

 

 

Үөт, тирэх (тополь) маһы билигин көҕөрдүүгэ туттубаттар. Улахан куораттарга кытаанахтык боболлор. Тоҕо диэтэххэ, бу үүнээйилэр түү бөҕөтүн таһааран ыһаллар. Ол түү аллерген быһыытынан  уонна баһаар барарыгар кутталлаах.

 

Саха сиригэр, ордук соҕурууҥҥу өттүгэр, хам-хаадьаа киин да улуустарга сииктээх, куталаах, маар, муох бүрүөһүннээх сирдэргэ Тээһээкээн (смородина моховка)  үүнэр. Сүрдээх кырасыабай көстүүлээх, намыһах соҕус, сир устун намылыйан үүнэр. Отоно бустаҕына, саһархай өҥнөнөр. Моонньоҕоннортон саамай минньигэс отонноох. Сэбирдэхтэрэ саһархайдыҥы от күөх өҥнөөх уонна кылабачыйан көстө р.

Аныгыскы нүөмэргэ биһиги усулуобуйатыгар олордуллуон сөптөөх, атын дойду үүнээйилэрин туһунан, онтон эмтээх оттор тустарынан сиһилии кэпсиэхпит. Үүнээйилэр тустарынан туһааннаах ыйытыыларгытын 89248615592 нүөмэргэ, Иннокентий Аполлоновичка эрийэн билсиэххитин сөп.