Хамнас үрдээтэ
02_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэрт соторутааҥҥа диэри Саха сиринээҕи бүддьүөт эйгэтигэр үлэлиир 13 800-чэ киһи тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн (прожиточный минимум) кыра хамнаһы аахсаллара. 2014 сыл т...
Биэнсийэ туһунан
74_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэнники сүүрбэ сыл устата дойдубут экэниэмикэтэ сатаан сааһыламматаҕын түмүгэр, киһи күннээҕи аһыгар-таҥаһыгар тиийэр биэнсийэ тиһигэ эмиэ кыайан оҥоһуллубата. Ол иһин, би...
Сүрүн сирэй Олох Айылҕа Тиэргэн таһын киэргэтэр мастар

Сонуннар

Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ!
28-12-2015 17-08 | Көрдүлэр: 8114
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 13 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Саха сирин тө...
Саҥа сокуон инбэлииттэри көмүскүө
28-12-2015 16-54 | Көрдүлэр: 4587
Ил Түмэн ХХ уочараттаах пленарнай мунньаҕар дьокутааттар А.Корякин уонна А.Атласова инбэлиит д...
Максим Аммосов сырдык кэриэһигэр
28-12-2015 16-37 | Көрдүлэр: 4814
“Ахсынньы 22 күнэ – саха норуотун устуоруйатыгар бэлиэ күн. Бу күн, 1897 сыллаахха саха судаар...
Тупсарыы сыл
28-12-2015 16-31 | Көрдүлэр: 19757
2016 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Нэһилиэнньэлээх пууннары тупсарыы сылынан биллэрэр туһунан”...
"Мандар ааҕыыларын" түмүктэриттэн
21-12-2015 17-38 | Көрдүлэр: 4317
Кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕар тыл эппит салалта, учуонай эйгэ ытык дьоно, ыалдьыттар бука ...
Кыайыыны уhансыбыттар
12-11-2015 17-53 | Көрдүлэр: 5168
"КЫЫМ" норуот хаhыата уонна "Будь в курсе" информационнай мобильнай сыһыарыы көҕүлээһиннэр...
ИЯКН дириэктэрэ Г.Г.Торотоев
12-11-2015 17-48 | Көрдүлэр: 4367
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ хотугу норуоттарын тылларын уонна култууратын µ³рэтэр Институуту...
Сир сокуонун тула
12-11-2015 17-47 | Көрдүлэр: 5558
Сэтинньи 3 кµнµгэр Сунтаар Устьетыгар улуус Нэ´илиэктэрин ба´ылыктарын сэбиэтэ мустан, 2016 сы...
Тэрилтэлэр, урбаанньыттар бол±ойу²
12-11-2015 17-36 | Көрдүлэр: 4160
Нолуогу судургутуллубут систиэмэнэн (упрощенная система налогооблажения) т³лµ³н ба±арар, ол гы...
Ас-үөл сыанатынан үһүс миэстэлээхпит
08-10-2015 15-36 | Көрдүлэр: 3963
Тыыннаах сылдьарга сиэнэрэ булгуччулаах ыйдааҕы ас дьоҕус нобуора диэн өйдөбүл баар. Нууччалыы...
Петр Наумовы – “Я – гражданин” аакка!
08-10-2015 15-33 | Көрдүлэр: 2870
Хараҕынан бастакы курууппалаах инбэлиит, 65-с хаарын санныгар түһэрбит, Кыайыы 70 сылыгар анаа...
Муостабыт дьылҕата – Кытай инвестордарын илиитигэр?
08-10-2015 15-32 | Көрдүлэр: 2992
Өлүөнэни туоруур муоста дьэндэйэрин кэтэһээччи элбэх. Соторутааҕыта Санкт-Петербурга Росавтодо...
Сочига Арктиканы кэпсэтэллэр
08-10-2015 15-20 | Көрдүлэр: 2880
Сочига, бу дьыл алтынньы 5 к., Арктиканы сайыннарыы боппуруоһунан дьарыктанар судаарыстыба хам...
Өссө 10 оскуола
03-09-2015 20-11 | Көрдүлэр: 2955
СӨ Үөрэххэ министиэристибэтин тиһэх чахчыларыттан көрдөххө, күн бүгүн өрөспүбүлүкэ үрдүнэн уоп...
“Сибиир күүһэ” бигэргэннэ
03-09-2015 20-03 | Көрдүлэр: 2896
Бу күннэргэ премьер Д.Медведев “илин диэки” тардыллар гаас ситимин (ол иһигэр “Сибиир күүһүн”)...
* Бесплатно для абонентов СТК по всей РС(Я), (кроме ТП "Фристайл")

Тиэргэн таһын киэргэтэр мастар

13.08.2013 13:46 | Автор: Иванна Марина | Көрдүлэр: 3421   
Печать

__-_Сахабыт сирин айылҕата барахсан көрүөхтэн кэрэ көстүүлээх сэдэх үүнээйитэ толору. Ол курдук, Ирбэт тоҥ буордаах зона биологическай проблемаларын институтун ботаническай саадын ыстаарсай научнай үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата Фёдоров Иннокентий Аполлонович чуолаан, мастар тустарынан кэпсээбитэ дьоҥҥо-сэргэҕэ олус туһалаах буолуо дии санаан бу балаһаны таһаарабыт.

И.А. Фёдоров:

--Киин улуустарга дьон-сэргэ тэлгэһэтин таһыгар харыйа, хатыҥ, бэс, долохоно (боярышник), хаппырыас (черемуха), сарбынньах (рябина),  бузина уонна кыралаан араҕас акация мастары олордон киэргэтэр. Дьокуускайдааҕы Ботаническай саад чинчийиитин түмүгүнэн Саха сирин киин, Бүлүү зонатын, Соҕуруулуу-Арҕаа улуустарыгар сүрдээх дэлэй көрүҥнээх маһы уонна талаҕы олордуохха сөп эбит.

Иннэлээх мастар араастара_2_copy

Саха сирин киин улуустарыгар  күөх харыйаны (голубая ель), аянскай харыйаны, пихтаны, сыалаах маһы (кедры), кедровай стланигы (болбуктаны) эмиэ ситиһиилээхтик үүннэриэххэ сөп. Бу үүнээйилэр Саха сирин Соҕуруулуу-Арҕаа өттүгэр (Алдаҥҥа, Нерюнгрига, Өлүөхүмэҕэ, Ленскэйгэ) тыаҕа бэйэтигэр үүнэллэр. Киин улуустарга бу үүнээйилэр суохтар. Ол эрээри киһи көрүүтүнэн-харайыытынан дьиэ таһыгар эмиэ үүнүөхтэрин сөп.

Бастатан туран, бу мастары анал болдьохторун тутуһан олордуу ирдэнэр. Сөрүүн кэми сөп түбэһиннэрэн: саас -- ыам ыйын 15 күнүттэн бэс ыйын 10 күнүгэр диэри; күһүн -- атырдьах ыйын 15 күнүттэн сир  тоҥуор диэри көһөрөн аҕалан олордоллор.

__--__Иккиһинэн, үүнээйи буорун (почвенная смесь) табыгастаах гына оҥоруохха наада. Ордук бэс чагда буорун кырса барсар. Хвойнай (иннэлээх) боруода мастар аһыы реакциялаах (кислая реакция) буору  сөбүлүүллэр. Ол аһыыны оҥорор боростуой: 10 л. биэдэрэҕэ кыра ньуосканан 70%-наах уксууһу кутан нүөлсүтэбит. Сайын устата үстэ уксуустаах уу кутуллар.

Москубаҕа  Кириэмил таһынааҕы күөх харыйалары бары көрөн билэбит.  Канадаттан кэлбит күөх харыйалар өр кэмҥэ кыайан үүммэккэ турбуттара. Тоҕо диэтэххэ, анал үөрэҕэ суох, көннөрү саад үлэһиттэрэ олордубуттар. Кинилэр судургу буору (почвеннай смесь) оҥорбуттар. Онтон сылтаан харыйалара үүммэккэ, өлөн испиттэр. Кэлин биирдэ Тимирязевскай академияттан мас испэсэлииһин аҕалбыттар. Ол киһи Москуба таһынааҕы (Подмосковье) бэстээх сиртэн аһыы реакциялаах буор кырыс аҕалан олордубут. Иннэлээх боруодалар иннэлэрэ сытыйдаҕына, бэйэлэрэ аһыы реакция биэрэр эбиттэр. Мастары ол буорга олордоотторун кытта, харыйалар тутатына үүнэн, чэлгийэн барбыттар. Бу киһи Сталин аатынан  судаарыстыбыннай бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.

Үсүһүнэн, үүнээйи олордуллар сирэ хортуоппуй бааһынатын курдук сыыс ото суох ыраас буолуохтаах. Төһө даҕаны Сахабыт сирин үүнээйилэрэ буоллаллар, киин сир айылҕатыгар син биир кэлии үүнээйи кэриэтэлэр. Ол иһин кинилэргэ кыра даҕаны күрэстэһии наадата суох. Анныларыгар кыра да от үүнэр буоллаҕына, өлөн хаалыахтарын сөп.

Төрдүһүнэн, ити эппит Соҕурууҥҥу уонна Соҕуруулуу-Арҕаа оройуоннарбытыгар, ортотунан, 350-450 мм. сөҥүү түһэр. Бу -- киин оройуоннардааҕар икки төгүл элбэх. Ол иһин мастар өлгөмнүк ууга наадыйаллар. Ол дойдуга ардах күн өрүү-өрүү түһэр буолан, өссө “сөтүөлүүллэрин” сөбүлүүллэр. Онон лиэйкэнэн үүнээйигэ бүтүннүү уунан кутуохха наада.

Саха сиригэр күөх харыйа икки көрүҥэ үүнэр: 1). Боростуой, Сибиир харыйатын күөх көрүҥэ (голубая разновидность обыкновенной сибирской ели). 2). Таҥса харыйа (аянская голубая ель). Таҥса харыйа Канадаттан кэлбит Кириэмил харыйатын кытары биир көрүҥнээх.

Сыа мас талахтыҥы соҕус көрүҥэ (кедровый стланик “сосна стелющаяся”). Бары чугас аймахтыылар. Ол иһин эппит ирдэбиллэрим бу мастарга барыларыгар биир.

Сэбирдэхтээх боруодалар

Мин тиэргэммэр чозения диэн сэбирдэхтээх мас бэркэ сөбүлээн үүнэр. Айылҕаҕа, Алдан хайаларыгар 30 м. диэри тиийэ уһуур. Хатырыга харахадьыыл тириитин курдук олус кырасыабай, сэдэх көстүүлээх. Сэбирдэхтэрэ үөт сэбирдэҕин курдук уһун синньигэстэр. Эдэригэр умнаһын үрдүкү аҥаара маҥан өҥнөнөр. Бу мас саад көстүүтүн олус тупсарар.

Алдан оройуонугар Төмтөөн өрүс төрдүгэр Поздняков рябинокизильнига диэн ааттаах талахтыҥы мас үүнэр. Кини мас да, талах да буолбатах. Икки аймахтыы буолбатах боруода: сарбынньах (рябина) уонна тураах отоно (кизильник) саҥа көрүҥү биэрбиттэр. Бу үүнээйи ураты көрүүнү-харайыыны ирдээбэт. Сарбынньаҕы, бузинаны, акацияны үүннэрэр дьон  сатаан үүннэриэхтэрэ. Бу үүнээйи сэдэх буолан, сыаната эмиэ оннук ыарахан. Аҕыйахтыы устуука ботаническай саадка уонна чааһынай дьоҥҥо атыыланар. Тыаттан отонунан эрэ ылыахха сөп.  “Кыһыл кинигэҕэ” киирбит үүнээйи буолар, тыаттан  түөрэн ылан үүннэрэр бобуулаах.

Сүбэ:

Сарбынньах сиэмэтэ олус эрэйдээхтик тахсарын үүннэрэр дьон билэр буолуохтаахтар.  Сиэмэтэ тахсарын тупсарарга араас ньыма баар. Олортон биирдэстэрэ: аччык кууруссаҕа сарбынньах отоннорун биэрэллэр уонна куурусса сиэн баран таһаарарын кэтэһэллэр. Ол сиэмэ маҥнайгы сылыгар тутатына силигилээн тахсар. Оттон сиэмэни  бэйэтинэн ылан олортоххо, 1-2 сыл сытан баран, дьэ биирдэ тахсар.

Кэнники кэмҥэ сорох ыал түүбүктэни (жимолость съедобная) үүннэрэр буолла. Түүбүктэ “Кыһыл кинигэҕэ” киирбэт. Онон тыаттан түөрэн аҕалан тэлгэһэҕэ олордуохха сөп.  Эдэр үүнээйи, 60 см.-тан үрдүгэ суох буоллаҕына, саҥа сиргэ ордук табыллан үүнэр. Бу талах минньигэс уонна хабархай амтаннаах отонноох  диэннэргэ арахсар. Талах оҕолорун ыларга, кыра минньигэс астаах үрдүк талахтар аттыларыттан ылыахха наада. Ол гынан баран аһыы отоннооҕо -- ордук элбэх эмтээх. Сүрэхтэрэ ыалдьар, үрдүк дабылыанньалаах дьон барыанньалаан сиэхтэрин сөп. Тымыр күүрэрин уоскутар, холкутатар, сүрэх бопторбот буолар, тымырдары кэҥэтэр. Ону таһынан элбэх битэмииннээх.

__copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy“Курильский чай” (кустарниковый) – сэппэрээк аҥаардаах талах. Миэтэрэҕэ тиийбэт намыһах. Тыа тэллэҕэр сүрдээх өлгөмнүк үүнэр. Билигин коттедж туттар дьон элбээтэ. Кинилэр бу үүнээйини бордюрдуу (бордюрная посадка) эбэтэр тыыннаах бүтэй (живая изгородь) курдук үүннэрэр буоллулар. Эмиэ тула өттө ыраас, сыыс ото суох ыраас буоллаҕына, табыллан үүнэр.   Бу үүнээйи уһун кэм устата сибэккилиир.

Моонньоҕон. Саха сирин соҕуруу өттүгэр сылдьар дьон хайа тэллэҕиттэн моонньоҕон араас көрүҥүн булуохтарын сөп. “Каменистая смородина” -- сүрдээх кырасыабай талах. Ол эрээри  аҕыйах отону биэрэр. Ол иһин киэргэл (декоративнай) эрэ курдук олордуохха сөп. Тыыннаах олбуор эбэтэр газон ортотугар (солитерная посадка) соҕотохтуу олордоллор эбэтэр 3-4 үүнээйинэн бөлөхтөөн үүннэриэххэ сөп.

Тамылҕан (свидина белая). Уратыта диэн, кып-кыһыл умнастаах, оттон отоно мап-маҥан буолар. Күһүн эрдэ, бастакы хаһыҥ кэнниттэн сэбирдэхтэрэ кыһыллыҥы-күөх (фиолетовай) өҥнөнөр. Онон күһүҥҥү саады олус киэргэтэр.

“Рябинник рябинолистный”.  Сарбынньахха олус майгынныыр эрээри, уһаатаҕына 1,5 м. тиийэр үрдүктээх, сиргэ намылыйан үүнэр сэппэрээк-мас. Сэбирдэҕэ оруобуна сарбынньах сэбирдэҕин курдук. Оттон сибэккитэ маҥан өҥнөөх буолар. Өрүстэр, үрэхтэр кытыыларыгар киин улуустарга да, соҕуруу да улуустарга үүнэр.

Тураах отоно (кизильник). Тэлгэһэҕэ сүрдээх үчүгэйдик үүнэр. Үрдүгэ 1,5 м. тиийэр, хара отонноох буолар. Отоно минньигэһэ суох эрээри, эти-сиини бөҕөргөтөр, киһи туругун тупсарар аналлаах.

Соҕуруу Саха сиригэр “Рододендрон даурский” диэн үүнэр. Бу үүнээйи таастаах композицияларга ордук үчүгэйдик көстөр. Сибэккитэ – оруосабайдыҥы-күөх (сиреневай) буолар. Сайын эрдэ, бэс ыйыгар сибэккилэнэр. Бу үүнээйи эмиэ аһыы реакциялаах буору ирдиир.

 

 

Үөт, тирэх (тополь) маһы билигин көҕөрдүүгэ туттубаттар. Улахан куораттарга кытаанахтык боболлор. Тоҕо диэтэххэ, бу үүнээйилэр түү бөҕөтүн таһааран ыһаллар. Ол түү аллерген быһыытынан  уонна баһаар барарыгар кутталлаах.

 

Саха сиригэр, ордук соҕурууҥҥу өттүгэр, хам-хаадьаа киин да улуустарга сииктээх, куталаах, маар, муох бүрүөһүннээх сирдэргэ Тээһээкээн (смородина моховка)  үүнэр. Сүрдээх кырасыабай көстүүлээх, намыһах соҕус, сир устун намылыйан үүнэр. Отоно бустаҕына, саһархай өҥнөнөр. Моонньоҕоннортон саамай минньигэс отонноох. Сэбирдэхтэрэ саһархайдыҥы от күөх өҥнөөх уонна кылабачыйан көстө р.

Аныгыскы нүөмэргэ биһиги усулуобуйатыгар олордуллуон сөптөөх, атын дойду үүнээйилэрин туһунан, онтон эмтээх оттор тустарынан сиһилии кэпсиэхпит. Үүнээйилэр тустарынан туһааннаах ыйытыыларгытын 89248615592 нүөмэргэ, Иннокентий Аполлоновичка эрийэн билсиэххитин сөп.



Доҕоттор кэпсээ

Гороскоп

01_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy

2014 сыл гороскоба

Доруобуйа, күүс-кыах да тупсар сыла иһэр. Үтүө дьайыылаах уларыйыы тахсар сибикитэ улахан. Урукку сылларга холоотоххо, ыарахан таһаҕаһы бырахпыт курдук…

RSS-Лента