Хайдах саас, сайын, күһүн буолуой?

23.04.2013 14:59 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 2638   
Печать

777875Муус устар 7-гэр Былаҕачыанайап күнэ буолан ааста. Бу күнүнэн сылык кырдьаҕастар сааһы билгэлииллэр. Кыһыммыт олус уһуннук тымныйда, сааспыт Былаҕачыанайап саҕана биирдэ кыратык ириэрдэ. Бу кэмҥэ дьылы туллук хаара, тураах хаара диэн былыттаах, хаардыыр күннэр буолуохтаахтара эмиэ мэлийдэ. Кыһын тымныы, олус 50-тан да тахсыбатар, уһуннук тымныйан, сирин ирбэт тоҥҥо диэри тоҥордоҕо. Айылҕаны кэтээн көрөөччүлэр “кураан сайын кэлэр” диэн хаһыакка суруйдулар. Саас туллук үөрүн көрбүт киһи баара биллибэт. Биһиги, булчуттар, кэтэһэр куспут эмиэ аҕыйах буолар чинчилээх.

Ыам ыйын ортотугар диэри ылбат-биэрбэт ыраас күннэр тураннар, ириэрэ-ириэрэ тоҥорон, уутун көтүтэр буолла. Кэнчээри, ача күһүн тахсыбатах буолан, сүөһү-сылгы мэччийэр ото өтөр үүммэт, саас кэлбитэ да биллибэт туруктаах. Аҕыйах куспут өрүстэринэн, баһаар барбыт уулаах үрэхтэринэн ааһыаҕа. Ото бүппүт сүөһүлээх, сылгылаах дьон, мэччирэҥи кэтэһэн сыһыыга ынах сүөһүнү, сылгыны эрдэ ыытаары, эрэйи көрөргүт буолуо.

Ыам, бэс ыйдарыгар  бэрт дуона суох быстах ардах түһүөн сөп. Оттон от ыйа олох ардаҕа суох, кураан, куйаас буолуо. Быйыл хаһыҥ түһэрэ биллибэт. Үөн сиэбит тыалаах нэһилиэк дьоно -- дьэдьэни, баһаар баран, куруҥнаах сирдэргэ моонньоҕону үргүөхтэрэ. Саамай сытайан үөскүүр аһыҥабыт илин эҥээр алаастарыгар күннээн үөскүө, арай кыһын сирдэрин арыйбыт, айылҕаны эмтээбит сирдээх дьон быыһаныахтара Нэһилиэк аайы баар үрэхтэр, сүрүннээн, оту биэриэхтэрэ. Саас сэрэнэн өртөөбүт дьон ыраас, үчүгэй оту ылыахтара. Күһүн уһаан, атырдьах, балаҕан ыйдарыгар оттуур ыраас күннэр туруохтара.

Арай... Барыта ыараханын суруйдум. Түүл түһээтим ээ... Сайын төрөөбүт дойдубар – Чурапчыга сылдьабын. Оттуур үрэхпэр икки хара тыатынан уу бөҕөтө кэлбит, сотору ааһан, кииним түспүт Кэтит сайылыгар тиийдим. Оҥолох-чоҥолох барыта туолбут, онтон арҕаа күөл туолан, көҕөн кус көччөх киллэрбитэ көппүттэр, кус бөҕөтө мустубут!!!

 

Хайдах буолабыт, тугу дьаһанабыт?

  1. Саха киһитэ ынаҕын-сылгытын эспэт туһугар дулҕалаан, былахтаан, илиинэн да оттоон сыл тахсар отун булуохтаах. Алааскытын, оттуур сиргитин күрүөлээҥ, саас ыраастааҥ, сиргитин аһатыҥ. Баҕар, балысхан ардах хабан, от бөҕө үүнүө.
  2. Нэһилиэктэргэ дулҕалаах сирдэри астарбакка эрэ илдьи сыстаран, ходуһаны кэҥэтэргэ үлэтэ ыытыҥ. Хас биирдии ходуһалаах киһи сирин күрүөлүүрүн ирдээҥ.
  3. Өлүөнэ өрүскэ быйыл син биир уу кэлиэ. Муус халыҥаабытынан, кумах мустан, уу чычааран, харыы тахсар куттала улахан. Харыыны бириэмэтигэр суох гымматахха, улахан ночоот тахсар туруктаах.
  4. Андыны көҥүллүүллэрэ буоллар, быйыл саас анды түһэн ааһыа этэ, ити кэмҥэ куйаас күннэр туруохтара. Куһу – ыам ыйын 12-22 диэри, андыны бэс ыйын 1-3 күннэригэр көҥүллүүллэрэ сөп.
  5. Нэһилиэк аайы Тунал ыһыахта ыһыҥ. Ыһыаҕы эр киһинэн, олохтоох кырдьаҕаһынан алҕатыҥ. Хайаан да кымыстаан, байтаһын сылгы этинэн дьону күндүлээҥ, элбэх ыалдьытта ыҥырыҥ -- ийэ айылҕа үөрдэҕинэ, уон оччонон илгэнэн-быйаҥынан төлүө. Сүрүнэ – санаарҕаамаҥ, күлэ-үөрэ сылдьыҥ, айылҕа да аһыллар кэмнээх, түүл да илэ туолуон сөп!!!

 

                                                                                                     Андрей Варламов.