Хамнас үрдээтэ
02_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэрт соторутааҥҥа диэри Саха сиринээҕи бүддьүөт эйгэтигэр үлэлиир 13 800-чэ киһи тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн (прожиточный минимум) кыра хамнаһы аахсаллара. 2014 сыл т...
Биэнсийэ туһунан
74_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэнники сүүрбэ сыл устата дойдубут экэниэмикэтэ сатаан сааһыламматаҕын түмүгэр, киһи күннээҕи аһыгар-таҥаһыгар тиийэр биэнсийэ тиһигэ эмиэ кыайан оҥоһуллубата. Ол иһин, би...
Сүрүн сирэй Олох Айылҕа Ситиһииттэн дуоһуйан хаалбакка...

Сонуннар

Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ!
28-12-2015 17-08 | Көрдүлэр: 8136
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 13 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Саха сирин тө...
Саҥа сокуон инбэлииттэри көмүскүө
28-12-2015 16-54 | Көрдүлэр: 4604
Ил Түмэн ХХ уочараттаах пленарнай мунньаҕар дьокутааттар А.Корякин уонна А.Атласова инбэлиит д...
Максим Аммосов сырдык кэриэһигэр
28-12-2015 16-37 | Көрдүлэр: 4837
“Ахсынньы 22 күнэ – саха норуотун устуоруйатыгар бэлиэ күн. Бу күн, 1897 сыллаахха саха судаар...
Тупсарыы сыл
28-12-2015 16-31 | Көрдүлэр: 19922
2016 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Нэһилиэнньэлээх пууннары тупсарыы сылынан биллэрэр туһунан”...
"Мандар ааҕыыларын" түмүктэриттэн
21-12-2015 17-38 | Көрдүлэр: 4337
Кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕар тыл эппит салалта, учуонай эйгэ ытык дьоно, ыалдьыттар бука ...
Кыайыыны уhансыбыттар
12-11-2015 17-53 | Көрдүлэр: 5190
"КЫЫМ" норуот хаhыата уонна "Будь в курсе" информационнай мобильнай сыһыарыы көҕүлээһиннэр...
ИЯКН дириэктэрэ Г.Г.Торотоев
12-11-2015 17-48 | Көрдүлэр: 4383
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ хотугу норуоттарын тылларын уонна култууратын µ³рэтэр Институуту...
Сир сокуонун тула
12-11-2015 17-47 | Көрдүлэр: 5575
Сэтинньи 3 кµнµгэр Сунтаар Устьетыгар улуус Нэ´илиэктэрин ба´ылыктарын сэбиэтэ мустан, 2016 сы...
Тэрилтэлэр, урбаанньыттар бол±ойу²
12-11-2015 17-36 | Көрдүлэр: 4172
Нолуогу судургутуллубут систиэмэнэн (упрощенная система налогооблажения) т³лµ³н ба±арар, ол гы...
Ас-үөл сыанатынан үһүс миэстэлээхпит
08-10-2015 15-36 | Көрдүлэр: 3978
Тыыннаах сылдьарга сиэнэрэ булгуччулаах ыйдааҕы ас дьоҕус нобуора диэн өйдөбүл баар. Нууччалыы...
Петр Наумовы – “Я – гражданин” аакка!
08-10-2015 15-33 | Көрдүлэр: 2886
Хараҕынан бастакы курууппалаах инбэлиит, 65-с хаарын санныгар түһэрбит, Кыайыы 70 сылыгар анаа...
Муостабыт дьылҕата – Кытай инвестордарын илиитигэр?
08-10-2015 15-32 | Көрдүлэр: 3007
Өлүөнэни туоруур муоста дьэндэйэрин кэтэһээччи элбэх. Соторутааҕыта Санкт-Петербурга Росавтодо...
Сочига Арктиканы кэпсэтэллэр
08-10-2015 15-20 | Көрдүлэр: 2896
Сочига, бу дьыл алтынньы 5 к., Арктиканы сайыннарыы боппуруоһунан дьарыктанар судаарыстыба хам...
Өссө 10 оскуола
03-09-2015 20-11 | Көрдүлэр: 2968
СӨ Үөрэххэ министиэристибэтин тиһэх чахчыларыттан көрдөххө, күн бүгүн өрөспүбүлүкэ үрдүнэн уоп...
“Сибиир күүһэ” бигэргэннэ
03-09-2015 20-03 | Көрдүлэр: 2910
Бу күннэргэ премьер Д.Медведев “илин диэки” тардыллар гаас ситимин (ол иһигэр “Сибиир күүһүн”)...
* Бесплатно для абонентов СТК по всей РС(Я), (кроме ТП "Фристайл")

Ситиһииттэн дуоһуйан хаалбакка...

12.03.2013 11:20 | Автор: Мэхээс Сэмэнэп | Көрдүлэр: 2426   
Печать

CIMG0675_copyБыйыл Арассыыйаҕа – Айылҕа харыстабылын сыла. Истэргэ судургу курдугун иһин, бу хайысха биһигиттэн барыбытыттан олус элбэҕи эрэйэр. Сорохтор манан ситимнээн ураты харыстанар сирдэри саныыллар, атыттар үлэни тиэргэн иһиттэн саҕалыахтаахпыт дииллэр.

Холобур, ол туһунан соторутааҕыта буолбут Уопсастыбаннай палаата мунньаҕар эттилэр. Палаата сонун үлэни саҕалаата – мантан ыла миниистирдэри кытары атах тэпсэн олорон кэпсэтэр буолуо. Бастакынан СӨ айылҕа харыстабылын миниистирэ Владимир Афанасьевич ГРИГОРЬЕВЫ ыҥырбыттар.

Көрсүһүү кэнниттэн аҕыйах хоноот, миниистири кытары көрсөн кэпсэттим. Айылҕа харыстыбылыгар анаммыт сылга туох үлэ барыахтааҕын, бу иннинэ туох-ханнык үлэни ыыппыттарын уонна, биллэн турар, аан дойду ураты харыстанар сирин аатын ылан ЮНЕСКО испииһэгэр киирбит Өлүөнэ туруук хайаларын туһунан. Бэрт уһун кэпсэтииттэн быһа тутан ааҕааччыларбытыгар тиэрдэбит.

 

Арктика сүбэтэ

 

— Арктика кытылыгар кэлиҥҥи кэмҥэ улахан уларыйыы бара турар. Чуолаан, халлаан итийиититтэн сылтаан. Ол аан дойдуга барытыгар дьайар. Бу уларыйыы киһи аймахха, тулалыыр эйгэҕэ дьайыытын сааһылыыр соруктаах 1996 с. Арктика сүбэтэ тэриллибитэ. Финляндия көҕүлээбитэ, Арассыыйа, Дания, Исландия, Канада, Норвегия, АХШ, Норвегия киирбиттэрэ.

Сүбэ алта хайысханан үлэлиир. Балартан олунньу 13 к. Арктика үүнээйитин (флора) уонна хамсыыр-харамайын (фауна) харыстыыр сүбэтэ (CAFF) Дьокуускайга кэлэн үлэлээтэ. Билигин бу Сүбэҕэ Арассыыйа бэрэссэдээтэллээн олорор. Онон Е.Е. Сыроечковскай салалтатынан үрдүк таһымнаах учуонайдар, бу хайысхаҕа үлэлиир аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэрэ, 8 судаарыстыба министиэристибэлэрин, научнай институттарын бэрэстэбиитэллэрэ кэлэ сырыттылар. Ол иһигэр – 160-ча дойду кыттыспыт Рамсаннааҕы конвенциятын сэкирэтэрийээтэ (уулаах-бадарааннаах сирдэри харыстыыр аналлаах), Аан дойдутааҕы чөл айылҕа пуондата (WWF), Аляскаттан Саха сиригэр көһөн кэлбит Хотугу форум (бэрэсидьиэн Е.Борисов бэрэссэдээтэллиир), Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын ассоциацията, Табаһыттар аан дойдутааҕы ассоциациялара уо.д.а.

Саха сиригэр бэрт сонун бырайыактары үлэлэтэ олороллор эбит диэн түмүккэ кэллилэр. Арктика кытылын кэтээн көрөр үлэни күүһүрдэр туһунан этиибитин ити улахан дойдулар миниистирдэрин бу ыам ыйыгар буолуохтаах мунньаҕар көрүөх буоллулар, атын да этиилэрбитин ылыннылар.

 

Үлэбит түмүгэ көстөр

 

— Саха сирэ төһө да бу иннинэ Арктика сүбэтин кытары ыкса алтыспатар, бу хайысхаҕа син биир үлэлии олордохпут дии. Холобур, кыталык 99 %-на Аллайыахаҕа кэлэн төрүүр. 2 эрэ тыһ. буола сылдьыбыттара. Ону биһиги билигин 4 700-кэ тиэртибит. Манна Биология института элбэхтик үлэлээтэ. Кыталыктарбыт Кытайга тиийэн кыстыыллар, онно эмиэ үлэ барар. Кытайы, Японияны, Кэриэйэни кытары бииргэ үлэлиибит. Онон ахсаана чопчу.

“Кыһыл кинигэҕэ” киирбит куба уонна канадатааҕы туруйа ахсаана биллэ элбээтэ. Онон ити “Кыһыл кинигэттэн” таһаарар туһунан кэпсэтии баран эрэр. Ол аата харыстаабыт үлэбит түмүгэ көстөр буоллаҕа. Ураты харыстанар ытык кэрэ сирдэрбит иэнэ киэҥин омуктар улаханнык сөхтүлэр.

 

Овцебык уонна бизон – имидж бэлиитикэтэ

 

— Аны – овцебык. Бастаан 134 сүөһүнү аҕалбыппыт. Билигин тыһыынчаттан таҕыста. Үчүгэйэ диэн, киһиттэн тугу да ирдээбэт. Күрүө, от, уотурба, о.д.а. наадата суох. Дьиэ табатыгар, кыыл табаҕа, тайахха мэһэйдээбэккэ эрэ, 150-ча тыһыынчаҕа тиийиэн сөп. Мэччирэҥнэрэ, астара-үөллэрэ тус-туспа буоллаҕа. Атахсыт-туйахсыт ыарыыга ылларбат. Ыһыллан хаалбат, адьырҕаҕа бэриммэт.

Буотамаҕа уонна Тыымпынайга бастаан 30 бизону аҕалбыппыт. Быйыл 140-ча буолуохтаах. Баларыҥ овцебык курдук буолбатахтар – көрүү-истии наада. Кыһыммыт тыйыс, эһэ-бөрө да элбэх. Аны мэччирэҥнэрэ Канада киэнигэр тиийбэт. Ол эрээри, элбээн бардахтарына, сыыйа айылҕаҕа дьаалаларынан ыытан барыахпыт.

Бу кыыллары тоҕо иитэ сатыыбытый? Дьон “саха ынаҕа эстээри турдаҕына, үбү-харчыны тоҕо манна куталларый?” диир. Элбэх үбү эрэйбэт. Канадалар биһиэхэ бизону босхо биэрэ олороллор. Билигин онно 10-ча тыһ. бизон баар. Туохтан эмэ сылтаан эстэн хаалыахтарын сөп буоллаҕа дии. Ол иһин Евразияҕа тарҕатар интэриэстээхтэр.

Аны туран, овцебык, бизон – былыр Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт, 10-3 тыһ. сыл анараа өттүгэр, сэлиилэри (мамонт), түүлээх носорогтары кытары сүппүт кыыллар. Улахан итийии буолбутугар эбэтэр арыый иннинэ сорохторо билиҥҥи Беринг силбэһиитинэн Эмиэрикэҕэ көспүт буолуохтарын сөп диэн учуонайдар сабаҕалыыллар.

Кэнэҕэһин элбээтэхтэринэ, бу кыылларбытын табаны-тайаҕы курдук бултуур буолуохпут. Аҥаар кырыытыттан кыдыйан буолбакка, булт туризмын быһыытынан, кырдьыбыттарын талан... Аатырбыт мыраамар этэ диэн овцебыкка баар. Аны түүтүн эмиэ туһанарбытын умнумуохха.

Ол эрээри туһата онно эрэ сыппат. Сүрүнэ – имидж бэлиитикэтэ. Дьиҥэр, овцебыгы Таймыырга эмиэ иитэллэр, 8 тыһ. тиэртилэр. Ол эрээри бу Арктика сүбэтигэр кэлэ сылдьыбыт дьон маннык тымныы, тыйыс усулуобуйаҕа иитэ олорорбутун көрөн сөҕөн, биһирээн бардылар. Кинилэр аан дойдуну биир гына кэпсиэхтэрэ дии. Оччоҕо биһиэхэ турист кэлэрэ элбиэ. Ол аата, бу үлэбит Саха сирин сайдыытыгар үбү-харчыны (инвестиция) тардарга төһүү буолуо.

Бэйэбит бэйэбитигэр бүгэ сытан, аан дойду сайдыытыгар кыайан кыттыһыахпыт суоҕа. Алмаас, көмүс, ньиэп – экэниэмикэ эрэ. Оттон дьону сонурҕатар, дьиибэргэтэр хайысхабыт – овцебык, бизон, Өлүөнэ туруук хайалара, ийэ айылҕабыт.

 

Өлүөнэ туруук хайалара

 

— Өлүөнэ туруук хайаларын ЮНЕСКО ураты харыстанар сирдэрин ахсааныгар киллэрэр үлэ 20-чэ сыл устата барда.

Аан дойду өркөн өйдөөхтөрө сабаҕалыылларынан, бу биһиги Сирбит 4,5 млрд, тыынар-тыыннаах судургу көрүҥнэрэ (бактыарыйалар, биир килиэккэлээхтэр) – 3,5 млрд сыл анараа өттүгэр үөскээбиттэр. Былыргы киһи 1,5-2 мөл. сыллааҕыта үөскүү сылдьыбыт. Оттон аныгы киһи 60-40 тыһ. сылтан бэттэх сайдан кэлбит. Динозаврдар 140 мөл. сыл анараа өттүгэр, эрдэтээҥҥи Меловой периодка, оттон сэлиилэр, бизоннар, овцебыктар, о.д.а. 10-3 тыһ. сыл анараа өттүгэр үөскүү сылдьыбыттар.

540-530 мөл. сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт Кембрий үйэтигэр хамсыыр-харамай бастакы уустук көрүҥнэрэ – дьардьамалаахтар (трилобиттар, археоциаттар), хас да килиэккэлээх харамайдар, уу үөннэриттэн саҕалаан, баар буолбуттар. А.э., дьиҥнээх олох ити кэмтэн күүскэ сайдан барбыт.

Дьэ, ол сайдыы саҥата суох туоһута – биһиги Өлүөнэбит туруук хайалара. Урут барыта муора буолан турдаҕа дии. Ол уу аннынан рифтэр, ол аата туус, кумах, хамсыыр-харамай өлүгэ, о.д.а. дьапталлан, бараллар эбит. Ол рифтэриҥ билигин испиэскэ, таас аҥаардаах Өлүөнэ өрүс туруук хайалара буолан тураллар. Били трилобиттарбыт-археоциаттарбыт бу туруук хайаларга уруһуй курдук хаалан хаалбыттар. Өлбүт – өлбүтүнэн, сыстыбыт – сыстыбытынан.

Ону Саха сирин, Арассыыйа эрэ буолбакка, аан дойду учуонайдара чинчийэн, бэйэлэрин үлэлэригэр бигэргэппиттэрэ. Холобур, РНА академига Ю.А. Розанов, Эмиэрикэ палеонтолога А.Пальмер, француз учуонайа, 2012 с. биһиги Парижка ЮНЕСКО ыстаап-кыбартыыратыгар көмүскүүрбүтүгэр дьоһуннаах тылы эппит Ф.Дебренн, венгр М.Вереш, испанец Х.Гамес уо.д.а. Биһигиттэн геология-минералогия билимин (наукатын) дуоктара Петр Николаевич КОЛОСОВ сүүрбэччэ сыл үлэлээн, 2008 с. “Район Ленских Столбов – выдающийся пример начала биоразнообразия на Земле” диэн кинигэни таһаарбыта.

Маннык Кембрий саҕанааҕы рифтэр (очуостар) Кытайга уонна Хотугу Эмиэрикэҕэ эмиэ бааллар. Дьэ, мантан ханныга аан дойду билимигэр ордук суолталааҕар күрэстэһии буолла.

Биһиги Өлүөнэбит туруук хайалара 540-530 мөл. сыл анараа өттүгэр үөскээбитин билигин “углеводороднай” диэн ныманан чопчу быһаараллар. Оттон Кытай уонна Эмиэрикэ киэннэрэ 500-чэ мөл. саастаахтара биллибит. 30-40 мөл. сыл диэн – киһи өйүгэр баппат ыраах кэм буоллаҕа. Онон биһиги, Саха сирин олохтоохторо, олох аан бастаан сайдыбыт сиригэр олорорбутунан киэн туттуохтаахпыт.

2005 сылтан өрөспүүбүлүкэ салалтата Өлүөнэ очуостарын аан дойду ураты миэстэтинэн билиннэрэр үлэни саҕалаабыта. Мин 2006 с. миниистиринэн кэлэрбэр Е.М. Михайлова салалталаах анал хамыыһыйа бэлиэр үлэлии олороро.

Сороҕор санаа да түһүөн сөптөөх кэмнэрэ баара. 2009 с. Испания Севилья куоратыгар буолбут ЮНЕСКО сиэссийэтигэр номинацияҕа киллэрбит докумуоннарбытын Айылҕа харыстабылын аан дойдутааҕы сойууһун (МСОП) салайааччыта Тим Бетмен көрөн баран, “ирдэнэр 4 киритиэрийгэ сөп түбэспэт, туох да ураты сыаннаһа суох” диэн түмүк оҥорбута. Оннук түмүк баарына ким куоластыай? Онон сиэссийэ буолуо 2 хонук иннинэ төттөрү ылбыппыт. Сөпкө дьаһаммыт эбиппит. Тоҕо диэтэххэ, биирдэ аккаастаатылар да, кэлин иккистээн киллэрэр кыаллыбат.

2010 с. Швейцарияҕа тиийэн, ол “куһаҕан” түмүгү суруйбут дьону кытары көрсүбүппүт. Өссө төгүл биһиги эбийиэкпит атыттартан быдан уратытын дакаастаспыппыт. Холобур, 400 м халыҥнаах ирбэт тоҥ үрдүгэр турар буолан, анарааҥҥылардааҕар өр кэмҥэ чөл турар кыахтааҕын эппиппит. П.Н. Колосов онно баара. Матырыйаалбытын көрөн, тылбытын-өспүтүн истэн баран, наһаа элбэх киритиэрийинэн киллэрэ сатаабакка, чопчу геология өттүнэн уонна тас көстүүтүнэн киирэрбитигэр сүбэлээбиттэрэ.

Ситэрэн-хоторон баран, 2012 с. Париж куоракка, ЮНЕСКО ыстаап-кыбартыыратыгар билиһиннэрбиппит, көмүскээбиппит. 80-ча киһилээх Төгүрүк остуолга ЮНЕСКО тойотторун, аан дойду айылҕатын үөрэтэр учуонайдар иннилэригэр презентацияны оҥорбутум. 2,5 чаас кэриҥэ мөккүстүбүт. Онно үөрбүтүм диэн, Өлүөнэни сэргэ Кытай уонна Эмиэрикэ очуостарын көрбүт учуонайдар бары биһиэнэ ордук уратытын бэлиэтээбиттэрэ.

Били, биһиги үлэбитин туора соппут Тим Бетмен, хата, кэлбит этэ. Мин киниэхэ кэпсэтии бүтүүтүгэр тыл биэрбиппэр Өлүөнэ очуостарыгар “выдающаяся мировая ценность” баар эбит диэн билинэргэ күһэллибитэ. Ол да буоллар, урут утара сылдьыбыт киһи быһыытынан, “сорох докумуоҥҥутун ситэриҥ” диэбитэ.

Ол да үрдүнэн, аҕыйах ый буолаат, Санкт-Петербурга буолбут мунньахха ЮНЕСКОҕа киирэр судаарыстыбалар куоластаан кэбиспиттэрэ.

Быһата, маны ситиһэрбит уустук этэ. Соҕотох паарка дириэктэрэ дуу, соҕотох миниистир, соҕотох вице-бэрэсидьиэн дуу кыайбат үлэтэ – элбэх киһи өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, дьулуурун-дьаныарын түмүгэр, биһиги бу ытык сирбит ЮНЕСКО испииһэгэр киирдэ. РФ, СӨ салалталара, араас министиэристибэ (о.и. СӨ Айылҕа харыстабылыгар уонна Тас сибээскэ министиэристибэлэрэ), институттар, ЮНЕСКО Арассыыйатааҕы уонна Саха сиринээҕи кэмитиэттэрэ, “Өлүөнэ туруук хайалара” айылҕа пааркатын салалтата уонна үлэһиттэрэ, Хаҥалас улууһун дьоно-сэргэтэ биир санаанан туруммуттара. Буотама эбэҥкилэрэ бэйэлэрин сирдэрин бу пааркаҕа холбообуттара. ЮНЕСКОҕа киириэхтээх докумуоннары оҥорууга “Арассыыйатааҕы айылҕа нэһилиэстибэтэ” пуонда дириэктэрэ А.А. Буторин, биология билимин дуоктара А.Ю. Журавлев, биллиилээх учуонай Н.Г. Соломонов, география билимин хандьыдаата Е.В. Трофимова уо.д.а. оҥорбуттара.

 

Ситиһииттэн дуоһуйан хаалбакка...

 

— Биһиги тоҕо дьаныһан туран Өлүөнэ туруук хайаларын аан дойду билиниитигэр киллэрдибит? Ол туох суолталааҕый?

Ханнык да омук, хайа да судаарыстыба биллибэккэ, иһиллибэккэ бүгэн сытан, сайдыы суолугар киирбэтин билиҥҥи олохпут көрдөрөр. Төһөнөн элбэх омугу кытары алтыһабыт, билии-көрүү атастаһабыт да, соччонон тэтимириэхпит, ис кыахпытын муҥутуурдук туһаныахпыт, дойдубут сайдыытыгар үп-харчы тардыахпыт.

Күннээҕинэн эрэ олорбокко, “биһиги – Айылҕа оҕолоробут, Айылҕа сорҕото буолабыт” диэн кэскиллээх санаанан дьиҥнээхтик салайтарар буоллахпытына, ийэ айылҕабытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһар кэммит кэллэ. Ол да иһин биһиги киэн туттар, ытыктыыр сирбит – Өлүөнэ туруук хайалара – аан дойду харыстабылыгар киирдэ. Ол аата тус бэйэбитигэр элбэх эбээһинэһи ылынныбыт. Үлэ саҕаланна эрэ. Бу ситиһиинэн дуоһуйан, олорон хаалбакка, ытык сирбитин аан дойду таһымыгар таһаарарга элбэхтик үлэлиэхтээхпит.

 



Доҕоттор кэпсээ

Гороскоп

01_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy

2014 сыл гороскоба

Доруобуйа, күүс-кыах да тупсар сыла иһэр. Үтүө дьайыылаах уларыйыы тахсар сибикитэ улахан. Урукку сылларга холоотоххо, ыарахан таһаҕаһы бырахпыт курдук…

RSS-Лента