Мииринэй улууһа – Саха сирин биир саамай бултаах-алтаах сирэ. Манна бултанар сир 16 мөл. гаа тухары тайаан сытар. Кэнники ааҕыынан, бу эргин 3 тыhыынча тайах, 4 тыhыынча киис («Енисейский кряж») бааллара биллэр. Мас көтөрдөрүттэн, онон-манан да буоллар, улар, куртуйах куһаҕана суохтук үөскүүр. Булчуппут да ахсаана кэмэ суох. Сыччах Мииринэй куоракка аҕыс сүүсчэ булчут баар. Алмаас бырамыысыланнаһа хас эмэ уонунан сыллар тухары сабардаабытын, дьайбытын да иhин, бултанар кыыл ахсаана улаханнык аччаабатах. Бу, биллэн турар, үчүгэй.

Оттон бөрүкүтэ суох көстүүтэ – дьон сиэрэ, харыстабыла суох үлүһүйүүлэрэ. Булт абылаҥар ылларбыта буолан, тугу көрбүттэрин, хамсыыры эрэ барытын түҥнэритэ ытыалыыр иҥсэ-мэнэгэй дьон бааллар. Мииринэй улууһун былаhын тухары, биирдиилээн дьон кыыл табаны харса суох бултууллара – кыларыйан турар кырдьык. Бу туһунан «Кыымҥа» суруйан турабын: 1998-99 сс. Удачнай куорат эргин аата-ахса суох кыыл таба хаайтарбытын «реммингтоннарынан» уонна «тигрдэринэн» тэhитэ ытыалаталаан, кыа хаанынан уhуннаран, «ый-күн ыhыаҕа» оҥорбуттарын. Бүтүн үөрү тэлгэппиттэрэ. Ааhа баран, элбэҕэ бэрт буолан, хаарыаннаахай эп-эмис эти сытыппыттара-ымыппыттара. Ол туһуттан «стихийнэй» сыбаалкалар суор-тураах саҥатынан, быралгы ыт «ар-бур» ырдырҕаһыытынан туолбуттаахтар. Айхал быраканьыардара да мантан хаалсыбатахтара. Кинилэр диэтэх дьон таба сыалаах этэ симэhиннээҕин, миинэ хоргуннааҕын, олус барымтыатын билбэттэрэ кэлиэ дуо?! Инньэ гынан, кыыл таба ахсаана 80-с сылларга 120 тыhыынча буола сылдьыбыт эбит буоллаҕына, билигин 90 тыhыынчаҕа диэри түстэ.

Кистэл буолбатах, Удачнай уонна Айхал эргин кыыл табаны ордук «тууhугуран» туран, 90-с сыллар ортолоруттан ыла сууhаран, айанныыр кыылы оннооҕор иссэр кэмнэригэр кыдыйан, сыыйа симэлитэр турукка чугаhаттылар. Дэлэҕэ кыыл кэлиитин тоhуйа, Удачнайтан уонна Айхалтан 700-чэ киhи тиэхиньикэлээх, саалаах-саадахтаах ыллыктары-орохтору, сиэннэри-силээннэри батыа дуо?!

Кыыл табаны маннык сиэмэхтик бултааhыны утары эйэлэспэттик туруммут киhи хотугулуу-арҕааҥҥы улуустарга булду хааччахтыыр уонна кэтиир федеральнай таhымнаах тэрилтэ салайааччыта Егор Егорович СЫРОМЯТНИКОВ буолар. Кини этиитин былаас бары салаалара ылыннылар, биhирээтилэр. СӨ Бэрэсидьиэнэ Е.А. Борисов 873 №-дээх уурааҕынан, кыыл табаны эhэргэ тириэрдэр бултааhыны тохтотор, хааччахтыыр сорук туруорулунна. Ол туолуутун туһунан Егор Егорович маннык кэпсиир:

– Бу – биhиги туох да иэччэҕэ-хааччаҕа суох кыыл табаны имири эhэр бултааhыны уодьуганныыр сорунуулаах үлэбит түмүгэ.      Былаас быраканьыардааһыны, булду төрдүттэн эhэри тохтоторго сорук ылынна. Кыылы-сүөлү төрүт да суох оҥорордуу татыаккаланар, ойууртан арахпат биирдиилээн дьоҥҥо кытаанах сыһыан олоҕурда. Манна, СӨ Бэрэсидьиэнэ Е.Борисов, «АЛРОСА» АХ бастакы вице-бэрэсидьиэнэ, толорооччу дириэктэрэ Ю.Дойников, Айхаллааҕы ХБК дириэктэрэ Р.Санатулов, Удачнайдааҕы ХБК дириэктэрэ А.Махрачев, Мииринэй улууһун дьаhалтата (И.Султанов) биир сүбэнэн, аан айылҕа маанылаах кыылларын харыстыырга кэскиллээх, утумнаах үлэни ыыттылар. Хонтуруола суох бултуур, сокуону уонна тустаах ирдэбили тутуспат булчуттарга кытаанах ирдэбил түһэрилиннэ. Ол түмүгэр кыыл табаны быыhыыр кыах баар буолла.

Аны, Айхал-Удачнай айанын суолун кыйа, «Юбилейнай», «Комсомольскай» карьердар, «Полярнай» аэропорт туhаайыыларыгар, «Огонек», «Зарница» учаастактарын таhыгар, ол эбэтэр, хотуттан кэлэр кыыл таба тутуһар суолун (миграциятын) сырыыта хаайтарар-буомурар сирдэригэр, булт бобулунна. Саха сиринээҕи Булт департаменын бирикээhинэн, балаҕан ыйын 16 күнүттэн саҕалаан Айхалтан 119 биэрэстэлээх «Мархара» уонна «Алакит» резерваттар сирдэригэр булт тохтотулунна.

«Сахабулт» биэрбит көҥүлүнэн, 2011 сыл ахсынньы 18 күнүттэн 2012 сыл кулун тутар 15 күнүгэр диэри, анаммыт эрэ сирдэргэ – Өлөөн улууhун төрүт омуктарын «Оленек» (М.Васильев) уонна «Орлан» (И.Илларионов) общиналарыгар – кыылы бултуулларыгар кыах бэриллэр.

Ол эрээри, урукку курдук, туох да кэтэбилэ-хааччаҕа суох бултуу сылдьыбыт, «хараны» амтаһыйбыт дьон (Удачнай, Айхал) син биир кыыл миграциятын саҕана бултуйбут сирдэригэр тахсалларын тохтоппотулар. Оннук «кэккэ табаарыстары» тутарга булт отдела алтынньы 22 күнүгэр анал эриэйдэ оҥорбута. Ол сырыы түмүгэр харыларыттан харбаатыбыт. Миэрэ ылыллыа. Ыытар үлэбит манан тохтообот, үлэ өссө да иннибитигэр. Бултааһыны бэрээдэктиир, сокуону энкилэ суох тутуhар миэрэлэрбитин өссө күүһүрдүөхпүтүн наада.

Ити курдук, Мииринэйгэ кииннэнэн үлэлиир хотугулуу-арҕааҥҥы улуустарга булду хонтуруоллуур отдел үлэтигэр ыллыктаахтык ылсан эрэрэ үөрдэр. Саха сиринээҕи Булт департамена (сал. Н.Сметанин, Н.Додохов) бу отделы күүскэ өйүүр. Холобур, уматык чааhыгар улаханнык көмөлөспүттэр. Массыыната суох бу диэки сатаммаккын. Аҥаардас Мииринэйтэн  Удачнайга диэри – 600 км. Оттон итэҕэс-быhаҕас да ханна барыай? Маннык эппиэттээх, уустук хабааннаах, үгүс өттүгэр психологическай үлэни ыытар отдел вездехода, саатар балаакката, стационарнай дизель-ыстаансыйата суох. Оннооҕор анал таҥас да көрүллүбэт эбит. Штакка үс эрэ киhи баар. Хамнастара да дуона суох, үлэ көдьүүһүгэр, ирдэбилигэр эппиэттэспэт эбит диэм этэ. Манан сибээстээн, өрөспүүбүлүкэтээҕи Булт департамена инникитин үлэһиттэри хааччыйыыга, үлэлиир кыахтарын, усулуобуйаларын күүһүрдүүгэ болҕомтону ууруо диэн эрэнэбин.

Станислав АЛЕКСЕЕВ, Мииринэй к.