Алдан оройуонун Бөллөөт эбэҥки национальнай нэһилиэгин сиригэр күн бүгүн 140-тан тахса бөрө сылдьара бэлиэтэнэр. Адьырҕа кыыл дьиэ табатын уонна сылгыны иитииннэн дьарыгырар хаһаайыстыбаларга үгүс хоромньуну таһаарарын таһынан, олохтоохторго эмиэ кутталы үөскэтэр. Бөрө үөрэ нэһилиэккэ ордук киэһэ, халлаан хараҥарыыта чугаһыыра бэлиэтэнэр эбит. Бөллөөт нэһилиэгин дьаһалтатын тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Валентин Стручков: «Алдан оройуонугар быйылгы төрүөх табаларбытыттан уопсайа 1602 табаны бөрө туппут итиэннэ өссө 777 таба сүппүтүнэн ааҕыллар.

Тохсунньу отутус күнүттэн күн бүгүҥҥэ диэри Булуҥ улууһугар улахан буурҕа түһэ турар. Тыал күүһэ сөкүүндэҕэ 28 миэтэрэҕэ тиийэр буолан, бу күннэргэ Тиксиигэ оҕо саадын үлэтэ, үөрэх тохтотуллубут. Бүгүн Булуҥ улууһун баһылыга Константин Шахурдин иһитиннэрбитинэн, буурҕа түстэҕинэ быһаарыыны ылынар анал хамыыһыйа дьаһалынан, Тикси бөһүөлэгэр оскуола оҕолоругар үөрэх тохтообут, ону тэҥэ дьахтар аймах үлэттэн эмиэ  босхоломмут. Баһылык иһитиннэрбитинэн, бөһүөлэккэ сылытар ситим этэҥҥэ үлэлии турар. Атын нэһилиэктэргэ үлэ-хамнас тохтооботох. Бэлиэтээн эттэххэ, олохтоохтор этэллэринэн, бу диэки буурҕа үс күнүнэн тохтооботоҕуна, өссө үс күн салҕанар эбит.

Ааспыт сыл устата Кэбээйи улууһугар бөрө үөрэ мэнээктээн, «Сэбээн» дьиэ табатын иитииннэн дьарыгырар хаьаайыстыба  2 тыһыынчаттан тахса табатын сүтэрэн турар. Хоромньу мөлүйүөнүнэн солкуобайга тэҥнэспитэ. Саха сирин территориятыгар нуорма быһыытынан тыһыынча бөрө олохсуйара сөп эбит буолла±ына, билигин ³р³спµµбµлµкэ үрдүнэн 4 тыһыынча бөрө баара бэлиэтэнэр. Онон тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатын министиэристибэтин суһал ыстааба тэрийэн ыыппыт  мунньаҕар этиллибитинэн, быйыл бөрөнү утары охсуһууга тиһиктээх үлэ ыытыллыахтаах.

СӨ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин сыллааҕы мунньаҕа буолан ааста. Мунньахха ааспыт 2011 сылга министиэристибэ үлэтин түмүктэрин таһаарыы уонна быйыл айылҕа харыстабылын үлэтин сүрүн соруктарын кэпсэттилэр. Айылҕа харыстабылын миниистирэ Владимир Григорьев мунньахха тугу дакылааттаабытын барытын эридьиэстиир, сыыппараларынан кутар-симэр салгымтыалаах буолуо диэн, сүрүн санааҕа, бэлиэ түгэннэргэ эрэ тохтоон ааһар наада.

Соторутааҕыта Дьокуускай к. экологическай туругун тупсарыыга сыһыаннаах СӨ Айылҕа харыстабылыгар министиэристибэтин кэллиэгийэтэ буолла. Мунньаҕы миниистир В.Григорьев салайан ыытта. Киин куоракка салгын киртийиитин төрүөтэ: көлө арааһа, ахсаана элбээбитэ, тэрилтэлэргэ салгыны ыраастыыр уонна быылы бохсор тэрил аҕыйаҕа, суол-иис мөлтөҕө, о.д.а. Дьокуускай дьаһалтата уонна айылҕа харыстабылын тэрилтэлэрэ Бүлүүлүүр суол 9-с км баар бөх тоҕор сир дьаалатынан умайа сытыытын тохтоппуттара балаһыанньаны арыый тупсарда.

“Кыымҥа” Владимир Степанов “Дьоруой тыһаҕастар”  диэн ыстатыйатын бэркэ сонургуу аахтым уонна, онно даҕатан, сахабыт сүөһүтүн уратытын туһунан биир түгэни бэлиэтээн ааһыахпын баҕардым. Быйыл 50 сылын бэлиэтээбит “Ленинскэй” сопхуоспут Дьарҕаалаахтааҕы отделениетыгар биир күн Сатара диэн учаастак сайылыктан кыстыкка киириитигэр, биир оҕустара сүтэн хаалбыта биллибит. Көрдөөн көрөн баран, арааһа, кыыл-сүөл сиэтэҕэ, оһоллонон өллөҕө буолуо диэн быһаарбыттар.

Мииринэй улууһа – Саха сирин биир саамай бултаах-алтаах сирэ. Манна бултанар сир 16 мөл. гаа тухары тайаан сытар. Кэнники ааҕыынан, бу эргин 3 тыhыынча тайах, 4 тыhыынча киис («Енисейский кряж») бааллара биллэр. Мас көтөрдөрүттэн, онон-манан да буоллар, улар, куртуйах куһаҕана суохтук үөскүүр. Булчуппут да ахсаана кэмэ суох. Сыччах Мииринэй куоракка аҕыс сүүсчэ булчут баар. Алмаас бырамыысыланнаһа хас эмэ уонунан сыллар тухары сабардаабытын, дьайбытын да иhин, бултанар кыыл ахсаана улаханнык аччаабатах. Бу, биллэн турар, үчүгэй.

Саха ынаҕа тымныыны тулуйар, хаар анныттан  бэйэтэ аһын булунар ураты кыаҕын туоһулуур сонун бу күннэргэ Эбээн Бытантай улууһуттан кэллэ. Балаҕан ыйын ортотун диэки «Бытантай» ГТ алта тыһаҕаһа сүтэн хаалбыт. Көрдөөн көрбүттэр да, булбатахтар.

Онтон кыһын кэлэн -10;-20 кыраадыстаах тымныылар  түспүттэр. Аны туран быйыл баччаҕа хаһан да түспэтэх халыҥ хаар түспүт. Хайыахтарай, сүөһүлэрбит өлбүттэр дии санаабыттар.

Онтулара баара, сэтинньи 27 күнүгэр, -40 кыраадыстаах бурҕаҥнас тымныылар түспүт кэмнэригэр, сүппүт тыһаҕастарыттан үстэрэ хотонноругар тиийэн кэлэн соһуппуттар.

Өрөспүүбүлүкэҕэ балыктаныан сөптөөх сирдэр испииһэктэрэ айылҕа харыстабытын миниистирин анал бирикээһинэн бигэргэнэр. Ол ахсаана сыллата уларыйан, эбиллэн иһэр кыахтаах. Күн бүгүн оннук көҥүллээх сир, учаастак ахсаана – 1856. Аны, балыгын бултуур быраабы ыларга куонкуруһу ааһыы ирдэнэр. Онон билиҥҥитэ 940 балыктыыр учаастак (473-э өрүскэ, 467-тэ күөлгэ баар) «хаһаайынын» булан турар. Ол эбэтэр ити – балыктаныахтаах сир 50,6 %-гар тэҥнэһэр.

Кэбээйи улууһун Сэбээн-Күөл нэһилиэгин табаһыттара бөрө кыылы кытары бултаһар кыһалҕаҕа ыллардылар. Кэнники кэмҥэ бу диэки адьырҕа олус элбээбит – 40-тэн 60-ҥа диэри бөрө баара сабаҕаланар. Күн бүгүн «Сэбээн» государственнай унитарнай тэрилтэ 10 тыһыынча табалаах итиэннэ чааһынай кэтэх хаһаайыстыбаларга 4 тыһыынча кэриҥэ төбө таба баар. Быйыл сүтүк биллэ элбээбит – сыл уон ыйын иһигэр бөрөлөр балтараа тыһыынча табаны тардыбыттар.