Хос эһэм Олоҥхоһут Ньукууһа

09.12.2013 16:23 | Автор: kyym.ru | Көрдүлэр: 3199   
Печать

66_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэйэбин өйдүүр буолуохпуттан, эбэм Настаа аҕата Ньукууһа олоҥхоһут бэрдэ этэ диэни бэйэм дьоммуттан, тастан киирбит ыалдьыттартан, истэн билэ улааппытым. «Ньукууһа барахсан олонхолоотоҕуна киһи эрэ тартаран истэр, уйулҕата хамсыыр иччилээх олоҥхолоох олоҥхоһут ааттааҕа этэ», - диэн кэпсэтэллэрэ хос эһэбин билбит, олоҥхолуурун истэн хаалбыт Лүүчүн кырдьаҕастара.

Эбэм, Анастасия Николаевна, аҕата Улахан Ньукууһа — Николай Афанасьев 1857 сыллаахха Орто Бүлүү улууһун Бастакы Лүүчүн нэһилиэгэр Кучан диэн сиргэ төрөөбүт. Кини аҕата Чохолуйар Охонооһой эмиэ олоҥхотунан киэҥник биллибит, сураҕырбыт киһи эбит, ол туһунан дьоҥҥо араас номохтор хаалбыттар.

Ньукууһа уола Куоҕас Уйбаантан 1941 сыл муус устар ыйыгар Пантелеймон Яковлевич Тулааһынап сурунан хаалларбыт «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхото Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын института, республикатааҕы «Олоҥхо» ассоциация таһаартарар 21 туомнаах «Саха боотурдара» олоҥхо хомуурунньугун иһинэн 11-с туомунан 2012 сылга «Бичик» кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн кинигэ буолан таҕыста.

Кинигэ аан тылыгар суруллубутунан, А.Александров Осип Тимофеевич Мальцев кэпсээнин магнитофоҥҥа устубут. Онно О.Т.Мальцев: «Кырыкый аҕатын ууһугар Боруоҥка уолун уола Кычкин Семен Михайлович - Сэмэҥкэ сылгыннан байбыт. Биир сайын, Орто Бүлүү улууһугар кулубалаан олорон, Кырыкый сиригэр- уотугар, Сайылык диэки улахан ыһыах ыспыт. Манна улуус урукку кулубата Баһылай Поскачин, улуус суруксута Телебитов, Лүүчүн, Кырыкый, Тоҕус, Мукучу кинээстэрэ, олохтоохторо мустубуттар. Ыһыаҕы аһыы сиэрин-туомун, тойугун Чохолуйарга эттэрбиттэр. Онтон Чохолуйар уола Ньукууһа үҥкүү, оһуохай тылын таһаарбыт. Араас күрэхтэр кэннилэриттэн ырыа-тойук, үҥкүү, оһуохай түүнү быһа буолбут. Ордук Чохолуйар уутугар-хаарыгар киирэн, сир-дойду отун-маһын иччилээхтик хоһуйбут, дьоһуннаахтык туойбут», - диэн кэпсээбит.

Онон хос эһэм Ньукууһа аҕата Чохолуйар Охонооһой бэйэтин кэмигэр аатырбыт, сураҕырбыт олоҥхоһут ааттааҕа эбит, ол да иһин төрүттэриттэн ылбыт олоҥхолуур утумун уолугар Ньукууһаҕа хааллардаҕа. Чохолуйар Охонооһой аҕата Яков Николаев диэн киһи. Онон архыыпка харалла сытар таҥара дьиэтин метрическэй кинигэтигэр, Охонооһой оҕолорун миэтэрикэлэригэр Афанасий Николаев диэнинэн суруллубут, кэргэнэ Евдокия, ардыгар Феодосия Васильевна. Эбэм таайдарбынаан: «Биир төрүппүт уоспа ыарыыга ыалдьан, ыарыытын тулуйбакка күрдьүгү дьөлүтэ түһүөлээбит, балаҕан сэбэргэнэтин маһыттан тутуһан туран өлбүт», - диэн кэпсэтэллэрэ. Ону сөбүлүү истибэт этим, өһүргэнэрим, төрүппүн аһынарым.

Былырыын 92 сааһыгар өлбүт, эһэм Дьөгүөр бииргэ төрөөбүт убайын кыыһа Варламова Анна Николаевна тыыннааҕар: «Ити үһүйээни истэр этим. Ол эһиги төрүккүт, аатын билэр этим даҕаны өйдөөбөт буолбуппун», - диэбитэ. Бүлүү улууһун I Тоҕус нэһилиэгин кинигэтигэр Баһылай Поскачин итинник ыалдьан өлбүтэ диэн суруллубут. Мин ийэм, Варвара Егоровна, Бүлүүгэ Поскачиннар уонна Рожиннар диэн аймахтардаахпыт диир буолара.

Оччотугар, үһүйээн этэрин уонна архив кумааҕыта туоһулуурун тэҥнээтэххэ, Ньукууһа ийэтэ Евдокия Васильевна Баһылай Поскачин кыыһа буолан тахсар. Чохолуйар Охонооһой уонна Евдокия Васильевна оҕолоро: Матрена 11.03.1847с.т; Анна - 01.01.1849с.т; Агафия, Ирина — 1851с.т; Николай - 1857с.т; Мария - 19.08.1858с.т; Степанида — 07.09.1864с.т.

Балартан Матрена — М.П.Григорьев уонна П.С.Максимов «Лүүчүннэр» кинигэҕэ Гоголевтар төрүччүлэрин суруйбуттарынан - Курчаҥы Ньукулай ийэтэ. Бу суруйууга автордар эбэм аҕатын Ньукууһаны - Николай Афанасьевы, инники үйэтээҕи киһини Даппыһа Нукулайы - Николай Алексеевы кытта буккуйбуттар. Оттон Курчаҥы Ньукулай сиэннэрэ аймахтарбыт буолалларын ийэбиттэн истэр этим.

Чохолуйар Охонооһой кыыһын Агафия кэргэнэ аатырбыт-сураҕырбыт олоҥхоһут - Дьобуй Дьөгүөр-Гоголев (Андреев)Егор Петрович. 1897 сыллааҕы бүтүн Россиятааҕы биэрэпискэ Агафиялаах Дьөгүөр эмиэ Бастакы Лүүчүн Курчаҥы диэн сиригэр суруллубуттар, миэтэрикэлэрэ көстүбүт, элбэх оҕолоохтор. Кинилэр сиэннэрэ аймахтарбыт буолалларын уруккаттан билэбит.

Ньукууһаны уҥуоҕунан улахан, төрөл киһи буолан Улахан Ньукууһа диэн ааттыыллара үһү. Кэнники ордук Олоҥхоһут Ньукууһанан биллибит. Кини бастакы кэргэнэ, мин эбэм Настаа ийэтэ — Жиркова Мария Николаевна, 26.08.1864с.т. Маарыйа - Никифор Жирков-Ботооп кулуба кыра уолун Кукаайык Ньукулай кыыһа. Кукаайык Ньукулай Мукучу нэһилиэгэр кинээстээбит киһи. Ньукууһа Маарыйатынаан төрөппүт оҕолоро: Евдокия - 1883с.т; Петр - 1886с.т; Егор - 1891с.т; Иннокентий - 01.1895с.т; Анастасия - 12.1895с.т; Ирина - 1898с.т; Алексей — 1900с.т.

Эбэм ийэтэ Мария Николаевна кини биэстээҕэр оҕолоноору өлбүт. Дьонум кэпсииллэриттэн - Ньукууһа кэргэнэ өлөөтүн кытта оҕо көрөөччүтүн кэргэн ылбыт диэни өйдөөн хаалтым. Кыра оҕолорунаан соҕотоҕун хаалбыт киһи, оҕолорун көрдөрөөрү кэргэннэнэ оҕустаҕа буолуо. Ньукууһа иккис кэргэниттэн Мария Степановнаттан: Екатерина, 1904с.т. уонна Иван-Куоҕас Уйбаан, 1906с.т. төрөөбүттэр.

Маарыйа сотору, эдэрси сылдьан, хараҕа суох буолбут. Онон балыстарын уонна кыра оҕолору улахан кыыс Евдокия көрөн-истэн атахтарыгар туруортаабыт. Маарыйа хараҕа суох буолтун туһунан дьоммут маннык кэпсэллээхтэр этэ: 1917 сыллаахха чугас ыалларыгар Фоминнарга көстүбэт киһи Никон Романов кэлэн олорбут. үөрэхтээх, мааны киһи этэ дииллэрэ. Чэрэниилэ, кумааҕы аҕалтаран хаппахчытыгар түүнү быһа чүмэчи уотугар, тугу эрэ сурунан бөрүөтүн тыаһа кыычыгырыыра, кумааҕыта хачыгырыыра үһү. Ол киһилэрэ аһы ыраас иһиккэ, ыраас остуолга ууран биэрдэхтэринэ аһыыра дииллэрэ. Дьон кэллэхтэринэ хаппахчыттан тахсан табах көрдөөн тардан буруолата-буруолата кэпсэтэрэ үһү. Бэйэтэ көстүбэт, арай биэрбит хамсалара салгыҥҥа ыйанан буруолуу-буруолуу хамсыыра үһү. Тоҕо көстүбэт буолтун ыйыттахтарына: «үөрэҕи сыыһа туттан, ону кыайан көннөрүммэккэ эрэйдэнэ сылдьабын», - диир эбит. Сороҕор ол киһи таһынааҕы ыалларга сылдьара дииллэрэ. Ньукууһалаахха киирбитигэр, Маарыйа аан диэки хайыһан: «Ким киирдиҥ?», - диэн көрүөх курдук одууласпытыгар, көстүбэт киһитэ: «Эмээхсиэн! Миигин оннооҕор харахтаахтар көрбөттөр, ону эн көрөөрү гынныҥ дуо?», - диэн күлэн быарыйбыт.

1917 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһигэр Ньукууһа I Лүүчүн нэһилиэгин Сэбэһэ аҕатын ууһугар, Кучан олохтоохторугар бастакы нүөмэринэн суруллубут: Яковлев Николай Афанасьевич - хаһаайын, 65-һэ, 25-с уонна 10 саастаах уолаттардаах, кэргэнэ 45-һэ, 18-с, 35-с, 12 саастаах кыргыттардаах. Саастарынан аттаран көрдөххө уолаттара: Дьөгүөр, Уйбаан; кыргыттара Ирина, Евдокия, Екатерина — бааллар. Мин эбэм Анастасия ити кэмҥэ кэргэн тахсан, эһэбинээн Дьөгүөрдүүн туспа ыал бу испииһэккэ 8-с нүөмэринэн суруллубуттар. Ньукууһа атын оҕолоро ити иннинэ өлөөхтөөбүттэр быһыылаах.

Эһэм Дьөгүөр ити биэрэпис испииһэгэр Кучаҥҥа 8-с нүөмэринэн Николаев Егор Афанасьевич диэн ааттанан киирбит. Кини миэтэрикэтигэр суруллубут дьиҥнээх араспаанньата Федоров диэн, аҕата Варлам Федоров, ийэтэ Феодосия Степановна Семенова. Феодосия — инники суруллубут номоххо ахтыллыбыт улуус суруксута Телебитов сиэнэ.

Ийэтэ олорор оҕо эрдэҕинэ өлөн, эһэм ыалга иитиллибит. Ииппит аҕата Даппыһа Ньукулай уола Алексеев Афанасий Николаевич - Сүнньэ суох Охоноон, Кучан олохтооҕо. Ол иһин Николаев Егор Афанасьевич буолбут. Хос эһэм Ньукууһа өлтүн кэннэ, сүүрбэһис сыллар бүтүүлэригэр, огдообото Маарыйа кыыһа Кэтириинэлиин, уола Уйбаанныын көһөн эбэм аах тастарыгар, кыра балаҕаҥҥа олорбуттар. 1927 сыллааҕы биэрэпискэ Уйбааннаах Кэтириинэ Охонооһойго үлэһит быһыытынан суруллубуттар, саастара: Уйбаан 40-на, Кэтириинэ 45-һэ диэн. Дьиҥнээх саастара ити кэмҥэ: Уйбаан 21-рэ, Кэтириинэ 23-һэ.

«Лүүчүннэр үйэлэр аҥааттар аартыктарынан» кинигэҕэ 1935 сыллаахха тэриллибит Чернов аатынан холкуос бырабылыанньатын чилиэннэринэн талыллыбыттар испииһэктэрэ көрдөрүллүбүт. Бу испииһэккэ алтыс киһинэн Николаев Иван Николаевич — суотчут диэн Ньукууһа уола Куоҕас Уйбаан сурулла сылдьар. Ньукууһа аҕата Чохолуйар Охонооһой Афанасий Николаев буолбутун быһыытынан, кини оҕолоро Николаевтарбыт диэн суруттараллар эбит. Мин эбэм пенсия ылар кумааҕытыгар эмиэ Николаева диэн суруллара. Кыра сылдьан биэдэмэскэ илии баттыырын көрөрүм: бастаан түөрт сурааһыны туруору түһэрэн баран биир уһун сурааһынынан ортолорунан туора тардара. Ол аата Николаева Настаа Николаевна диэн үһү, оҕолоро үөннэнэн үөрэҕэ суох ийэлэрин оннук баттыырга үөрэппиттэр. 1940 сыллаахха Чернов аатынан холкуос аата уларыйан «Кыһыл Арыылаах» буолбут.

1935 сыллааҕы холбоһуктааһын, кулаактааһын айдаана кэлбитигэр, эһэбин Дьөгүөрү ииппит Охоноон, үлэһиттэрдээх диэн кулаактыылларыттан куотан, Ньукууһа огдооботун Маарыйаны кэргэн ылбыт. Ол кэмҥэ Маарыйа уола Куоҕас Уйбаан 29-х турбут киһи, онон Охонооһойго ииппит уола да дэнэр кыаҕа суох. Ону ханнык эрэ билбэт киһи аҕатын аатын сыыһа суруйан Афанасьевич диэнинэн сурукка киллэрбит.

Уйбаан «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун кинигэтин аан тылыгар: «аҕата Охонооһой олоҥхоһут этэ» диэн суруллубут, дьиҥнээҕинэн аҕата Ньукулай дэниэхтээх этэ. Аны Сүнньэ суох Охоноон — Афанасий Алексеев үйэтигэр ырыа диэни ыллаабатах, тойук туойбатах, олоҥхолооботох киһи Афанасий Николаев диэн ааттанан олоҥхоһуттар испииһэктэригэр киллэриллибит.

Маны мин дьиҥнээҕи, чахчыны арыйаары суруйабын, Охонооһойу куһаҕаннаары буолбатах. Охонооһой барахсан эһэбин ииппит, күндү киһибит буоллаҕа эбээт. Ийэм, таайдарым Охоноону эһээбит диэн мэлдьи санаан,ахтан ылаллара. Онон «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» кинигэҕэ бэчээттэммит Кэбээйи улууһун олоҥхоһуттарын испииһэгэр Афанасий Яковлев уонна Афанасий Николаев диэн ааттанан биир киһи — Чохолуйар Охонооһой сылдьар.

Олоҥхо биһиги төрүттэрбит сүрүн дьарыктара буолан буолуо, дьонум олоҥхо уонна олоҥхоһуттар тустарынан кэпсэтиилэрэ үгүс буолааччы этэ. Араадьыйанан олоҥхо биэрдэхтэринэ сэҥээрэ истээччилэр этэ, ким хайдах олоҥхолообутун дьүүллэһии буолара. Олоҥхоһут дьон ыччаттара буоланнар ирдэбиллэрэ даҕаны үрдүк соҕус быһыылааҕа. Миигин олоҥхото иһит диэтэхтэринэ, соччо өйдөөбөт буолан, күрэнэр аакка барарым. Ол нууччалыы тыллаах бөһүөлэккэ олорон, нуучча оскуолатыгар үөрэммитим дьайыыта буолуохтаах.

Дьонум Лүүчүн олоҥхоһуттарыттан бэйэлэрин эһээлэрин Ньукууһаны тэҥэ, Дьобуй Дьөгүөрү, Дуйаҥ өлөксөйү ахталлара. Мин ийэм өлөксөй ырыатыгар: «Дуйаҥ-дуйаҥ дуйаҥнаан, дайаҥ-дайаҥ дайаҥнаан», -диэн киирии тыллаах үһү, ол иһин аата Дуйаҥ буолбут диирэ. Кыра сырыттахпына дьонум, өссө биир олонхоһут аймахтарын туһунан кэпсэтэллэрэ. Ол киһини киин улуустарынан барбыт курдук ахталлара, аатын Ньукулай дииллэрэ быһыылааҕа. Бастакы кылааска киирэр күһүммэр эбэм таайдарбынаан киниттэн кэлбит суругу ааҕаллар, ырыталлар этэ. Биир дойдулаахтарын көрсөн, дьонунан сурук ыыппыт дэһэллэрэ. Сурук ис хоһоонун, ол киһи олоҕун, ханнык олоҥхолооҕун иҥин кэпсэппиттэрэ эрээри, мин ол кэмҥэ оҕолору кытта мэниктээн тугу да болҕойботоҕум, арай ол дойдуга тиийэн сахалыы аата Арсан Дуолай буолбут диэбиттэрэ өйбөр ордон хаалбыт. Ол Ньукулайы эбэм улахан эдьиийин Евдокия, эбэтэр хос эһэм Ньукууһа кыра балтын Степанида уола буолуо диэн бэйэм сабаҕалыыбын. Билигин кэлэн дьиҥнээҕин этэр киһибит суох. Олорбут сирдэригэр Арсан Дуолай диэн олоҥхоһуту өйдүүр ким эмэ хаалбыта эбитэ дуу.

Тоҥус Хайаҕа олорбут Жирков Ньукулай - Иэгээлэ диэн киһини дьонум эмиэ олоҥхоһут дэһэллэрэ. Иэгээлэ Ньукулай Лүүчүн киһитэ. Кини ийэтэ Жирков диэн киһилиин холбоһон Ньукулайы төрөппүт, кэргэнэ эрдэ өлөн, иккиһин кэргэн тахсан, ол киһититтэн төрөппүт уола — Софронеев Бүөтүр-Хахай.

Кыра сылдьан, Дуолгаҕа-Киччэҥҥэ олорон, хос эһэбин Ньукууһаны сүрдээх күүстээх куоластаах олоҥхоһут этэ диэн кэпсэтэллэрин истэрим. Кини олоҥхолууругар дьиэ иһинээҕи иһити-хомуоһу хомуйан кээһэллэрэ үһү. Ньукууһа олоҥхолоотоҕуна, былыргы кыараҕас балаҕаҥҥа, остуолга хаалбыт таас иһит үлтүрүтэ барара дииллэрэ, арыый үлүннэриилээх соҕус буолуо гынан баран, тыала суохха мас хамсаабат дииллэр.

Кыра сылдьан оҕолору кытта оонньоон таһырдьа ыһыытыырбын истэн кырдьаҕастар: «Бу кыыс туох ааттаах көҥдөй ыһыылааҕый, хос эһэтин Ньукууһаны баппыт оҕо быһыылаах», - дэһэллэрэ. Кырдьык, кыра эрдэхпиттэн куоласпын төһө баҕар улаатыннарар кыахтаахпын билинэр уонна дьиктиргиир этим. Ол эрэн, ыллыыр дьоҕуру таҥара миэхэ биэрбэтэҕэ.

Балтым уола кыра сылдьан, оскуолаҕа, кылааһынан остуоруйа туруорбуттара. Онно киниэхэ остуоруйаны ыытааччы, кэпсээччи оруолун биэрбиттэр. Толоро барарыгар: «Улаханнык, чуолкайдык саҥараар, муннуҥ анныгар ботугураайаҕын, дьон истиэхтэрэ суоҕа», - диэн сүбэлээн ыыппытым. Киэһээ оскуолаттан төннөн, киирэн истэхтэринэ: «Бу уол наһаа улаханнык саҥарар, кини саҥардаҕына дьон бары хаптас гына түһэллэр уонна кулгаахтарын саба тутталлар, мин эмиэ кулгааҕым хайда сыста», - диэн эдьиийэ таһырдьаттан үҥсүбүтүнэн кииртэ. Онон, Ньукууһа күүстээх куолаһа ыччаттарыгар син бэриллэр эрээри, билиҥҥитэ, сатаан туһанылла илик. Арай кыыһын, Анастасия Николаевна, биир хос сиэнэ Музыка үрдүкү Оскуолатыгар ырыа эйгэтигэр үөрэнэ сылдьар.

Ньукууһа куолаһын күүһүн туһунан номоххо хаалан дьон ахтыытыгар киирбит эбит. Ол эрэн, үчүгэйдик билбэт дьон суруйан ааттарыгар, алҕас, элбэх бутуур тахсыбыт. Дьонум кэпсээбиттэринэн, хос эһэм Ньукууһа, кыра уолугар Уйбааҥҥа, бэйэтэ Куоҕас диэн ааты иҥэрбит. «Лүүчүннэр үйэлэр аҥааттар аартыктарынан» кинигэҕэ бэчээттэммит Петр Васильев «Куоҕас Уйбаан» диэн ахтыытыгар: «Куоҕас Уйбаан аҕата Охонооһой оҕонньор эмиэ ааттаах олоҥхоһут эбитэ үһү. Уола кыра сылдьан аҕатын үтүктэн мээнэ ыллыыр, туойар эбит. Ону истэн аҕата биирдэ:»Бу да уол куоҕаска дылы куйааран түһэҥҥин», - диэбит. Ол уолугар хос аат буолбут», - диэн суруйбут. Манна ааптар Уйбаан хайдах хос ааттаммытын сөпкө суруйан баран, аҕата Ньукууһа диирин оннугар Охонооһой диэн сыыһа суруйбут.

Аны бу кинигэҕэ бэчээттэммит Иван Иванов «Дьобуй Дьөгүөр» диэн суруйуутугар маннык баар: «Аатырбыт-сураҕырбыт улуу олоҥхоһут Дьобуй Дьөгүөр кэнниттэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллибит, биһирэммит олоҥхоһутунан Степанов Николай (Ньукууһа) буолар. Кини бэрт төрөл, лоп-бааччы саҥалаах- иҥэлээх ырыаһыт киэнэ ыпсарыылааҕа, тойуксут киэнэ дьоһуннааҕа, бүтэй уһаат иһигэр ыллыыр курдук модун, лоҥкунас куоластааҕа үһү. Кини куолаһа күүһэ бэрт буолан, ыллаан доргуттаҕына дьиэ иһинээҕи буора иһирдьэ, таһынааҕы буора таһырдьа саккырыы тохторо, хомуллубакка хаалбыт таас иһиттэр тулуйбаккалар үлтүрүтэ бараллара дииллэр. Ньукууһа улахан олоҥхоһут эрээри, бэрт сэдэхтик олоҥхолуура кэпсэлгэ хаалбыт», - диэн.

Бу Иван Иванов хос эһэм Ньукууһа туһунан суруйбут эрээри, үчүгэйдик билбэт буолан, араспаанньатын сыыһан Степанов диэбит. Мин ийэм, Варламова Варвара Егоровна: «Эһэбин билбэт дьон наар Ыстапаанап Ньукууһалыын буккуйаллар. Эн эһэҥ Ыстапаанап Ньукууһа, ийэҥ аҕата, олоҥхоһут киэнэ ааттааҕа эбитэ үһү диэтилэр. Биһиги сурдьубут Ыстапаанап Ньукууһа баара да, олоҥхолуохтааҕар, көннөрү ырыаны да сатаан ыллаабат киһи этэ», - диэн кыйаханар идэлээҕэ. Онтон Ньукулай Бөдүөт — Николай Егоров ахтыытыгар: «Мин Ньукууса уола Куоҕас Уйбаан олоҥхотун истэр этим. Этэн-тыынан, ыллаан-туойан бардаҕына, сырайын хаана кубарыччы тардан, уоһа хамныыр дьүүлэ биллибэт буолара. үөһээ тоҕус халлааны сирдээн, дойдулаан, дьонун-сэргэтин ойуулуура. Аллараа сэттэ дойдуну атыйахтыы хаамтарара. Иччилээх тыллаах олоҥхоһут этэ. Истэ олорон киһи этэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буолара. Аҕата Ньукуусаны эмиэ сүрдээх олоҥхоһут этэ дииллэрэ. Куолаһа күүһэ бэрт буолан, уоһа хамсаабакка, көхсө ыллыы олорор курдук буолара үһү. Кини ыллаан-туойан доргуттаҕына, балаҕан дьиэ буора иһинэн-таһынан саккырыы тохторо үһү», - диэн суруйан хаалларбыт. өйдөөн аахпыт киһиэхэ, тэҥнээн көрдөххө Иван Иванов уонна Николай Егоров - Ньукулай Бөдүөт суруйбут ахтыыларыгар биир киһи ойууламмыта өтө көстөр.

Онон, Куоҕас Уйбаан «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун кинигэтигэр, Кэбээйи улууһун олоҥхоһуттарын испииһэгэр киирбит Степанов Николай - Ньукууһа уонна Николай Афанасьев - Ньукууһа биир киһи, биһиги хос эһэбит, олоҥхоһут Улахан Ньукууһа.

«Ньукууһа олоҥхото наһаа иччилээх, хомуһуннаах буолан, дэҥҥэ, улуу дьон улаханнык көрдөстөхтөрүнэ эрэ олоҥхолуура», - диэн кэпсэтэллэрэ, эбэбэр Настааҕа ыалдьыттыы киирбит дьон. «Оҕо сырыттахпына Бүлүүгэ кулубалаабыт Лэбиэккин диэн киһи, икки ат сыарҕата кэһиилээх кэлэн, хоно сытан аҕабын олоҥхолоторо», - диэн кэпсиирэ эбэм. Ол кэпсэтиилэртэн сорох судургу ааттаах олоҥхолору эрэ өйдөөн хаалбыппын: «Тимир Дьигидэй», «Оҕо Тулаайах», «Модун Эр Соҕотох», «Айталыын Куо», «Кулун Куллустуур», «Мүлдьү Бөҕө», «Күн Дьирибинэ Бухатыыр», «Эрбэхтэй Бэргэн», «Хаалдьык Бэргэн», «Ньургун Боотур» - мэлдьи элбэхтэ ахтыллар айымньылары.

1941 сыл муус устар 10 күнүттэн 14 күнүгэр диэри Кэбээйи улууһун I Лүүчүн нэһилиэгин «Кыһыл Арыылаах» холкуос чилиэнэ олоҥхоһут Иван Афанасьевич (Николаевич) Николаев тылыттан Пантелеймон Яковлевич Тулааһынап «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону илиинэн суруммута научнай киин архыыбыгар харалла сытар диэн, бу олоҥхо кинигэтин аан тылыгар бэлиэтэммит. Күннүк Уурастыырап «Күн Дьирибинэ Бухатыыр» кинигэтин кэс тылыгар олоҥхо Бүлүү киһитэ Николаев Иван Афанасьевич тылыттан суруллубута диэн бэлиэтээһиннээх этэ. Ийэм Варвара Егоровна ону ааҕан баран: «Бу мин таайым Уйбаан буолуон сөп да, аҕатын аата атын эбит», - диэн атыҥыраабыта.

Ньукууһа улахан уола Дьөгүөр, төрүттэрин утумнаан ааттаах олоҥхоһут буолан иһэн, эдэр сааһыгар өлбүт. Кыра уола Уйбаан кэргэннэнэн, ыал буолан, Даарыйатынаан үс оҕоломмуттар. Улахан уоллара 15 саастааҕар, трактор тыаһыттан сылгы үргэн, аттан бырахтарбыт. Туран, туох да буолбатах курдук таҥаһын тэбэнэн-хайаан баран, дьиэтигэр барбыт. Дьиэҕэ тиийээт, утуйуом кэллэ диэн оронугар сыппыт уонна утуйбутунан баран хаалаахтаабыт. Уйбаан улахан уолун таптыыра бэрт буолан, кини өлүөҕүттэн ытаан-соҥоон, доруобуйата улаханнык айгыраабыт. Дьонум ол уолу аһыйан, элбэхтик аатын ааттыыллара даҕаны, тоҕо эрэ кини аата өйбөр биирдэ да кылам гыммат. Уйбаан өлөрүгэр аччыгыйа Гриша, кыра оҕо хаалбыт. Гришаны төрүттэрин батан ырыаһыт, олоҥхоһут бэрдэ буолан эрэр дииллэрэ. Дьонун утумун салҕааччы киниттэн тахсан эрдэҕинэ, армияҕа сулууспалыы сылдьан оһолго өллө диэн буолта, кырдьыга, хайдаҕа биллибэт.

Куоҕас Уйбаан кыыһа Евдокия Ивановна бэйэтин биир дойдулааҕар Борисов Степан Ивановичка кэргэн тахсан, герой ийэ аатын ылан, билигин киниттэн хаалбыт оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ элбэхтэр.

Хос эһэм Ньукууһа улахан кыыһа Евдокия ханна тиксибитин, туох дьылҕаламмытын билиҥҥитэ этэр кыаҕым суох. өрүүнэтэ Кусчут уола Григорьев Никииппэргэ кэргэн тахсыбыта да, киниттэн оҕо хаалбатаҕа. Уйбаан үрдэ Кэтириинэ биир кыыстааҕа - Дыргый Даарыйа эмиэ бэйэтиттэн оҕото суох. Ньукууһа орто кыыһа, эбэм, Анастасия Николаевна түөрт оҕолооҕо: Сэмэн, Ньукулай, Бүөтүр, Варвара Варламовтар. Бииргэ төрөөбүттэр бары тыыл-үлэ ветераннара этилэр. Семен Егорович өр сыллаах килбиэннээх үлэтин иһин элбэх мэтээллэринэн, знактарынан, «үлэ албан аата» орденынан наҕараадаламмыта. Николай Егорович эмиэ элбэх мэтээллэринэн, знактарынан бэлиэтэммитэ, Кэбээйи улууһун бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ. Семен Егорович, Николай Егорович, Алексей Семенович Варламовтар Россия ойуурун хаһаайыстыбатын династияларын кинигэтигэр суруллубуттара.

Эбэм Анастасия Николаевна улахан уолун Сэмэни Лүүчүн бүтэһик олоҥхоһута диэххэ сөп. Эбэм олоҥхолуурун бопсон, уола ойуурга, тыаҕа бултуу таҕыстаҕына тыынын таһаарара үһү, ону, бииргэ бултаабыт дьоно ийэтиттэн кистээн кэпсииллэрэ. Кырабар биирдэ эрэ таайым олоҥхотун истибиттээхпин. Дуолгай кыракый кулуубугар, Ньургун Боотур ырыатын ыллаан доллоһуппутугар, дьиэ салгына хамсыырга, муостата дьигиһийэргэ дылыта.

Эбэм Настаа 1961 сыллаахха, мин бэсиһи бүтэрбит сайыммар өлбүтэ. Сэмэн ийэтин кэриэһин тутуһан, бэрт дэҥҥэ, дьон улаханнык көрдөстөҕүнэ эрэ ырыатын- тойугун иһитиннэрэрэ. Удьуор олоҥхоһуттартан төрүттээх, олоҥхоһут-тойуксут таайым Семен Егорович Варламов үйэтин аҥаарын улуус киинигэр Сангаарга олорто. Улууспут культуратын отделын үлэһиттэрэ сыттана сытан, аттыларыгар баар олоҥхоһуттан биир олоҥхону, биир тойугу устан, сурунан хаалбатылар. Бэйэбиттэн ол буруйу эмиэ халбарыппаппын. Ыраах олорор буолан 90 сыллар бүтүүлэригэр, 2000 сыл саҕаланыытыгар сырыы-айан хаарчахтанан, үп-харчы кырыымчыга мэһэйдээн, таайбын утары көрсөн олорон кэпсэтэн, былыргыны санаһан, билэн хаалбатахпын хомонобун.

Эбэм Анастасия Николаевна оҕолоро, Олоҥхоһут Ньукууһа сиэннэрэ, бииргэ төрөөбүт Варламовтар билигин биһиги ортобутугар суохтар, орто дойдуттан барбыттара ыраатта. Кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Сангаарынан, Кэбээйинэн, Дьокуускайынан, Америка Флоридатыгар тиийэ олороллор. Кинилэр ыччаттарыттан баҕар Олоҥхоһут Ньукууһа куолаһын баппыт, удьуорун батыспыт дьон тахсаннар ырыаҕа, олоҥхоҕо, тойукка сыстаннар хос эһэм утумун салҕыахтара буолаарай.

 

                                                                                        Варламова Анна Егоровна, Кэбээйи с.