Саха тылын үөрэтии – быыһык кэмҥэ

14.01.2014 11:53 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 3202   
Печать

23_copy_copyБиһиги салайааччыларбыт өрөспүүбүлүкэҕэ төрүт олохтоох омуктар тылларыгар хайдах курдук болҕомто уурулларын, төрөөбүт тылы үөрэтиигэ туох да кыһалҕа суоҕун туһунан арааппардаан, Арассыыйаҕа тиийэ хайҕаналларын олус сөбүлүүллэр. Баҕар, атын субъектарга тэҥнээтэххэ, биһиэхэ балаһыанньа арыый ордуга, болҕомто да балай эмэ ууруллара буолуо эрээри... Билигин уустук дьыл-күн үүннэ. Оскуолаҕа – быыһык кэм. Саҥа ФГОС-ка көһүү, саҥа сокуон, бырагыраама, учуобунньук – барыта төрөөбүт тылы үөрэтиигэ туох-хайдах сыһыаны, үлэни эрэйэрий?

Онуоха, чахчы даҕаны, туох уустук, кыһалҕа баарый? Ол туһунан саха тылын учууталын санаатын билиһиннэрэбит.
 

Өрөспүүбүлүкэбит үгүс улууһуттан, куорат оскуолаларыттан мустан саха тылын, литэрэтиирэтин уонна төрүт култууратын учууталлара кэлэн  дьарыктанныбыт (Үөрэҕи сайыннарар уонна таһымы үрдэтэр институкка). Манна ыраах Анаабыртан, Муоматтан, Өлөөнтөн, тэйиччи сытар Уус Майаттан, ону тэҥэ Горнайтан, Мэҥэ Хаҥаластан, куорат үгүс оскуолатыттан биир идэлээх дьон түмсэн үөрэннибит. Уратыта – бу куурус нуучча тыллаах оскуолаларга саха тылын судаарыстыбаннай тыл быһыытынан үөрэтэр учууталларга аналлаах эбит да, саха оскуолаларыттан эмиэ баарбыт.

Дьэ, бу түмсүбүт учууталлар хайдах-туох санаалаах эбиппитий? Үөрэх эйгэтигэр саҥа ирдэбил киирэр быыһык кэмигэр төһө бэлэммитий? Бу туһунан бүтэһик сэминээргэ этиллибит санааларга олоҕуран субу курдук  сүрүн тосхоллору бэлиэтиэххэ сөп:

Бастатан туран, саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтэр бырагыраамабыт билиҥҥи кэм ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн уларыйыахтааҕын, оҕоҕо төрөөбүт тылын таптыыр, умсугуйан үөрэтэр, айар-тутар, күннээҕи олоҕор туттарыгар табыгастаах буолуохтааҕын бары өйдүүбүт. Ол аата, саха оскуолаларыгар уонна нуучча тыллаах оскуолаларга саха тылын, литэрэтиирэтин, төрүт култуураны үөрэтии бырагырааматыттан саҕалаан методическай матырыйаалыгар, кэбиниэтигэр, ирдэбилигэр тиийэ саҥардыллыхтаах. Маныаха учууталлар “ФГОС диэн тугуй, хайдах үөрэтэбин?” диэн мунаарбаттарын туһугар фундаментальнай куурустары ааһыахтаахпыт.

Иккиһинэн, саха тылыгар, литэрэтиирэтигэр уонна төрүт култууратыгар ураты болҕомто, сылаас сыһыан баар буолуохтаах. Ол аата тугуй? Кистэл буолбатах, үгүс оскуолаҕа саха тыла, литэрэтиирэтэ, култуурата үөрэх биридимиэттэрин кэккэтигэр кэнники (олор “приоритет” диэҥҥэ арахсаллар) турар, онтон сиэттэрэн үөрэнээччи, төрөппүт бу уруокка сыһыана, учуутал хамнаһа кырата күөрэйэн тахсар. Киһи сонньуйуох, бу кэпсэтии кэмигэр сүүрбэччэ сыл анараа өттүгэр суруллубут Иван Гоголев «Иэйэхсити кэлэтии» арамаанын дьоруойа Кулуһун  көстөн кэллэ...

Үсүһүнэн, эксээмэн туһунан. Тохсуһу уонна уон биирис кылааһы бүтэрэр, ачыстаат ылар оҕолорго тургутугунан эксээмэн киллэрэр туһунан кэпсэтии үөскээбитэ өр буолла. Оттон ол эксээмэн сорудахтарын таһыма оскуолаҕа үөрэнэр оҕоҕо уустугун ааһан кэрэхсэппэт, төрөөбүт тылын таптыырыгар, умсугуйан үөрэтэригэр көмөлөспөт, көннөрү төһөнү-хаччаны билэрин эрэ кыҥыыр, ол иһин оҕо, төттөрүтүн, сүрэҕэр астарар, сүрэҕэлдьиир, устунан абааһы көрөн барар. Тоҕото өйдөнөр – бу эксээмэн сорудахтарын наука үлэһиттэрэ оҥороллор. Ол аата аҥаардас кырамаатыкаҕа, түөрүйэҕэ охтоллор. Кинилэр саха тылын уонна литэрэтиирэтин анаан үөрэтэр устудьуоннар ортолоругар үлэлииллэр, кинилэри эрэ кытта алтыһаллар.

Онон, эксээмэҥҥэ уруккутун курдук тохсус кылааһы бүтэрээччилэргэ аахпыттан суруйуу, оттон оскуоланы бүтэрээччилэргэ өйтөн суруйуу ордук табыгастаах диэн билиннибит. Бу өйтөн суруйуу суолтата кэнники уонча сылга сүппүт курдук буолбута, былырыыҥҥыттан төттөрү киирбитэ ордук диэн сыаналыыбыт.

Төрдүһүнэн, нуучча тылыгар көһүү оннооҕор саха уутуйан олорор бүөм сирдэригэр көстөр буолбутун, оҕо кинигэни аахпатын, аахтаҕына да өйдөөбөтүн, ол сүрүн төрүөтэ оҕо тылын баайа дьадайбытын бэлиэтиибит, онтон улаханнык дьиксинэрбитин биллэрэбит. Бу үөһэ этиллибит эксээмэн билиҥҥи кэм оҕотугар ончу сөп түбэспэт. Аныгы үөрэнээччи сүүрбэччэ сыллааҕыта төрөөбүт тылын этигэнин этигэр-хааныгар иҥэриммит, национальнай оскуола кэнсиэпсийэтигэр иитиллибит оҕоттон намыһах билиилээх-көрүүлээх дии саныыбыт.

Саха тылыгар үөскээбит соччото суох быһыыны-майгыны бигэргэтэрдии, Өлөөн улууһуттан кэлэ сылдьар биир идэлээхпит, эбэҥки тылын учуутала, киһи истэн үөрбэт чахчытын кэпсээтэ. Бу улууска төрөөбүт тылларын умнубут,  төрүт эйгэлэриттэн тэйбит оҕолору хаттаан үөрэтэр кыһалҕалаах киһи “өссө да кыах баарынан оҕолорго эбэҥки тылын (быһыта-орута биирдии тылы билэллэрэ үөрүү үһү...) үөрэппит, кэпсээбит киһи, өлүөр эрэ сырыттарбын» диирэ барыбытын уйадытта...

Онон төрөөбүт тылбыт төлкөтүн түстүүр дьон, биһиги, түмсэн үлэлиир бигэ санааны ылынныбыт уонна биир идэлээхтэрбитин айымньылаах үлэҕэ ыҥырабыт!

PS. “Кыым” хаһыатынан саха тылын, литэрэтиирэтин уонна култууратын учууталлара хайдах үлэлииллэрин билсэ туруҥ, санааҕытын атастаһыҥ,  сүбэлээҥ-амалааҥ, көмөлөһүҥ!

«Айыы кыһатын» саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала Александра Попова, Дьокуускай.