Сойбот сырыылаах «Бүлүү» аартыга: үлэ түмүктэрэ

13.01.2014 12:00 | Автор: Илья Оконешников | Көрдүлэр: 2400   
Печать

32_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyФедеральнай суолталаах «Бүлүү» аартыгын көрөр-харайар салалта 2007 с. РФ Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан тэриллибитэ. Тэрилтэ «Бүлүү» аартыгын тутар, өрөмүөннүүр уонна саҥардар соруктаах. Көрөр-харайар суолларын уһуна – 2117,5 км. Билиҥҥи туругунан, «Бүлүү» аартыга тутулла турар суоллар ахсааннарыгар киирэр. Былаан быһыытынан, бу үлэ 2022 сылга дьэ бүтэн силигэ ситиэхтээх. «Бүлүү» аартыга -- Саха сирин арҕаа өттүгэр экэнэмиичэскэй уонна социальнай суолталаах хорук тымыр.

Бу суолга сайынын да, кыһынын да сырыы букатын тохтообот. Ол курдук, ньиэп-гаас уонна алмаас хостуур тэрилтэлэр үлэлэрэ-хамнастара хааччыллар, ахсаана биллибэт таһаҕас таһыллар. Ону сэргэ, өрөспүүбүлүкэ сэттэ улууһа киин куораты кытта ситимнэнэр.

Билиҥҥитэ «Бүлүү» аартыгар үгүс кэскиллээх бырайыактар оҥоһуллан олоххо киирэ тураллар. Ону Бүлүү сүнньүгэр айанныыр дьон бэйэлэрэ да бэркэ билэ-көрө сылдьар буолуохтаахтар. Тэрилтэ үлэтин-хамнаһын туһунан салайааччы Николай Иванович Андреевы көрсөн кэпсэттим.

 

Кэскиллээх бырайыактар

 

Соторутааҕыта СӨ Ил Дархана Е.А. Борисов Арассыыйа тырааныспарга миниистирин М.Ю. Соколову кытта көрсүспүтэ. Ол көрсүһүү кэмигэр, «Бүлүү» аартыгын тутуу инники дьылҕатын туһунан эмиэ кэпсэтии барбыта.

Онно «Бүлүү» аартыгын салгыы тутуута ити билигин баар кыһыҥҥы айан суолунан барар буолла. Бу өр сыллаах үөрэтэр-чинчийэр үлэ түмүгүнэн ситиһилиннэ, инньэ гынан инники үлэбит былаана чуолкай, – диир Николай Иванович.

Маны таһынан, кэпсэтии кэмигэр Бүлүү күргэлэрин тутуу боппуруостара эмиэ таарылыннылар. Ол курдук, хотуттан сүүрдэр, борохуот сырыылаах Марха өрүскэ эһиил бөдөҥ күргэ тутуутун саҕалыахпыт. Билигин сирин-уотун, карьерын быһаарса сылдьабыт. Олунньу ыйтан саҕалаан тутан-таҥан киирэн барыахпыт. Бу үлэ үс сыллаах. Ол эбэтэр, ону 2016 сылга түмүктүүр сорук турар. Марха өрүс кэннэ, Үөһээ Бүлүү атын муосталарыгар ылсар былааннаахпыт. Билиҥҥитэ бырайыактааhын үлэтэ ыытылла сылдьар.

 

Күргэлэр

 

«Бүлүү» аартыгын көрөр-харайар салалта быйыл сааһын уонна күһүнүн өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун сырыыларын харгыстыыр хас да үрэххэ күргэ тутан үлэҕэ киллэрдэ. Ол курдук, Кэҥкэмэҕэ (Дьокуускайга), Танара үрэҕэр (Бүлүүгэ), Туора Күөлгэ (Үөһээ Бүлүүгэ), Ботомоойуга (Ньурба уонна Сунтаар кыраныыссатыгар), Бүлүүчээҥҥэ (Сунтаарга) тимир-бетон муосталар тутулуннулар. Өссө биир күргэ Аччыгый Тиирэҕэ (Иркутскай уобаласка) тутуллубута.

– Биһиги сирбит геологическай туруга олус уустук, инньэ гынан күргэ тирэҕин түһэрэргэ үгүс күчүмэҕэйдэри көрсөбүт. Холобур, Чыбыыда күргэтигэр тоҥор-тоҥмот дьапталҕаҕа иҥнэммит, тутуутун быйыл кыайан бүтэрбэтибит. Онон күргэни эһиил үлэҕэ киллэриэхпит. Бу үлэ бүтэрин Сунтаар, Ньурба, Үөһээ Бүлүү улуустарын олохтоохторо олус кэтэһэллэр. Тоҕо диэтэххэ, бу үрэххэ саас уонна күһүн сырыы быстан кэлэргэ-барарга эрэй бөҕөтүн көрсөллөр. Онон, өскөтүн эһиил күргэбит үлэҕэ киирдэҕинэ, Дьокуускайтан Сунтарга-Мииринэйгэ диэри төгүрүк сылы быһа айанныыр кыахтанабыт.

 

Кыһыҥҥы суол

Николай Иванович быйыл кыһыҥҥы айан суолун икки нэдиэлэ эрдэлээн арыйдыбыт диир.

– Урукку өттүгэр кыһыҥҥы суол ахсынньы 15 күнүгэр арыллар этэ. Быйыл ахсынньы 2 күнүгэр сырыы номнуо саҕаланна. Бу быhаарыы быйыл сайын Өлүөнэ өрүһүнэн улуустарга ситэри тиэйиллибэтэх таһаҕаhы кэмигэр тиэрдии быhыытынан ылыныллыбыта. Тиийбэт бородууктаны уонна уматыгы миэстэтигэр тиэрдэр туһугар, итинник дьаһанныбыт.

Саҥа технологиялар

Бары билэ-көрө сылдьарбыт курдук, билигин Дьокуускайтан Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр диэри аспаал суол оҥоһулла турар. Бу суол аныгы матырыйаалларынан оҥоһуллара биллэр.

Бу үлэ 2015 сылга түмүктэнэр. Аспаал саҥа технологиянан ууруллар. Сүрүн быраабылата -- биһиги усулуобуйабытыгар ирбэт тоҥ итиитэ-тымныыта, ис тутула халбаҥныа суохтаах. Инньэ гынан араас аныгы матырыйааллары туһанабыт. Холобур, сылааһы тутар изоплекс, дорнит матырыйааллары, кэтит сабардамнаах анал эрэһээҥкилэри, о.д.а. Аныгы технологиялар суолу быдан уһун үйэлииллэр. Холобур, билиҥҥи аспаал суолга дьаама эбэтэр оҥхой үөскээбэт гына ууруллар. Ол эрээри суол син биир элэйэр. Онон, дөрүн-дөрүн суолу көрүү-харайыы үлэтэ тиһигин быспакка ыытылла туруохтаах. Инньэ гынан итиннэ билигин улахан болҕомтону уурабыт. Ону сэргэ, бырайыактарбытыгар ууну суолтан тэйитэр ситимнэр тутууларын хайаан да киллэрэбит. Урукку өттүгэр итинник ситимнэр оҥоһуллубаттарын тэҥэ этэ. Ол түмүгэр, улуустарга билиҥҥи буор кутуу суолларыгар быһыта-хайыта барыылар, суол намтааһына мэлдьи баар буолаллар. Холобур, бу Дьокуускайы да ылан көрүөххэ. Куорат кыбартаалларын да ортотугар ханна да барар кыаҕа суох, үүтэ-хайаҕаһа барыта бүөлэммит уу хонон сытар сирдэрэ бааллар. Инньэ гынан, төһө да бэйэлээх кыһамньылаахтык, хаачыстыбалаахтык оҥорбут иһин, суоллар икки-үс сыл иһинэн алдьанан бараллар.

Билигин «Бүлүү» аартыгын усталаах-туоратын 7 тэрилтэ көрөр-харайар. Күн бүгүн ити тэрилтэлэрбитигэр тиэхиньикэни саҥардар үлэни ыытабыт. Холобур, бу соторутааҕыта 98 тиэхиньикэҕэ Глонасс спутник тиһигин туруордубут. Онон ханнык тиэхиньикэ ханна сылдьара, төһө уматыгы ороскуоттаабыта, төһө үлэни толорбута барыта курдары көстөн турар, быһаччы хонтуруолланар. Бу суол үлэтэ-хамнаһа көдьүүстээх буоларыгар улахан оруолу оонньуур дии саныыбын.

 

Каадыр боппуруоһа

 

Николай Иванович салайар тэрилтэтэ каадыры иитиигэ күүскэ үлэлэһэр эбит. Ол курдук, ХИФУ устудьуоннара сылын аайы тэрилтэҕэ кэлэн быраактыка бараллар.

– ХИФУ-ну кытта сөбүлэһии түһэрсибиппит түмүгэр, биһиэхэ икки сыл устата устудьуоннар быраактыкаларын бардылар. Бу үлэбитин инникитин да салгыыр уонна сайыннарар былааннаахпыт. Устудьуоннар биһиги тэрилтэбит араас салааларыгар, ону тэҥэ «Дорисс» ААУо курдук суол оҥоһуутугар биллэр-көстөр бөдөҥ тэрилтэлэргэ быраактыкаларын бараллар. Ханнык баҕарар үөрэх быраактыката суох ситэтэ суох буолар. Онон быһаччы үлэлээн дьиҥнээх быраактыканы барыы – билиини чиҥэтии биир тутаах көрүҥэ. Холобур, устудьуон быраактыкатын хайдах барарын тус бэйэм анаан хонтуруоллуубун. Кини аҥаардас күрдьэҕинэн-хойгуонан эрэ буолбакка, приборунан, эбийиэктэргэ маастарынан, прорабынан үлэлиирин ситиһэбин. Тоҕо диэтэххэ, инникитин бу оҕолор суол тэрилтэлэригэр саҥа каадыр буолан кэлиэхтэрэ. Оттон суол-иис курдук эппиэтинэстээх үлэҕэ – каадыр элбэҕи быһаарар.

 

Ыччакка туһаайан

Тус бэйэм саха ыччата механизатор идэтигэр үөрэниэн баҕарабын. Күн бүгүн суол-иис үлэтигэр хайдах да хамнаһа суох хаалбаккын, ол эбэтэр суол тутуута хаһан баҕарар баар буолуо. Билигин суол үлэтин барытын да тиэхиньикэ эрэ быһаарар. Омук самосваллара, экскаватордара, грейдердэрэ баар буоллулар. Онно барытыгар идэтийбит үлэһит тиийбэт. Холобур, ханнык баҕарар суол тэрилтэтигэр үчүгэй грейдерист тарбахха баттанар. Ону сэргэ, хас улуус аайы аспаал оҥорор собуоттар үлэлиэхтэрэ. Итиннэ оператордар, лабораннар, аспаал уурааччылар тиийбэттэр. Маннык үлэлэргэ олохтоох испэсэлиис итэҕэс буолан, бэйэҕит да бэркэ билэ сылдьаргыт курдук, туора омук дьоно үлэлииллэр. Дьиҥэр, төһөнөн элбэх идэтийбит испэсэлиис үлэлиир да, соччонон суол-иис туруга хаачыстыбалаах буолара өйдөнөр. Онон каадыр боппуруоһугар билигин да, инникитин да күүскэ үлэлэһэр сорук турар.

 

«Бүлүү» аартыга оҥоһуллан бүттэҕинэ

Күн бүгүн үс федеральнай таһымнаах аартык тутулла турар: «Бүлүү», «Өлүөнэ» уонна «Халыма». Билиҥҥитэ өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарын холбуур биир кэлим суол тиһигэ суох. Бу таһаҕас тиэйиитигэр, логистика өттүгэр үгүс күчүмэҕэйдэри үөскэтэр, экэниэмикэ сайдыытын атахтыыр. Оннооҕор былыргы римляннар, Соҕуруу Америкаҕа инкалар-ацтектар суол судаарыстыба олоҕор сүдү оруоллааҕын сөпкө өйдөөн, үйэлээх суолунан дойдуларын ситимнээбиттэрэ. Өскөтүн бу үс федеральнай суолталаах аартык тутуллан бүттэҕинэ, өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтэ саҥа сайдыы суолугар үктэниэҕэ.

 

Түмүк оннугар

Кэпсэтиибитин түмүктээри олорон, түгэнинэн туһанан, Николай Иванович Саҥа дьыл бырааһынньыгынан бар дьонун эҕэрдэлиир:

– Өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторун, биир идэлээхтэрбин саргылаах Саҥа дьылынан эҕэрдэлиибин. Баҕарабын барыгытыгар көнө аспаал суол курдук нус-бааччы, уйгулаах, бүтэр уһуга көстүбэт уһун олоҕу, үгүс элбэх ситиһиилэри, аппа-дьаппа уонна оҥхой ханна да түбэспэтин. Олох устун айаҥҥыт аартыга өрүү күөх уотунан сандаара көрүстүн!