Саҥа дьылы хайдах көрсөҕүн да, сылыҥ оннук буолуо...

26.12.2013 12:37 | Автор: kyym.ru | Көрдүлэр: 2300   
Печать

novyygod2014-12Саҥа дьыл иннинээҕи кэм ордук үөрүүлээх, долгутуулаах, сүүрүүлээх-көтүүлээх, быһата, дьикти буолар. Ол бырааһынньык эрэ буоларын иһин буолбакка, аан дойду бүтүннүүтэ тутуһан олорор халандаара төгүрүк эргиири түмүктүүрэ, сүрэҕин тэтимэ, олоҕун хаамыыта эбит. Саҥа дьыл үүммүт бастакы күннэригэр биһиги быйыл хайдах буоларбыт, олохпут-дьаһахпыт салгыы хайдах салаллара түстэнэр. Ол иһин инникибитин хайаан даҕаны былааннаныах тустаахпыт. Туохтан саҕалыыбыт?

Бастатан туран, ааспыт сылы ырытабыт. Тугу былааннаабыппыт туолла, оттон туох быһылаан көһүппэтэх өттүттэн тахсан соһутта? Ааһан эрэр сылга төһө үбү-харчыны өлөрдүм, тугу ылынным, тугу сүтэрдим?

Саҥа дьыл иннинэ, биллэн турар, үлэбитин түмүктүүбүт, иэспитин барытын төлүүбүт, эргэ малтан босхолонобут.

Уйулҕа үөрэҕэ этэринэн, хайа да киһи ыра санаатын олоххо киллэрэр кыахтаах. Онуоха бэйэҥ баҕаҕын Сыал оҥостуохтааххын, онтуҥ туоларын туһугар бириэмэҕинэн, харчынан, дьоҥҥо сыһыаҥҥынан, доруобуйаҕынан төлөһөҕүн.

Былаан оҥостуута

  • Кэлбит сылга тугу ылынар баҕалааххын бастакы уочаракка киллэр (дьиэ, массыына, гараас, учаастак, субсидия, кирэдьиит...)
  • Дьиэ кэргэн (ойох ылыы, эргэ тахсыы, оҕолонуу, арахсыы)
  • Доруобуйа (табаҕы быраҕыы, тииһи барытын эмтэтии, сүрэҕи, бүөрү-быары көрдөрүнүү уо.д.а...)
  • Ханна үлэлиэхпин сөбүй? Үчүгэй хамнастаах, соц. пакеттаах үлэҕэ киирэбин, үлэбин уларытабын, биисинэһинэн дьарыктанабын, дохуоппун хайдах улаатыннарабын уо.д.а.
  • Үөрэх (үөрэҕи бүтэрии, үөрэххэ киирии, кууруска сылдьыы, саҥа идэни баһылааһын, көмпүүтэри сатаан туттарга үөрэнии уо.д.а.)
  • Сынньалаҥ (атын дойдуга сылдьыы, ыраах дэриэбинэҕэ айан, кустааһын, бултааһын, балыктааһын)
  • Бэйэҥ туох кыһалҕалааххын көрөн, пууннары төһө баҕарар эбэн биэриэххин сөп.

Бу сүрүн былаанынан сирдэтинэн Сыалбыт олоххо киириитин оҥостубутунан барабыт.

Олохпутугар туох эрэ солуну киллэриэхпитин баҕарар буоллахпытына, сүрэҕэлдьээбэккэ эрэ толкуйдуу үөрэниэхтээхпит , бириэмэбитин сөпкө аттарыахтаахпыт уонна олохпут урукку укулаатын уларытарга да бэлэм буолуохтаахпыт.

Улахан Сыалы ситиһиэх иннинэ кыра-кыра сыаллары табыах тустаахпыт.

Холобур, дьиэлэниэхпин баҕарабын диэн сыалы толорууга быһа барыллаан аан маҥнай маннык былаанныыбыт:

  • Хамнаһым төһөнүй, кирэдьиити төлүүр кыахтаахпын дуо, ханнык баантан кирэдьиит ылар ордугуй, төһө сыаналаахха сананыахпын сөбүй, кирэдьииппин сатаан төлүөм дуо, ким миэхэ көмөлөһүөн сөбүй, кэргэним хамнаһа төһөнүй, туохпун атыылыахпын сөбүй?
  • Дьиэ туттарга төһө үп ороскуоттаныай, мас кэрдэбин дуу, атыылаһабын дуу, уоппускам харчыта туохха тиийиэй, дьиэ туттарбар кимнээҕи көмөлөһүннэриэхпин сөбүй, ханнык кэмҥэ көмөлөһөөччүлэри кэпсэтэбин, көҥдөйүн хаһан таһаарабын, ыһыах иннинэ ордук дуу, ыһыах кэнниттэн дуу уо.д.а.?

Былаанныырга, уопсайынан, бэйэҕэр үгүс ыйытыыны биэрэҕин уонна ол ыйытыыларгар хоруйдаан саамай сөптөөх быһаарыныыны тобулуохтааххын. Кылаабынайа, саҕалыахха эрэ наада. Оттон бу боппуруоска төһө дириҥник ылсаҕын да, соччонон табыллан, тобуллан иһиэхтээх.

Соторутааҕыта биир билэр киһим төлөпүөннүү сылдьыбыта. Олох-дьаһах туһунан ыйыталаспыппар бэрт кудуххайдык:

--Быстах-остох үлэҕэ сылдьабын, харчы туохха да тиийбэт. Дьон барыта сымыйанан сүпсүгүрүү бөҕөтө. Саҥа дьыл туохха наадалаах бырааһынньыгый? Биирдэ баран ыллахха, көннөрү күнтэн туох да атына суох. Мин баҕардахпына, атырдьах ыйын 5 күнүгэр да Саҥа дьыллыахпын сөп.

Онуоха мин наһаа аймаммытым уонна кинини кыһыйан-абаран туран мөхпүтүм. Саҥа дьыл улахан суолталаах. Бу түмүк тахсар, саҥа былаан торумнанар кэмэ. Аан дойду диэн биир улахан киэли (эт-сиин), дьон-сэргэ долгуйар кэмигэр эн эмиэ долгуйуохтааххын, дьону кытта тэҥҥэ сүпсүгүрүөхтээххин диэбитим.

Киһи барыта ыра санаанан олорор. Онтубут эмиэ быраабылалаах:

  • Баҕа санаа бэйэ эрэ туһугар буолуохтаах. Атын дьон аатыттан баҕарар сыыһа.
  • Баҕа санаа билиҥҥи кэмнээх буолар. Хаһан даҕаны буолуохтаах кэми санаамаҥ. Холобур: “Мин тапталбын көрсүөхтээхпин” буолбакка, “Мин тапталбын көрсөбүн”.
  • Баҕа санаа “буолуо суохтаах, буолбат” диэн тылларынан хайыллыбат. “Мин арыгылыа суохтаахпын” оннугар “Мин чөл олоҕу тутуһабын”, “Мин уойуо суохтаахпын” оннугар “Мин быһыым-таһаам наһаа үчүгэй, дьылыгыр уҥуохтаахпын”.

 

Киһи оҥоһуута оннуга дуу, “саҥа олоҕу” сарсыҥҥыттан, бэнидиэнньиктэн, ый маҥнайгы чыыһылатыттан, Саҥа дьылтан саҕалыыр үгэстээх. Онно көмө буоллун диэн, саҕалыырга хас да барыйааны сүбэлиибит.

Ыра санаа истиэндэтэ

Ойуулаах сурунааллартан ыра санааларбытын кырыйан ылан баатымаҥҥа сыһыарабыт. Холобур, онно дьиэ, гараас, массыына, саҥа суотабай төлөпүөн, саҕынньах, кумааһынньык, элбэх харчы, муора кытыла, оҕо, көмүс биһилэх ойуулара баар буолуохтарын сөп. Бу истиэндэбитин ороммут үрдүгэр ыйаан кэбиһэбит уонна сарсыарда харахпытын хайа тардаат, былааммытын көрө сылдьабыт. Истиэндэҕэ сылы быһа тугу эрэ саҥаны эбэн биэрэ сылдьыахха сөп. Олус туолар уонна туһалаах дииллэр.

Ымыы

Г. Угаров-Эһээ Дьыл оҥорбут ымыыта атыыланар буолбута хас да сыл буолла. Бу ымыы – быыкаа кумааҕы. Үс сүрүн баҕа санааҕын суруйан баран, ымыыгын кумааһынньыккар укта сылдьаҕын. Бэркэ туолар дииллэр. Кылаабынайа, ол суруммуккун туора харах көрүө-билиэ суохтаах.

Хоруолаах сампаан

Саҥа дьыл үүнүөн иннинээҕи бүтэһик мүнүүтэҕэ, тэлэбиисэргэ чаһы охсор кэмигэр, ыра санааҕын суруйбут кумааҕыгын тэриэлкэҕэ күл буолуор диэри умата охсоот, бакааллаах сампааҥҥар кутан баран, мүнүүтэҥ бүтэ илигинэ иһэ охсуохтааххын.

Харчы, баай-дуол тардыыта

Саҥа дьыллааҕы симэммит харыйаҕа манньыаттары кэмпиэти кытта холбуу суулаан ыйыыллар. Ол эбэтэр 2014 сыл үүнэринэн Саҥа дьыл түүн 14 киһиэхэ араас минньигэһи (кэмпиэти-сакалааты, бэчиэнньэни, фруктаны) түҥэт.

Тапталы тардар туһугар

Саҥа дьыл кэмигэр дьиэҕин сүрэхтэринэн, пааралаах малларынан киэргэт.

 

Чыпчылҕан ыра

Саҥа дьыл үүнээтин кытары сөлүүт, хлопушка ытыллар кэмигэр төһө кыалларынан өрө ыстаныахтааххын уонна ол ыстанар кэмҥэр түргэнник саамай улахан баҕа санааҕын этэ охсуохтааххын. Маннык этиллибит баҕа санаа эмиэ хайаан да туолар дииллэр.

12 баҕа санаа

12 араас ыра санааҕын тус-туһунан кумааҕыга суулуугун уонна Саҥа дьыл түүнүгэр сыттыгыҥ анныгар угаҕын. Сарсыныгар уһуктан баран, үс кумааҕыны талан ылаҕын. Ол онно кэлбит баҕа санаа хайаан да туолар – дакаастанан турар.

Уруһуйдаммыт дьол

Саҥа дьыл үүнээтин кытары араас дьэрэкээн кыраасканы туһанан ыраас лиискэ ыра санааларбытын уруһуйдуубут. Манна улуу худуоһунньук буолар наадата суох. Көннөрү, бэйэҕит билэргитинэн бэлиэлэри уонна ойуулары оҥороҕут. Холобур, тапталгын көрсүөххүн баҕараҕын – сүрэх уруһуйдуугун, дьиэлэниэххин баҕараҕын – дьиэ ойуулуугун, кэргэн ылыаххын баҕараҕын – дьахтары уруһуйдуугун, аатын кытта суруйуоххун сөп, элбэх харчыны баҕараҕын – манньыат уруһуйдуугун уо.д.а.

Уруһуйдаах кумааҕыгын туруупка курдук эрийэн, кыһыл лиэнтэнэн баайан баран, дьуолкаҕа ыйаан кэбиһэҕин. Бу уруһуйгун ким да көрүө суохтаах, онон дьиэ кэргэҥҥин эрдэттэн “тыытаайаҕыт” диэн сэрэтэҕин. Ороһуоспа түүн кумааҕыгын тууран ылан сыллыыгын-ууруугун уонна кистээн кэбиһэҕин. Баҕа санааҥ барыта туолбутун кэннэ сыл устата хаһан баҕарар ол кумааҕыны уматыллар.

Саҥа ыалдьыт

Саҥа дьыл үүммүтүн кэннэ ыалдьыттыы кэлбит бастакы киһини илиитин тутан туран үс баҕа санааҕын этэҕин. Биллэн турар, искэр, кини истэригэр буолбатах.

12 виноград

Бу ньыма арыгыны испэт дьоҥҥо ананар. Холобур, оҕолорго, хат дьахталларга, арыгыларын эмтэппит дьоҥҥо. Эмиэ Саҥа дьыл үүнүөн аҕыйах мүнүүтэ иннигэр 12 виноград баар буолуохтаах. Ону эрдэттэн тэриэлкэҕэ ууран, ыраастаан бэлэмниигит. Биир мүнүүтэ иһигэр баҕа санааҕытын этэ-этэ, 12 винограды барытын сиэн кэбиһиэхтээххин.

Уопсайынан, баҕа санааны былаанныыр ньыма-үгэс элбэх, сороҕун бэйэҥ да толкуйдуоххун сөп. Кылаабынайа, онно ис сүрэххиттэн баҕарар, туолуо диэн күүскэ итэҕэйэр уонна эрэнэр буолуохтааххын.

Саҥа дьыл түүнүн хайдах көрсөҕүн да, сылыҥ оннук буолар дииллэр. Ол иһин олус үөрбүт-көппүт настарыанньалаах, бэһиэлэй, дьоллоох сылдьыахтааххын. Бу күн буолар сабыытыйа барыта туох эрэ ис хоһоонноох, инникилээх. Онон санааларгын сааһылан, ыраҕын ыпсар, баҕарбытыҥ курдук, уурбут-туппут киэбинэн, боччумнаахтык өйдөөн-санаан, ыксаабакка, дьоһуннаахтык туттан-хаптан Саҥа дьылы көрүс!