Тургутуулаах сыл ааста

26.12.2013 11:10 | Автор: Владимир Степанов | Көрдүлэр: 2841   
Печать


2013_copy2013 сылбыт түмүктэнэрэ бу кэллэ. Былыргы саха аныгы дьон курдук кыһыны икки аҥыы араарбата. Билигин Саҥа Дьыл бырааһынньыга олохпутун “эһиил” уонна “былырыын” диэннэргэ араарар
. Барыта туһунан отчуот, туспа сурук-бичик. Сылы хайдах олорбуппут барыта сууланан “архыыптаныа”. Бүгүн ааһан эрэр сылбыт сорох түгэннэригэр тохтоон ааһыаҕыҥ.

Быйылгы сыл саха омугун тулхадыйбат өйдөбүллэрин, ытык дьонун ааттарын хаһааҥҥытааҕар да элбэхтик тургутан көрдө. Кыһын Казарян сахалары баһааҕырдар интервьюта тахсан улахан айдаан тахса сылдьыбыта. Саха дьоно ону бары аһаҕастык утарбыт эбит буоллахтарына, “устуоруйанан дьарыктанар” ааттаах учуонайдарбыт, билим эйгэтэ “ууну омурдан” олорбуттара, норуоттарын көмүскээбэтэхтэрэ. Сорохторо, төттөрүтүн, бу дириҥ силистээх-мутуктаах интервьюну биэрбит Казаряны көмүскэһэн ааттарын-суолларын алдьаппыттара. Сайын Манчаары төрөөбүт дойдутугар Мэҥэ-Хаҥаласка пааматынньык туруута моһуоктана сылдьыбыта. Бу түгэннэргэ барытыгар норуот бэйэтин этэҥҥэ көмүскэннэ, дьоһунун түһэн биэрбэтэ диэххэ сөп.

***

Дьыл түмүктэнээри турдаҕына, хаҥаластар түмсүүлэрэ Тыгын Дархаҥҥа пааматынньык туруорар көҕүлүүр бөлөх тэрийдэ. Тыгыҥҥа араас сыһыан баар буолуон сөп. Ол эрээри, кини сахалары түмэ сатаабыт, судаарыстыбаннас төрдүгэр турар, чахчы олорон ааспыт, устуоруйаттан сотуллубат сүдү киһибит буолара мэлдьэҕэ суох. Элбэх көлүөнэ дьон кинини “саха ыраахтааҕыта” диэн өрө тутан кэлбиттэрэ. Ол эрээри, Тыгыны анаан чинчийии, дириҥник үөрэтии бэрт кэмчи. Тыгын туһунан көмүс тастаах анал кинигэ оҥорон таһаарыах баара. Кырдьыгынан эттэххэ, бу көҕүлээһин суверенитет сылларыгар тэриллиэн сөп этэ.

Омукпут түҥ былыргытын көрдөрөр дириҥ ырытыылар, кинигэлэр бааллара, кэлэр өттүгэр араас быстах дьон ыыс-бурут тылларыттан, үөҕүүлэриттэн көмүскүө этэ. Сорох дьон билиҥҥэ диэри Тыгыны “нуучча судаарыстыбатыгар киириини утарсыы символа” диэн куттууллар. Араас “...измнарга” буруйдуохтара диэн куттанан кини аатын ааттаппат, умуннара сатыыр майгы эмиэ баар. Тыгыны санатар сир билигин аҕатын Мунньан Дархан олоҕо соҕотох Куллаты эрэ баар. Бу улуу өбүгэлэрбит олорбут сирдэригэр элбэх дьон сылдьан, сүгүрүйэн ааһар. Ол аата норуот устуоруйатын хайдах баарынан ылынар, ытыктыыр, сүгүрүйэр. Устуоруйатын умнубат норуот -- кэскиллээх.

***

Халлааммыт быйыл олус сылаас турар, дьыбар дьэ биллиэх курдук буолла. 2009-2010 сс. быысаһар кыһыннара манныкка майгынныыра. Биһиэхэ хаар чарааһа, халлаан сылааһа, оттон соҕуруу хаһан да түспэтэх хаардарыгар баттаппыттара. Ити сыл Москубаҕа, Санкт-Петербурга тымныы этэ. Олунньуга “Кыымҥа” Национальнай тираж сулууспатын бириэмийэтин ыла барарбытыгар, Москуба миэтирэҕэ чугаһыыр хаар үллүгүн анныгар сытара. Европаҕа эмиэ хаар, тымныы бөҕө этэ. “Дьон тоҥон өллө” диэн сурах кытта баара. Итинтэн ыла сылын аайы соҕуруу хаар-тымныы, силлиэ-буурҕа айдаана тохтообот. Быйыл соҕуруу дойдуларга халлаан тымныыта, хаар түһүүтэ хаһааҥҥытааҕар да сүрдэннэ. Англияҕа 35 см халыҥнаах хаар түстэ, халыҥ хаар, тымныы тыал французтары эмиэ аймаата. Онтон сылтаан сорох дьон Наполеон 1812 сыллааҕы Арассыыйаҕа көрсүбүт иэдээнин кытта санаттылар. Францияҕа элэктэриичэстибэ тиһигэ моһуогуран, григорианскай Ороһуоспаны чүмэчинэн көрсүбүт дьон элбэх үһү. Сөмөлүөт көппөт, массыына барбат, поезд сүүрбэт кэмнэрэ эмиэ кэлэн эрэр курдук.

Эмиэрикэ континеныгар бу күннэргэ түспүт муус ардах, халыҥ хаар, сытыы чысхаан улахан хоромньуну таһаарда. Канада Торонто куоратыгар эмиэ Франция сорох оройуоннарыгар курдук Саҥа дьылы чүмэчинэн көрсөр кутталлаахтар дииллэр. Ол барыта айан-суол туругар быһаччы дьайара өйдөнөр.

Халааммыт итинник кубулҕатырыыта сылын аайы “глобальнай итийии кэллэ дуу, глобальнай тымныйыы бара турар дуу?” диэн мөккүөрү өссө дириҥэтэр.

***

Быйылгы дьыл тыа сирин олоҕор эмиэ кэккэ уустуктары аҕалбыта, Ол курдук, сыл саҥатыгар бөрө сиэрэ суох элбээн, т/х-гар улахан хоромньуну таһаарбыта. Адьырҕабыт ахсаанын бэрээдэктии сатаабыппытын аан дойду кыылы-сүөлү көмүскээччилэрэ сыыһа өйдөөн аҕыс айдааны тарда сырыттылар. Сайын оттооһуҥҥа аны Бүлүү улуустара курааннаан, сорох сиргэ уу халааннаан эмиэ кэккэ ыарахаттар үөскээтилэр. Күһүн кыыл таба Өлөөнтөн элбэх дьиэ табатын күрэтэн илдьэ барда, ороскуокка тэптэ.

Хоту улуустар уустук олохторо хаһан да тупсубатыгар үөрэнэн хаалбыт чунуобунньук аймах хоту диэки сапсыйан кэбиспитэ ыраатта. Оннук сыһыан быйыл эмиэ бэйэтин биллэрдэ. Тиксии тоҥуута, Индигиир улуустарыгар таһаҕас тиэллибэтэҕэ Киин тэлэбиидэнньэҕэ уонча күнү быһа ыаһах буолла.

Бу бүгүҥҥү муҥутуурдук сайдыбыт үйэҕэ дойдуга да, өрөспүүбүлүкэҕэ да “кыһын эмискэ тиийэн кэлиитэ”, буолбуту эрэ бэлиэтии, кэнниттэн “доруоптуу” олорор майгы тохтообото эрэйбитин өссө элбэтэр. Ирдэбил, эппиэтинэс кыайтарбат. Онно биир үксүн сокуоммут мунааҕа, утарсыылааҕа эбии хатыйсар курдук.  Саахалы эрдэттэн сылыктаабаппыт, аахпаппыт-суоттаабаппыт түмүгэр, Арассыыйаҕа саамай үчүгэйдик МЧС эрэ үлэлиирин курдук өйдөбүл үөскүүр. Дьиҥинэн, “алдьархайтан ас таһаарынар тэрилтэ” эрэ чэчириирэ, аата ааттанара туох да бэрдэ суох.

***

Саҥа сокуон быһыытынан, быйыл быыбар аан бастаан сылга биирдэ ыытылынна. Соторутааҕыта РФ Төрүт Сокуона ылыллыбыта 20 сылын бэлиэтээтибит. Төрүт Сокуон судаарыстыба олоҕун-дьаһаҕын халбаҥнаабат тирэҕэ буолар. Ол эрээри, норуот судаарыстыба олоҕун салайыыга орооһор саамай сүрүн төрдө -- быыбар -- оннун була илик.

“Уларыта туппуппут” 20-тэн тахса сыл буолла да, быыбар  эспэримиэн таһымыгар сылдьара хомолтолоох. Быыбары харчы баһылаабыта, байбыт, кыаҕырбыт эрэ дьон былааска тахсар, судаарыстыба үбүн дьаһайар (үллэрэр, үллэстэр диир ордуга дуу) майгылара өтөрүнэн өһүллүбэттии олохсуйда. “Үөһэ” уонна “аллара” олох тус-тупса устар. Чунуобунньуктар күүстэрэ-кыахтара, дьулуурдара туох эрэ тэрээһиннэргэ, бырааһынньыктарга, күннээҕи олоххо сыһыана суохха туһуланар эбит буоллаҕына, боростуой дьон  халыҥ араҥата сарсыҥҥыны тымтыктанар кыаҕа суох, күннээҕи ас-таҥас эрэ туһугар охсуһар. Оннооҕор тимир сылайар. Онон дьон былааһы, сокуону итэҕэйбэт, туохха да долгуйбат буолбутун быйылгы быыбар да түмүгэ көрдөрөр. Дойдубут олохтоохторо “атахтарынан” куоластаатылар. Ол эбэтэр, быыбардыы да сорумматылар.

Быыбар хайдах ааспытын аахсыбакка, саҥа Ил Түмэн састаабыгар тохтуоҕуҥ. Састаап, кырдьык, улаханнык уларыйда. Олох биллибэтэх-көстүбэтэх, урут тугу да гыммыта иһиллибэтэх “сиэрэй” дьон бөҕө дьокутаат буолбутун бары да бэлиэтии көрбүккүт буолуо. Ол бастакы туоһута --  бастакы сиэссийэлэргэ “кэмитиэттэргэ үчүгэйдик көрүллүбүтэ” диэн баран көтөх муҥунан сокуону “кууһунан” куоластаатылар. Ол көтөх муҥунан сокуоннарга туох этиллэрин арыйар кыахтаах, тыллаах-өстөөх, саҥа-сонун санаалаах да дьокутаат көстүбэт курдук.

Кистэл суох, билигин “Ил Түмэн саҥа састааба олохпутун тупсарыа” дииргэ эрэл кыра, эрдэ даҕаны. Бу дьоммут дьокутаат кириэһилэтин толору амсайдахтарына, аны биэс сылынан “норуот туһугар дьиҥнээхтик үлэлииргэ дьэ бэлэм буоллум, ситтим-хоттум, уопуту мунньуннум” диэн салгыы киирсэ сатыыр үлүскэҥҥэ түһэллэрин көрүөхтээҕэр сэрэйбит ордук. Дьокутаат миэстэтэ – былдьаһыктаах бырта сыата. Бу сайын быыбар иннинэ “Ил Түмэн спикеригэр үйэтин тухары үрдүк хамнас, чэпчэтии көрүллэрэ, бастайааннай төрүккэ үлэлээбит дьокутааттар биэнсийэлэрэ сүүһүнэн тыһыынча солк. буола дайбыыра – сиэрэ суох!” диэн суруйбуппут. Саҥа Ил Түмэн “аһары барыы” тахсыбытын билиммит курдук бэрэссэдээтэлгэ көрүллүбүтү эрэ сотто, оттон бэйэлэрин биэнсийэлэрин тыыппатылар.

***

Ил Түмэн ааспыт ыҥырыыта суверенитет ситиһиилэрин быһан-отон, “эрэдээксийэлээн” аатырбыта. Бэйэни албыннанар сыыһа, саҥа дьокутааттарбытын көрө-истэ сылдьар дьон быһыытынан, кинилэр да “оннук гыныахтара суоҕа” диир кыах суох. Урут бэйэтин кэмигэр “кэмин урутаатыбыт” диэн киһиргэппит сокуоннарбытыттан биир кытаанахтара -- СӨ бэрэсидьиэнин туһунан сокуон. Ол хаалан турар. Бэрэсидьиэммит быыбара 2015 с. буолбакка, 2014 с. күһүнүгэр ыытыллан хаалыан эмиэ сөп. Оччотугар Төрүт Сокуоҥҥа тиийэ элбэх уларытыы-тэлэритии тахсыан сөп.

“Ил Түмэн олоҕун туох дии санаатыҥ?” диэн ыйытыкка биир саҥа талыллыбыт дьокутаат “үөһэ таҕыстахха, олох атыннык көстөр эбит” диэбит этэ. Тугу таайтаран эппитин билбэппит. Дьокутаат олоҕун эппитэ дуу, судаарыстыба кыһалҕатын быһаарыыны эппитэ дуу? Баҕар, былаас олоҕо атыннык көстөрүн, эбэтэр былаас кыпчыйыытын эппитэ буолуо.

Быһата, итинник да этии “үөһэ” букатын атын, сиртэн силиһэ да, сибээһэ да суох баай-талым туспа олох уста турарын бигэргэтэргэ дылы.

***

Урут оҕо эрэ барыта Саҥа Дьылга Тымныы оҕонньору кэтэһэрэ. Билигин биһиги – баай дьоммут. Тымныы оҕонньору сэргэ, Эһээ Дьыллаахпыт, Чысхааннаахпыт. Биһиги “Тымныы кырдьаҕастарбыт” бука бары -- суверенитет кэмигэр үөскээбит “дьон”. Бастаан үөскүүллэрэ эмиэ айдааннааҕа-куйдааннааҕа, икки “Тымныы кырдьаҕаһы” сөбүлээбэт дьон, омугу хайытыы-араарыы курдук көрүүлэр эмиэ бааллара. Ол эрээри, олох бэйэтэ сааһылыыр. Холобур мин, сааһыран эрэр киһи, Саҥа Дьыл чугаһаатаҕына Эһээ Дьылы күүтэ саныыр буолбуппуттан бэйэм соһуйабын.

Эһээ Дьылы – Г.С. Угаровы, саха биллиилээх суруйааччытын, улахан учуонайын үчүгэйдик билэбин. Саҥа дьыл саҕана кини куорат тэрилтэлэригэр сылдьан “араҥаччылыы сырыттын” диэн бэйэтин алгыстаах ымыытын уонна “харчыны тардааччыны” бэлэхтиир идэлээх. Ымыыны, бэйэҕин кытта илдьэ сылдьыахтааххын, харчы тардааччыны харчы быыһыгар угуохтааххын. Үйэм тухары ону-маны улаханнык итэҕэйбэппин да, киһи санаатын күүһүрдэргэ кыра да наада буолар. Төһө да улааттарбыт, биһиги бары тыыннаах дьоммут, остуоруйаҕа кэпсэнэринии  үчүгэйи, үтүөнү оҕо курдук күүтэрбит, баҕарарбыт баар буолбат. Онон Эһээ Дьыл ис духуобунай туругунан, сылаас сыһыанынан Чысхааннааҕар быдан күүстээх эбит.

Г.С. Угаров учуонай быһыытынан саха билимин быйыл сүөм үрдэттэ. Атырдьах ыйыгар Нуучча географическай уопсастыбата тэриллибитэ 100 сылыгар аналлаах Беринг силбэһиитин харбаан туорааһыҥҥа, аан дойду хас да дойдутуттан мустубут улахан ууһуттар Угаров биологическай термометрын тутуннулар. Аан бастаан! Туһалааҕын билиммиттэр. Байыаннайдар эмиэ интэриһиргээбиттэр.. Бу термометр киһи тымныыттан хайдах харыстанарын, организм кыаҕын сөпкө аттаран көрдөрөргө туһалаах.

Цельсий кыраадыһа уу мууска кубулуйуутугар тирэҕирэр. Оттон Угаров термометрын нуула Цельсийгэ тэҥнээтэххэ, +4 кыраадыс. Бу -- дьикти температура, манна туох баар биологическай реакция барыта тохтуур, уурбут аһыҥ сытыйбакка сылы сыллаан туруон сөп. Онон Угаров кыраадыһа тыыннаах эйгэҕэ олус туһалаах, кэлин тэнийэр-тарҕанар кэскиллээх. “Кыым” Угаров биологическай термометрын туттубута ыраатта. Ону нүөмэр аайы хаһыат таһыгар көрөр буолуохтааххыт. Ити курдук бэйэбит дьоммут ситиһиитин элбэхтик туттуубут -- киэҥ тарҕаныыга олук буолар.

Кэлэр сыл барыбытыгар үтүөнү-кэрэни, дьолу-соргуну аҕаларыгар баҕарыаҕыҥ.