Тугу бэлэхтиибит?

20.12.2013 17:41 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 2426   
Печать

87377001_PodarkiСаҥа дьыл чугаһаата. “Дьэ, тугу бэлэхтээн дьоммун үөрдэбин?” диэн ыйытыыга, бука, төбөҕүн сынньа сылдьар буолуохтааххын. Бэлэх оҥорор киһиҥ тугу сөбүлүүрүн, туох интэриэстээҕин учуоттууруҥ таһынан үүнэр сыл “битигэр-билгэтигэр” (суевериеларыгар) болҕомтоҕутун уураргытын умнумаҥ. Илиҥҥи итэҕэл этэринэн, бэлэххитигэр үүнэр сыл символа - сылгы ойуута баар буоллаҕына, табыллыылаах буолар. Ол иһин сылгы ойуулаах сувернирга, хартыынаҕа, статуэткаҕа, панноҕа, таҥаска, оонньуурга, брелокка хараххытын хатааҥ.

Чугас киһигитигэр саха ата ойуулаах хартыыната бэлэхтээҥ. Үлэлиир кэбиниэтигэр илдьэн ыйаатаҕына, сылы эргиччи ситиһии эҥээрдээх сылдьыаҕа. Сылгы киэҥ сири тилийэ сүүрэрин олус сөбүлүүр. Ол иһин быйыл соҕуруу дойдуга күүлэйдии барарга бэрт табыгастаах кэм дииллэр. Элбэхтик айылҕаҕа сылдьыҥ, көй салгыны дуоһуйа ыймахтааҥ.

Дьахтарга оникс уонна аквамарин таастаах көмүһү бэлэхтээн үөрдүөххүтүн сөп. Бу таастар тупсаҕай көстүүлээхтэрин таһынан, кэрэ аҥаргытын үүнэр сылга куһаҕан тыынтан харыстыахтара. Боккуоп кулуоннаах кыһыл көмүс сыапачыка - саамай күндү бэлэх. Чугас киһигитин үөрдэр туһуттан харчыгытын кэмчилээмэҥ. Ол эрээри көмүскэ эрэ болҕомтоҕутун уурумаҥ. Ханнык баҕарар өҥнөөх, хайдах баҕарар быһыылаах мас киэргэли атыылаһан, ис сүрэххититтэн үөрэ-көтө бэлэхтээҥ.

Эр дьоҥҥо бэлэххитин атыылаһаргытыгар нууччалыы эттэххэ, “творческайдык” сыһыаннаһыҥ. Сылгыга сыһыаннаах сахалыы оҥоһуктары (дэйбиири о.д.а.) бэлэхтээҥ. “Экстремалы” сөбүлүүр кэрэ куолар уолгутун “ковбой” оҥоруҥ. Сэлээппэтэ атыылаһан кэтэрдиҥ, моойдоругар хаалтыста баайыҥ. Джинсы матырыйааллаах ханнык баҕарар таҥаһы бэлэхтиэххитин сөп. Кур эмиэ биһирэнэр. Оттон харчы арыый кэмчи соҕус буоллаҕына, боккуоп сувенирда ылан биэриҥ. Сүрүнэ, бэлэх ис сүрэхтэн оҥоһуллуохтаах.

Оҕолор чороҥ соҕотох “улахан” (сыаналаах) бэлэх оннугар хас да кыра кыра бэлэҕи сөбүлүүллэр. Кыра саастаах оҕоттон “Тугу ылыаххын баҕарыный, туохха ымсыыраҕыный?” диэн быһаччы ыйытымаҥ. Кинилэр бэлэҕи соһуччу туталларын ордороллор. Оҕоҕут туох бэлэҕи ылыан баҕарарын билиэххитин олус баҕарар буоллаххытына, Тымныы оҕонньорго сурук суруйтарыҥ. Онно кини баҕатын этиэ. Хас да бэлэҕи бэлэмнээбит буоллаххытына, барытын биирдэ биэрэн кэбиһимэҥ. Оҕо бииртэн-бииргэ көһө сылдьан, бэлэх сонунун түргэнник сүтэрэр. Сылгы сылыгар мас уонна сымнаҕас ат оонньууру биэриэххэ сөп.

“Практичнай” дьоҥҥо күннээҕи олоххо туттар тиэхиньикэни, таҥаһы, нуһараҥ эйгэни олохтуур малы-салы бэлэхтээҥ.

“Романтическай” дууһалаах дьоҥҥо ураты бэлэҕи оҥоро сатааҥ. Холобур, кырасыабай көстүүлээх чэй иһэр иһит, сымнаҕас улахан да улахан оонньуур. “Романтическай” дьон бэйэ илиитинэн оҥоһуллубут бэлэххэ ордук үөрүөхтэрэ.

“Көмүс тарбахтаахтарга” хаачыстыбалаах малы, урбаанньыттарга – тирии тастаах сурунар болокунуоту эбэтэр куорсуннаах уруучуканы, “меломаҥҥа” сөбүлүүр ырыаһытын диискэтин эбэтэр ырыанньыгын бэлэхтээҥ.

“Кыахтаах табаарыстарга” бэлэх талар ордук уустук буолар. Бэлэхтээри гыммыт малыҥ кинилэргэ барыта баар курдук буолан иһэр. Ол иһин кинилэргэ туһалаах буолбакка, санааларын көтөҕөр, “уой-аай” дэтэр ураты бэлэҕи оҥоруҥ. Кыра да буоллун, сүрүнэ, бэлэх сыанатыгар эппиэттиир хаачыстыбалаах буолуохтаах.

Көрдөөх-нардаах дьоҥҥо биэрэр бэлэххит суолтатыгар болҕомтоҕутун ууруҥ. Кинилэр бэлэх сыанатыгар буолбакка, ис хоһоонугар ордук үөрэллэр. Сампаан бытыылкатын этикиэткэтигэр кини хаартыскатын сыһыарыҥ, уратытык үүммүт кактуһу бакыаттаан баран утары уунуҥ. Аһара аһаҕас күлүүнү буолбакка, элэктээх күлүүлээх бэлэҕи оҥоруҥ.

Саҥа дьыллааҕы бэлэҕи ордук Сылгы сылыгар төрөөбүт чугас дьоҥҥут, табаарыстаргыт күүтэр буолуохтаахтар. Сылгы сылыгар төрөөбүт дьон элэккэй, бэһиэлэй, чиэһинэй, киириилээх-тахсыылаах буолаллар. Кинилэр таҥналларын, симэнэллэрин олус сөбүлүүллэр. Ол иһин сыаналаах бэлэххэ болҕомтоҕутун ууруҥ. Кэрэ аҥарга көмүһү, сыаналаах киэргэли, муодунай таҥаһы, ураты истииллээх иһити-хомуоһу биэриэххитин сөп. Урбаанынан дьарыктанар чугас дьоҥҥор үлэтигэр-хамнаһыгар сыһыаннаах тугу баҕарар (тирии бэртибиэли, портмонены, визитницаны уо.д.а.) бэлэхтээҥ. Сылгы сылыгар төрөөбүттэр спорка сыстаҕас, айылҕаҕа сылдьалларын сөбүлүүр дьон буолаллар. Ол иһин спорка сыһыаннаах тугу баҕарар (мээчиги, спортивнай таҥаһы, остуол тенниһин, дуобаты уо.д.а.) биэриҥ. Табаарыскыт интэриэһин эмиэ учуоттааҥ. “Сылгы” ойуулаах кытай манньыата Фэй-Шуй үөрэҕэ этэринэн, харчыны, баайы-дуолу тардар. Бу манньыаты бэлэхтээтэххитинэ, сылы эргиччи туттар харчытын биэрбит курдук сананыҥ.

Бэлэх биэрэргэ тутуһуллар бит-билгэ. Хараххыт сөбүлүү көрбүтүн аҥар кырыытыттан ылан испэккэ, суолтатыгар эмиэ болҕомтоҕутун ууруҥ. Чугас киһигитигэр быһаҕы бэлэхтиир сатаммат эбит. Тапталгыт уота түргэнник сойуон, арахсыы ааҥнаан кэлиэн сөп. Чаһыны бэлэхтиир эмиэ табыллыбат дииллэр. Олоҕун биир күдьүс баран истин диэн суолталаах. Кытайдар чаһыны олоххун сарбыйар диэн өйдүүллэр. Ол иһин чаһыны букатын бэлэхтээбэттэр. Эбэлэр бэйэҕит баайбыт саарпыккын сиэннэргитигэр бэлэхтиэ суохтаах эбиккит. Кэрэ аҥаарыҥ, дьүөгэҥ сиэркилэҕэ көрүнэрин төһө да сөбүлүүр буоллун, сиэркилэни бэлэхтээмэ. Сахалар итэҕэллэринэн сиэркилэ “анараа” дойду дьонун кытта “алтыһар”, куһаҕан энэргиэтикэлээх мал. Тапталлаахтар бэйэ-бэйэлэригэр кинигэни бэлэхтэһиэ суохтаахтар. Ордук хоһоон хомуурунньугун. Өйдөспөт буолууну аҕалыан, күнүүнү күөртүөн сөп. Оҕоҕо фарфор куукуланы бэлэхтиир эмиэ табыллыбат. Бэлэх биэрэргэ тутуһуллар бити-билгэни аҕыйаҕы аҕыннахха, итинник.