Хамнас үрдээтэ
02_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэрт соторутааҥҥа диэри Саха сиринээҕи бүддьүөт эйгэтигэр үлэлиир 13 800-чэ киһи тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн (прожиточный минимум) кыра хамнаһы аахсаллара. 2014 сыл т...
Биэнсийэ туһунан
74_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэнники сүүрбэ сыл устата дойдубут экэниэмикэтэ сатаан сааһыламматаҕын түмүгэр, киһи күннээҕи аһыгар-таҥаһыгар тиийэр биэнсийэ тиһигэ эмиэ кыайан оҥоһуллубата. Ол иһин, би...
Сүрүн сирэй Сонуннар Оле Йорген Хаммекен – көҥүл омук сыдьаана

Сонуннар

Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ!
28-12-2015 17-08 | Көрдүлэр: 7822
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 13 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Саха сирин тө...
Саҥа сокуон инбэлииттэри көмүскүө
28-12-2015 16-54 | Көрдүлэр: 4359
Ил Түмэн ХХ уочараттаах пленарнай мунньаҕар дьокутааттар А.Корякин уонна А.Атласова инбэлиит д...
Максим Аммосов сырдык кэриэһигэр
28-12-2015 16-37 | Көрдүлэр: 4600
“Ахсынньы 22 күнэ – саха норуотун устуоруйатыгар бэлиэ күн. Бу күн, 1897 сыллаахха саха судаар...
Тупсарыы сыл
28-12-2015 16-31 | Көрдүлэр: 17643
2016 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Нэһилиэнньэлээх пууннары тупсарыы сылынан биллэрэр туһунан”...
"Мандар ааҕыыларын" түмүктэриттэн
21-12-2015 17-38 | Көрдүлэр: 4106
Кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕар тыл эппит салалта, учуонай эйгэ ытык дьоно, ыалдьыттар бука ...
Кыайыыны уhансыбыттар
12-11-2015 17-53 | Көрдүлэр: 4962
"КЫЫМ" норуот хаhыата уонна "Будь в курсе" информационнай мобильнай сыһыарыы көҕүлээһиннэр...
ИЯКН дириэктэрэ Г.Г.Торотоев
12-11-2015 17-48 | Көрдүлэр: 4152
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ хотугу норуоттарын тылларын уонна култууратын µ³рэтэр Институуту...
Сир сокуонун тула
12-11-2015 17-47 | Көрдүлэр: 5335
Сэтинньи 3 кµнµгэр Сунтаар Устьетыгар улуус Нэ´илиэктэрин ба´ылыктарын сэбиэтэ мустан, 2016 сы...
Тэрилтэлэр, урбаанньыттар бол±ойу²
12-11-2015 17-36 | Көрдүлэр: 4007
Нолуогу судургутуллубут систиэмэнэн (упрощенная система налогооблажения) т³лµ³н ба±арар, ол гы...
Ас-үөл сыанатынан үһүс миэстэлээхпит
08-10-2015 15-36 | Көрдүлэр: 3819
Тыыннаах сылдьарга сиэнэрэ булгуччулаах ыйдааҕы ас дьоҕус нобуора диэн өйдөбүл баар. Нууччалыы...
Петр Наумовы – “Я – гражданин” аакка!
08-10-2015 15-33 | Көрдүлэр: 2722
Хараҕынан бастакы курууппалаах инбэлиит, 65-с хаарын санныгар түһэрбит, Кыайыы 70 сылыгар анаа...
Муостабыт дьылҕата – Кытай инвестордарын илиитигэр?
08-10-2015 15-32 | Көрдүлэр: 2843
Өлүөнэни туоруур муоста дьэндэйэрин кэтэһээччи элбэх. Соторутааҕыта Санкт-Петербурга Росавтодо...
Сочига Арктиканы кэпсэтэллэр
08-10-2015 15-20 | Көрдүлэр: 2730
Сочига, бу дьыл алтынньы 5 к., Арктиканы сайыннарыы боппуруоһунан дьарыктанар судаарыстыба хам...
Өссө 10 оскуола
03-09-2015 20-11 | Көрдүлэр: 2799
СӨ Үөрэххэ министиэристибэтин тиһэх чахчыларыттан көрдөххө, күн бүгүн өрөспүбүлүкэ үрдүнэн уоп...
“Сибиир күүһэ” бигэргэннэ
03-09-2015 20-03 | Көрдүлэр: 2742
Бу күннэргэ премьер Д.Медведев “илин диэки” тардыллар гаас ситимин (ол иһигэр “Сибиир күүһүн”)...
* Бесплатно для абонентов СТК по всей РС(Я), (кроме ТП "Фристайл")

Оле Йорген Хаммекен – көҥүл омук сыдьаана

04.06.2014 09:45 | Автор: Admin | Көрдүлэр: 3775   
Печать

__“Күөх сир” диэн сүрэхтэммит

БЫЛЫРГЫ НОМОХ. Быһа барыллаан, 982-983 сыллар. Улуу байҕал балкыырдаах ууларын уҥуордаан Исландия викиннэрэ муус кытылга тиксэллэр. Баһылык хараабылыттан Эйрик Турвальдсон диэн викинг бастакынан мууска үктэнэр. Ырааҕы одуулуу көрөр, уһуну-киэҥи толкуйдуур. Оттон бу арыыга киһи хараҕа ылар сирэ -- бүтүннүү муус. Онтон викинг сирэйигэр абарыы, санаа төннүүтүн кыыма көстөр. Күлэр аҥаардаах “Гренланд” диэн уоһун быыһыгар саҥарар. Ону викиннэр истэннэр, бары “Гренланд” дэһэ түһэллэр.

Бу курдук, Гренландияны викиннэр күлүү-элэк гынан “Күөх сир” диэн сүрэхтээбиттэрэ. Оттон Гренландия көҕөрөр сирэ букатын кыра, баһыйар аҥаара – килэгир муус. Онон быйаҥнаах, күөх сири көрдөөн кэлбит викиннэр эрэллэрэ күдэҥҥэ көппүтэ.

БИЛИ¢¢ИТЭ. Бүгүҥҥү Гренландия Дания састаабыгар киирэр. Нэһилиэнньэтэ 56 тыһыынча киһи. Олортон 48 тыһ. эскимос, 8 тыһ. датчан. Саҥарар тыллара – гренландиялыы (эскимос тыла) уонна даниялыы.

 

Оле Йорген айана саҕаланар

 

Эскимос Оле Йорген Хаммекен диэн Гренландия олохтооҕо дойдутун айылҕата биллэрдик уларыйарын кэтээн көрөр. Санааҕа-онооҕо ылларар. Онтон 2006 сыллаахха Арктика кыһалҕаларын бүтүн аан дойдуга көрдөрөөрү уһун айаҥҥа турунар. Оле Йорген Уумманнак диэн муора хомотуттан Илулиссатаҕа диэри ыты көлүйэн 50 көһү айанныыр. Онтуката, санаабытын курдук, киэҥ эйгэҕэ биллэр. Итинтэн ылата айанньыт Арктика сирдэрин, эскимос омук төрдүн-ууһун чинчийиитэ саҕаланар.

2008 сыл. Туох да бүрүөһүнэ, сабыыта суох мотуордаах оҥочо муоранан 4 тыһ. км айаннаан Чукотка кытылыгар тиксэр. Оле Йорген “Аваннаа” эспэдииссийэтэ Арассыыйаҕа бастакытын кэлэр. Оттон былырыын эскимос айанньыта Саха сиригэр ыалдьыттыыр. Олохтоох омуктар олохторун-дьаһахтарын, төрүт үгэстэрин, култуураларын үөрэтэн барар.

 

“Аваннаа”

Гренландияҕа уһук хоту сир “Аваннаа” (хоту) диэн ааттанар. Манна хотугу эскимостар диэн аҕыйах ахсааннаах, букатын сүтэн эрэр омук түөлбэлээн олорор. Ахсааннара – 800 киһи. “Инуктум” диэн тылынан саҥараллар. Гренландиялар “калаллисут” диэн туспа тыллаахтар.

– Хотугу эскимостар былыргылыы олорор омуктар, – диэн Оле Йорген доҕоро, биллиилээх хаартыскаҕа түһэрээччи, айанньыт, АХШ олохтооҕо Галя Моррелл кэпсиир. – Билиҥҥээҥҥэ диэри үрүҥ эһэ уонна ньиэрпэ тириитэ таҥастаахтар. Булт-балык дьарыктаахтар. Бытархай түөлбэлэргэ арахсаллар. Муус хайа мэһэйдиир буолан, кыайан сылдьыспаттар. Былыр байҕал мууһа 9 ый ууллубат этэ. Онон олохтоохтор көҥүл бултуур-балыктыыр этилэр. Билигин Гренландия айылҕата тосту уларыйда. Муус ыйтан ордук чиҥ турар. Инньэ гынан төрүт дьарыктарыгар лаппа ыарахан балаһыанньа үөскээтэ. Онуоха эбии муус үрдүнэн сырыы быстар буолла, дьон түөлбэлэригэр хаайтардылар. Түмүгэ киһини үөрдүбэт. Хотугу эскимостар букатын эстэр кутталаахтар. Онон биһиги эспэдииссийэбит төһө кыах баарынан Арктика кыһалҕаларын аан дойдуга көрдөрөр, олохтоох омуктар төрүт үгэстэрин үөрэтэр, үйэтитэр соруктаах.

 

Саха сирин нэһилиэктэригэр

Быйыл Оле Йорген Галя Морреллыын Гренландияттан уонна Чукоткаттан быыстапка аҕалан Халыма эҥээр нэһилиэктэргэ, Өймөкөөн, Амма уонна Таатта улуустарыгар туруордулар. Үс ый устата Арктика олоҕун-дьаһаҕын көрдөрдүлэр.

– Эһиэхэ талааннаах дьоҥҥут элбэх эбит, – диир Галя Моррелл. – Ол гынан баран элбэх киһи нэһилиэгиттэн ханна да тэйбэтэх. Онон талааннара киэҥ эйгэҕэ биллибэккэ хаалбыт. Ол иһин саха дьонун оҥоһуктарын быыстапкаларга эмиэ кытыннардыбыт. Онно хоту сир маастардарын оҥоһуктара үүт-үкчү эбиттэр диэн бэлиэтии көрдүм. Ити Арктика дьоно олоҕу биирдик көрөллөрүн туоһулуур.

Аны Оле Йоргенныын кэпсэтиэҕиҥ...

– Былыргыны чинчийээччилэр эскимостар Беринг аатынан муора силбэһиитин туораабыттара диэччилэр...

– Эскимостар -- Азияттан төрүттээх былыргы норуот. Өссө сороҕор учуонайдар эскимос култуурата Өлүөнэ сүнньүгэр үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалааччылар. Онон өбүгэлэрим дойдуларыгар сылдьар курдук сананабын. Эскимостар киһи аймах устуоруйатыгар икки биллэр арыйыылаахтар. Ол курдук, ньиэрпэ сыатын уматан уоттанар-күөстэнэр ньыманы толкуйдаабыттара. Ону сэргэ бөрөнү дьиэтитэн көлүйбүттэрэ. Ол түмүгэр эскимос уокка-күөскэ да наадыйбат, турда да баҕарбыт сиригэр айанныыр көҥүл омук буолбута.

– Сахалар уонна эскимостар майгыннаһабыт дуо?

– Тылбыт-өспүт майгыннаспат. Дьиҥэр, “Юпик” тылынан саҥарар Чукотка эскимостарын кытта кэпсэтэр кыаҕым суох. Ол оннугар олоххо, бэйэ-бэйэҕэ сыһыаммыт сүрдээҕин майгыннаһар. Бары айылҕаҕа чугаспыт. Итэҕэлбит эмиэ айылҕаны кытта ыкса ситимнээх. Биһиги айылҕа күүстэрин “Сила” диэн ааттыыбыт. “Сила” сөбүлээбэтэҕинэ тугу барытын суох гынар кыахтаах. Ол иһин, былыр ойуун наар көрдөһө-ааттаһа сылдьара. Хомойуох иһин, бүтэһик ойуун 2009 сыллаахха өлбүтэ. Оттон хайдах көрдөһөрү-ааттаһары ойуун эрэ билэрэ. Атын дьон билэрэ көҥүллэммэт этэ. Инньэ гынан билиҥҥитэ “Силаны” кытта ситиммит быһынна. Баҕар, ону сөбүлээбэккэ, “Сила” кыыһырара буолуо...

– Ол хайдах?

– Гренландия айылҕата олус уларыйда. Сир үрдүнээҕи, аннынааҕы муус ууллан эрэр. Ону учуонайдар халлаан итийиитин кытта сибээстииллэр. Оттон, мин санаабар, “Сила” төрүт үгэстэрин умнан эрэр эскимостарга бэйэтин күүһүн биллэрэр. Айылҕабытын ончу харыстаабат, сиэри-туому тутуспат буоллубут.

– Оннук күүскэ төрүт итэҕэли сүтэрдигит дуо?

– Суох, ол эрээри христианствоны кытта ыкса ситимнэһэн хаалла. Ол курдук, таҥараҕа үҥэбит уонна тута таһырдьа тахсан иччилэри аһатабыт. Дьиҥэр, христианство эскимостар өйдөрүгэр ыараханнык түспүтэ. Холобур, былыр эскимос “абааһы” (дьявол) туһунан өйдөбүлэ букатын суоҕа. Хайдах буолуохтааҕын да билбэтэ. Онон эрэй бөҕөнөн өйдөтөн сүрэхтээбиттэрэ.

– Төрөөбүт тыл төһө өрө тутулларый?

– 1861 сыллаахха эскимос суруга-бичигэ төрүттэммитэ. Онтон ыла төрөөбүт тылбытынан саҥарабыт уонна суруйабыт. Даниялар төрүт култуураларын, тылларын-өстөрүн соҥнуу сатаабаттар. Хата, ол оннугар бэйэбит дьоммут арҕааҥҥы олоҕу үтүктэ сатыыллар. 1960-с сыллар ортолоругар “модернизация” саҕаламмыта. Сүүрбэччэ сыл иһигэр былыргылыы олорбут Гренландия аныгы дойдуга кубулуйбута. Оскуолаларга дания тылын үөрэтии саҕаламмыта. Эскимос талааннаах оҕолоро Данияҕа үрдүк үөрэх кыһаларыгар киирбиттэрэ. Ол түмүгэр саҥалыы көрүүлээх интэлигиэнсийэ үөскээбитэ. Бу дьон дойдуларыгар төннөн, норуоттарын төрүт култуурата, тыла-өһө сүтэн эрэрин таба көрбүттэрэ. Онтон саҕалаан сөргүтүү бара турар. Ол эрээри билиҥҥитэ төрүт култуурабыт үгүс өттө букатыннаахтык сүттэ.

– Билигин Гренландия хайдах олороруй?

– Гренландияҕа социальнай өттүнэн олох таһыма үрдүк. Сыллааҕы орто хамнас 22 тыһ дуоллар (770 тыһ солк). Ол эрээри сыана олус ыарахан. Онон үгүс киһи син биир булдунан уонна балыгынан дьарыктанар. Оттон Дания сылын аайы 0,5 млрд дуоллар көмө оҥорор. Экэниэмикэ сүрүн тирэҕэ – балыктааһын.

Социальнай өйөбүл күүстээх. Үрдүк үөрэх босхо. Медицина эмиэ босхо. Холобур, Гренландияҕа киһини кыайан үтүөрдүбэтэхтэринэ, Данияҕа буор босхо бөртөлүөтүнэн эмтэтэ ыыталлар уонна аҕалаллар. Тиис ыарыыларын эмиэ босхо. Устудьуон кыраныысса таһыгар үөрэнэрин судаарыстыба уйунар.

– Билигин аан дойдуну кэтээн көрдөххө, национальнай тэриллиилэр сир аайы арахсыахтарын баҕараллар. Эһиги эмиэ туспа судаарыстыба буолуоххутун баҕарбаккыт дуо?

– Биир кэмҥэ итинник боппуруос тура сылдьыбыта. Даниялар утарсыбатахтара, “барыҥ, ол гынан баран көмөлөһөн бүтэбит” диэбиттэрэ. Онон хамсааһын тохтообута. Бастатан туран, Гренландия атаҕар бигэтик туруон наада. Арыыбытыгар ньиэп, гаас уонна күндү таас баа. Ол гынан баран ону хостуур испэсэлиис, үлэһит суох. Онон быйыл даниялар 3 тыһ кытай оробуочайын аҕаларга кэпсэтэ сылдьаллар. Ити аҕыйах ахсааннаах эскимос норуотугар тугунан диэлийэн тахсара билиҥҥитэ биллибэт.

– Социальнай кыһалҕа туһунан эттэххэ...

– Гренландия аан дойдуга эдэр ыччат ортотугар бэйэҕэ тиийинии көрдөрүүтүнэн биир “бастыҥ” ахсааныгар сылдьар. Сүрүн төрүөтэ – арыгы. Урут эскимостарга арыгы суоҕа. Оттон 1953 сыллаахха даниялар аныгы олоҕу кытта “аһыы утаҕы” тиэйэн аҕалбыттара. Хоту дойду дьоно түргэнник ылларбыттара. Билигин судаарыстыба таһымыгар арыгыны кытары охсуһуу күүскэ барар. Эмтиир кииннэр үлэлииллэр. Күөх экранынан, араадьыйанан арыгы буортутун туһунан кэпсииллэр. Киһи кыбыстыбакка эмтэнэригэр көҕүлүү сатыыллар. Ол түмүгэ үчүгэй диэххэ сөп. Арыгылааһын кэм аччаата. Иккис кыһалҕабыт – өй-санаа аныгы үйэҕэ ситэ сөп түбэһэ илик. Наһаа түргэнник сайдан хааллыбыт. Соторутааҕыта аҕай ньиэрпэни эккирэтэ сылдьыбыт дьон биирдэ үрдүк технологиялаах XXI үйэҕэ баар буола оҕустубут. Онтубут майгыбытыгар-сигилибитигэр тэбэн таҕыста.

– Саха сиригэр сырыыҥ түмүгэр туох санааҕа кэллиҥ?

– Тус бэйэм хоту дойду дьоно бары аймахтыы эбиппит диэн санааҕа кэллим. Тоҕо диэтэргин, өйбүт-санаабыт, олоххо сыһыаммыт – үүт-үкчү. Ону сэргэ эйэлээх олоҕу ордоробут. Мин санаабар, бу үгүс иирсээннээх аан дойду омуктарын эйэлээхтик олорорго биһиги, хотулар, үөрэтиэхпитин сөп быһыылаах.

– Оле Йорген, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Түмүк тыл: Оле Йорген Галя Морреллыын аан дойду үрдүнэн Арктика оҕолоругар аналлаах араас бэстибээли тэрийэллэр. Баларга Арктика оҕолоро култуураларын билсиһэллэр, уруһуй, ырыа, үҥкүү күрэҕэр кытталлар эбит. Эһиил маннык бэстибээл Саха сиригэр буолуоҕа диэн айанньыттар эрэннэрдилэр. Онон эскимостары эһиил Саха сиригэр кэтэһэбит.

DSC_0073IMG_3280 

 


















Илья ОКОНЕШНИКОВ

Хаартыскаларга: 1. Галя Моррел айан кэминээҕи хаартыскаларын көрдөрөр. 2. Үс омук дьоно Амма өрүскэ: хаҥастан уҥа Оле Йорген Хаммекен (эскимос), Владимир Садовников (эбэҥки) уонна Афанасий Баишев (саха). Атын хаартыскаларга айан түгэннэрэ.

Ааптар уонна Галя Моррел хаартыскаҕа түһэриилэрэ.



Доҕоттор кэпсээ

Гороскоп

01_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy

2014 сыл гороскоба

Доруобуйа, күүс-кыах да тупсар сыла иһэр. Үтүө дьайыылаах уларыйыы тахсар сибикитэ улахан. Урукку сылларга холоотоххо, ыарахан таһаҕаһы бырахпыт курдук…

RSS-Лента