Биһиги биир дойдулаахтарбыт тас дойдуларга тахсан, ыал буолан олороллорун элбэҕи билэбит. Олортон биирдэстэрэ — Японияҕа олорор Надежда Тадагава (Попова). Кини кэргэнин Лео Тадагаваны кытта Хомус кэнгириэһигэр кэлэ сылдьан, «Кыым» хаһыакка ыалдьыттаан ааста.

 — Надя, эн хантан төрүт­тээххин?

— Мин Чурапчыга төрөө­бүтүм, онно улааппытым, үөрэммитим. Аҕам Михаил Попов диэн судьуйа этэ, 1979 с. өлбүтэ. Кини дэтэктииптэри суруйара, бу соторутааҕыта «Бичиккэ» кинигэтэ тахсыбыта.

— Японияҕа хаһааҥҥыттан олороҕун?

—1994 сыллаахха Лео Тадагаваҕа кэргэн тахсыахпыттан ыла, онно олоробун.

— Леоны кытта ханна, хайдах билсибиккитий?

— Мин СГУ омук тылын факультетын бүтэрэн баран, Москубаҕа Морис Торез аатынан лингвистика университетыгар аспирантураҕа “тыл үөрэҕэ” (языкознание) диэн хайысхаҕа үөрэнэ сылдьарым. Манна 1991 сыллаахха Хомус бастакы кэнгириэһэ буолбута. Онно тылбааска үлэлэһэн, сайын кыратык харчы өлөрөөрү, Эмиэрикэ дэлэгээссийэтигэр тылбаасчытынан сылдьыбытым. Лео тыйаатыр уонна киинэ муусукатын эйгэтигэр сыһыаннааҕа уонна этномуусуканан дьарыктанара. Кини ити кэнгириэскэ кытта диэн кэлэ сылдьыбыта. Биһиги бастаан, дьэ манна билсибиппит...

— Онтон?

— Сотору буолаат, Лео Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта, мин киниэхэ тылбааска көмөлөспүтүм. Ол кэннэ, дьэ, чугастык билсэн, үс сыл буолан баран холбоспуппут. Онтон ыла Японияҕа олоробун.

— Эн Япония курдук төрүт үгэстэрин тутуһа сылдьар, олох атын укулааттаах дойдуга хайдах баран «адаптаассыйаланныҥ», ыарахан буолбатах этэ дуо?

— Биллэн турар, атын дойду тыла да, култуурата да чыҥха атын, онон уустук түгэн син биир баар буоллаҕа. Ол эрээри оччолорго Саха сириттэн, дьиэбиттэн тэйэ сылдьыбытым ырааппыт буолан, улаханнык ыарырҕаппатаҕым. Мэлдьи атын-атын омук, эйгэ дьонун кытта алтыһан, кинилэр уратыларын ылынарга үөрэнэн, син бэлэм буоллаҕым. Аһын-үөлүн даҕаны атыҥыраабатаҕым.

Москубаҕа түөрт сылы быһа мэлдьи элбэх араас омугу кытта алтыспытым, бииргэ үөрэммитим, олорбутум, доҕордоспутум. Японияҕа адаптаасыйа барарым ол Москубаҕа бастакы кэмнэрбинээҕэр чэпчэкитик ааспыта диэххэ сөп. Японияҕа хайдах эрэ бары биһиги курдук сирэйдээхтэр-харахтаахтар, онон туох да араастаһыы суоҕа, урууларын курдук ылыналлара даҕаны.

Бараат даҕаны, мин тылы үөрэтэн барбытым — дьоппуоннуу билбэт этим. СГУ-га үлэлээбит дьоппуон бэрэпиэссэрэ долгаан тылын чинчийэн саҕалаабыт, Санкт-Петербурга үөрэммит учуонай дьахтары кытта билиһиннэрбитэ. Долгаан тыла — саха тылын курдук, онон мин киниэхэ саха тылын тиэкистэрин тылбаастыырга көмөлөспүтүм. Ол иһин тиийээт даҕаны дьарыктаах, үлэлээх курдук буола түспүтүм. Холобур, тугу даҕаны гыммакка, түөрт эркиҥҥэ хаайтаран олорбутум эбитэ буоллар, баҕар, ыарахан буолуо этэ. Оттон мин эбиэккэ диэри дьоппуон тылын үөрэтэрим, эбиэт кэннэ ол Сэнсэбин кытта көрсөрүм... Аны, кэргэммин кытта араас кэнсиэргэ сылдьан, табаарыстарын кытта билсэн, алтыһан, ончу чуҥкуйбатаҕым, соҕотохсуйбатаҕым.

— Эйигин атын омук сириттэн кэлбит кийиит диэн туора көрбөтүлэр дуо?

— Суох, олус үчүгэйдик көрсүбүттэрэ! Лео аҕата быраап устуоруйатын үөрэтэр преподаватель, Москубаҕа, Францияҕа үөрэммит киһи. Ийэтэ мээрийэҕэ үлэлээбит, онтон иккис оҕотун кэннэ — дьиэ хаһаайката. Бу ыал аһара оннук “традиционнай”, дьоппуоннуу укулааттаах дьиэ кэргэн буолбатах диэххэ сөп.

Дьиэлэригэр кинигэ баһаам, нуучча классиката барыта баар, хаһыат-сурунаал суруйтарабыт. Онон туспа сиргэ тиийдим диэн санаа хайдах эрэ олох суоҕа. Аны Лео бэйэтэ нууччалыы, ньиэмэстии, французтуу, англиялыы бэркэ билэр. Дьоппуон эрэ этническэй муусукатын буолбакка, араас омук муусукатын чинчийэр. Ол атын омуктар култуураларын, үгэстэрин билэргэ, ылынарга көмөлөөх. Мин киһи үөйбэтэх-ахтыбатах үстүрүмүөннэрин истэн соһуйааччыбын.

Билигин саныыбын: биһиги урут наар Европа диэки көрө сылдьыбыт эбиппит. Оттон Азия дойдулара бэйэлэрэ сөҕүмэр дьикти култууралаахтар. Холобур, Бали, Индонезия арыыларын муусуката — киһи ону истэн дьикти турукка (транска) киирэн да хаалар...

Оттон, бииргэ ыарахан сылдьыбыт, оҕоломмут, “ийэ буолуу уопутун атастаспыт”, оҕолорбутун пааркаҕа күүлэйдэппит дьахталларым — бу эмиэ олох атын эйгэ этэ. Инньэ гынан, оҕолорбунан ситимнээн мин дьоппуон элбэх дьахтарын кытта билсэн, билиҥҥэ диэри олус үчүгэй сыһыаннаахпыт.

— Дьоппуоннар оҕону иитиигэ ураты сыһыаннаахтар диэн...

— Кырдьык, ити баар. Биһиги икки оҕолоохпут: кыыстаах уол. Кыыспыт 15 саастаах, уолбут — 12-тэ. Мин бэйэм майгым уларыйбатах буоллаҕа — онон оҕолорбут ордук миигиттэн толлоллор. Аҕалара, эһэлэрэ-эбэлэрэ улаханнык хаһан даҕаны кыыһырбаттар, мөхпөттөр.

— Оттон оскуолаҕа үөрэ­тиигэ эн ордук тугу бэлиэтии көрдүҥ?

— Оскуолаҕа үөрэтии уон икки сыллаах. Мин сөхпүтүм — оҕолору эстиэтикэ өттүнэн иитиигэ сүрдээх улахан болҕомто уураллар. Холобур, муусукаҕа. Дьыссаакка оҕолор нуотаны барытын баһылыыллар! Бары бииргэ хуорунан ыллыыллар, араас үстүрүмүөҥҥэ оонньууллар. Оҕо ырыаларын ксилофоҥҥа, тамбуриҥҥа доҕуһуоллаан ыллыыллара олус үчүгэй буолар! Бу оскуолаҕа эмиэ салҕанар — аны дудочкаҕа, духовой-клавишнай үстүрүмүөннэргэ, аккордеоҥҥа эҥин үөрэнэллэр. Оскуола кэнсиэригэр оҕолор бэйэлэрэ ыллыылар, оонньууллар.

Олох кыраларыттан уруһуйга уһуйан бараллар. Арассыыйаҕа үөрэтэллэринээҕэр ордук ди­риҥник үөрэтэллэр быһыылаах. Ол олус үчүгэй, оҕону иитэргэ-сайыннарарга. Аны, оҕолору араас туттуллубут эргэ малынан-салынан эгэлгэ оҥоһугу айан оҥорорго үөрэтэллэр.

Оҕо эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, чөл буоларын туһугар наһаа кыһаллаллар. Оскуолаҕа сарсыарда үстэ сэрээккэ оҥортороллор, нэдиэлэҕэ физкультура уруога хаста даҕаны буолар, кросс ыытыллар, хамаанданан ыскакаалкаҕа хас сыл аайы оскуола чөмпүйэнээтэ ыытыллар. Барыта олус көхтөөх баҕайытык.

— Ханнык тылынан үөрэнэллэр?

— Биһиги уолбут начаалынайы бүтэрэн, орто сүһүөххэ киирдэ, кыыспыт ону бүтэрдэ. Дьоппуоннуу тылынан үөрэнэллэр. Аны күн аайы биир уруокка иероглибы үөрэтэллэр. Барыта икки тыһыынча иероглиф баар, ону сыл аайы үөрэтэн, оскуоланы бүтэрэргэ, барытын баһылаабыт буоллаххына, дьэ биирдэ үрдүк үөрэххэ киирэҕин диэн. Мин ону көрө-көрө, оҕолору аһынабын, олус саллабын. Кып-кыра оҕолор кыһаллан-мүһэллэн дьоппуон иероглифтарын үөрэт да үөрэт буолаллар ээ!

— Оҕо оччо элбэх иероглибы дьоҕуруттан көрөн өйдүүрэ буолуо дии...

— Суох, ону олох, этэргэ дылы, “аптамаат” курдук үөрэтэллэр. Бары син биир билэр буолан тахсаллар. Бастакы кылааска холобур, 60-70 иероглибы үөрэтэллэр. Иккис кылааска сүүстэн тахса, үһүс кылааска үс сүүстэн тахса... оннук салгыы баран иһэр.

— Оттон бу оҕолор билэ, үөрэтэ илик иероглифтарынан тиэкиһи хайдах ааҕаллар?

— Уустук иероглиф хайдах ааҕыллара тиэкис кытыытыгар бэриллэр. (Үс алпаабыт баар: биир иероглиф, иккис омук тылыгар сөп түбэһэр, үһүс ааҕылларын курдук суруллар) Онон ааҕылларын курдук суруллубут буолар.

— Эн бэйэҥ үөрэтэҕин дуу?

— Омуктарга аналлаах түөрт таһымнаах эксээмэн баар, ону саамай үрдүк таһымын — бастакытын туттарбытым. Ол эрээри ити омуктарга аналлаах, оттон дьоппуоннарга аналлааҕа төһө эмэ ыарахан.

— Дьахтар олус “эманси­пациялааҕар”, уопсасты­баҕа оруолугар дьоппуоннар хайдах сыһыаннаахтар эбит дии санаатыҥ?

— Онно даҕаны элбэх харчыны өлөрөр, үчүгэй үлэлээх, аныгылыы өйдөөх-санаалаах дьоппуон дьахтара аҕыйаҕа суох. Кэргэн тахсыахтарын, оҕолонуохтарын баҕарбаттар. Ол да буоллар, Японияҕа ордук үгэс буолбут (традиционнай) дьиэ кэргэни, укулааты тутуһаллар. Ыал буолан баран, дьэ биирдэ оҕолоноллор, ол иннинэ сатаммат диэн өйдөбүллээхтэр.

— Оттон наркомания, арыгылааһын, буруйу оҥоруу курдук көстүү төһө тарҕаммытый?

— Син биир баар, ол эрээри Арассыыйаҕа курдук олус тэнийбэтэх. Киэһэ хойут куттаммакка эрэ, уулуссаҕа сылдьыахха сөп. Аны, ханнык эмэ «сулус», эбэтэр атын биллэр-көстөр киһи наркоманияҕа уорбаланнаҕына, тутулуннаҕына, кинини дуостал «туора сотон» кэбиһэллэр — хаһан даҕаны тэлэбиидэнньэҕэ көрдөрбөттөр. Кини туһунан суруйбаттар. Оҕоҕо-ыччакка холобур биэрбэт гына ситиһэ сатыыллар.

— Медицина өҥөтө хай­даҕый?

— Итиннэ страховканы туһанабыт. 30 %-нын — бэйэбит, онтон атынын судаарыстыба төлүүр. Аны, олорор сиргиттэн эмиэ тутулуктаах. Холобур, сорох префектураҕа 70 саастарыттан ыла босхо медицинскэй өҥө оҥоһуллар эбэтэр ол кыра төлөбүрдээх буолар. Сорох сиргэ оҕоҕо 15 сааһыгар диэри медицинскэй өҥө босхо. Холобур, биһиги олорор Саятама диэн префектурабытыгар. Ити префектура бүддьүөтүттэн тутулуктаах.

— Японияны олус ыарахан сыаналаах дойду дииллэр. Эн хаһаайка, ийэ киһи, хайдах сыаналыыгын?

— Эт, үрүҥ ас олус ыарахан сыаналаахтар — Саха сирин кытта тэҥнээтэххэ. Ол гынан баран, талан ылар кыах толору. Чэпчэки да, ыарахан да баар. Манна таҥас олус ыарахан эбит. Уонна сыана хаачыстыбатыгар быдан эппиэттэспэт диэн көрдүм.

— Ыһыахха саха дьахталлара да, эр дьоно да национальнай таҥас эгэлгэтин кэтэр буолбуттарын көрдөҕүҥ дии. Япония дьахталлара төрүт таҥастарын — кимонону — хайдах кэтэллэрий?

— Мин көрдөхпүнэ, үөрүү­лээх түгэннэргэ, араас бырааһынньыкка, тыйаатырга, эрэстэрээҥҥэ эҥин кэтэллэр. Уулуссаҕа оннук таҥнан баран сылдьар дьон олус элбэх буолбатах гынан баран, син баар. Үлэҕэ-хамнаска ордук судургу таҥаһынан сылдьары ордороллор.

— Японияҕа улахан быһылаан тахсан, аан дойдуну биир гына аймаата. Эн, онно олорор киһи хараҕынан көрдөххүнэ, дьоппуон норуота итини хайдах ылынна?

— Цунами, сир хамсааһына, Фукусима — ити барыта дойдуну түҥнэри ытыйда... Ол эрээри дьоппуон норуота ону улаханнык таһыгар таһаарбакка, ытаабакка-соҥообокко, суламмакка ылынна. Тутатына ону туоратар үлэ барбыта. Иккис күнүгэр тэлэбиидэнньэҕэ «Япония, сомоҕолос!» диэн реклама роликтара тахсыбыттара — норуоту түмэр соруктаах. “Биһиги маны туоруохтаахпыт» диэн ыҥырыы тохтоло суох тахсыбыта. Нагасакины, Хиросиманы аахпатахха, радиация иэдээнэ саҥа буоллаҕа, оттон цунами, сир хамсааһына урут да бааллара. Билиҥҥи дьон ордук бэлэмнээхтэр, сыл аайы балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сир хамсааһыныгар бэлэмнэнии күнэ диэни ыыталлар. Онно итинник быһыыга-майгыга киһи туохха бэлэм буолуохтааҕын барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэтэллэр.

— Эһигини Хомус бастакы кэнгириэһэ холботолообут эбит. Бу кэлэ сылдьан, бу Хомус 7-с кэнгириэһин кэнниттэн туох санаалаах-оноолоох баран эрэҕит?

— Уой, Лео олох солото суох сырытта, кэнсиэр, куонкурус бөҕөтө, онно икки Дьүүллүүр сүбэҕэ чилиэн этэ, аны Бырабылыанньа мунньаҕа буолла...Бастакы кэнгириэһи “ностальгия” эрэ курдук ахтар буоллахпыт. Оттон бу сырыыга олох үлэ үөһүгэр, утуйар да солото суох сырытта. Аан дойдуттан барытыттан кэлбит хомусчуттары көрүстэ.

Чорботон эттэххэ, Саха сиригэр курдук ким да хомуһу өрө туппат. Ол курдук, Дьокуускай саамай үчүгэй саалатын, саамай улахан тыйаатырын, үөрэх кыһатын (АГИИК), ГЧИ-ни туран биэрдилэр, кыттааччыларга усулуобуйа бастыҥа тэриллибит. Ханна да аан дойдуга хомуска итинник сыһыан суох ээ. Мин онон киэн туттабын.