Сулууспалыы барбыт уолаттар сууту-сокуону, бэл, бэйэлэрин бырааптарын, эбээһинэстэрин да билбэккэ онно-манна киирэн биэрэллэрэ элбэх. Бу тиэмэҕэ үгүстүк үлэлэспит Нам Үөдэйин олохтооҕо Роман Обутов “Байыаннай сулууспалаах бырааба уонна эбээһинэһэ” диэн бэрт дьоҕус кинигэни бэчээттэппит. Сулууспалыы барбыт хас биирдии уол сиэбигэр укта сылдьан туһаныах бэртээхэй ыйынньыга. Саллаат бырааба, эбээһинэһэ өйдөнөр гына сурулла сылдьар. Саллаакка бэйэтигэр уонна төрөппүккэ олус туһалаах кинигэ диэн бэлиэтээн этэбин. Өссө биир үчүгэйэ диэн, кинигэ нууччалыы уонна сахалыы сурулла сылдьар. Билигин күһүҥҥү ыҥырыы үгэнэ буола турарынан, бу кинигэттэн быһа тардан бэчээттиибит.

Байыаннай сулууспалаахтар бырааптара

Байыаннай сулууспалаах судаарыстыба көмүскэлигэр сылдьар. Судаарыстыба байыаннай сулууспалаах быраабын уонна социальнай көмүскэлин мэктиэлиир, олоҕо уонна доруобуйата харысхаллаах буолуутун хааччыйар байыаннай сулууспа көрүҥүттэн көрөн, байыаннай сулууспалаахха байыаннай олоҕор сөптөөх уонна байыаннай сулууспаны толорууга эппиэттэһэр усулуобуйатын хааччыйар.

Байыаннай сулууспалаах андаҕар ыла илигинэ ханнык да бойобуой соругу (харабыл, бойобуой сулууспаны) толорбот уонна сэриигэ кыттыбат.

Сулууспалаах эбээһинэһин толоро сылдьан, наада буолар түгэнигэр, бары ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн  туран, бойобуой сэрии сэбин туттар бырааптаах.

Байыаннай сулууспалаах федеральнай сокуоҥҥа олоҕурбут бырааба кэһилиннэҕинэ, буруйдаах хамандыырдар эппиэти сүгэллэр.

Саллаат доруобуйата этэҥҥэ буоларыгар уонна олоҕун иһин хамандыырдар эппиэтинэһи сүгэллэр. Байыаннай сулууспа эбээһинэһин толоруу араас үлэ, байыаннай сэрии сэбин, тиэхиньикэни туһаныы уонна байыаннай үөрэх кэмигэр байыаннай сулууспалаахтар доруобуйаларыгар, олохторугар куттал суох буолуутун уонна сүрэхтээх буолууну хамандыырдар хааччыйыахтаахтар. Федеральнай байыаннай сокуоннарынан, Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уураахтарынан уонна Оборуона министиэристибэтин бирикээһинэн байыаннай сулууспалаахтарга социальнай көмүскэл уонна чэпчэтии көрүллэр.

Үөҕүү, атаҕастааһын, сааныы уонна эбээһинэһин толоро сылдьар байыаннай сулууспалаах быраабын күөмчүлээһин иһин Федеральнай сокуоҥҥа эппиэтинэс көрүллэр.

Байыаннай чаас иһигэр уонна тас өттүгэр сылдьар сулууспалаах быраабылата байыаннай устааптарынан быһаарыллар.

Хантыраагынан сулууспалааччы бэйэтин уонна дьиэ кэргэнин доруобуйаларыттан көрөн, сулуспалыыр сирин уларытар, атын чааска ити сылтаҕынан көһөр бырааптаах. Сулууспа бүттэҕинэ, Арассыыйа ханнык баҕарар эрэгийиэнигэр олохсуйуон сөп.

Байыаннай кистэлэҥи арыйбакка уонна хамандыырдар бирикээстэрин кириитикэлээбэккэ эрэ, тус санаатын этэр, көҥүл саҥарар уонна көҥүллэнэр информацияны тарҕатар бырааптаах.

Байыаннай сулууспатыттан иллэҥ кэмигэр миитиннэргэ, демонстрацияларга уонна пикеттэргэ кыттар бырааптаах. Байыаннай сулууспалаах забастовкаҕа кыттара булгуччу бобуллар.

Байыаннай сулууспатыттан иллэҥ кэмигэр таҥара дьиэтигэр, итэҕэл церемониятыгар чааһынай киһи быһыытынан кыттар бырааптаах. Байыаннай сулууспалаах итэҕэл бэлиэтин туттара уонна итэҕэл литэрэтиирэтин ааҕара көҥүллэнэр. Чаас территориятыгар байыаннай сулууспалаахтарга итэҕэлгэ сыһыаннаах бырапагаанданы ыытыы уонна таҥараны итэҕэйээччилэр түмсүүлэрин тэрийии көҥүллэммэт.

Байыаннай сулууспалаах итэҕэл ирдэбилигэр сигэнэн сулууспалыыр эбээһинэһин, бирикээһи толорортон акаастанар бырааба суох.

Аармыйаҕа сулууспалаан кэлбит уол үөрэххэ киирии эксээмэннэри туттарар түгэнигэр үрдүк уонна орто анал үөрэх кыһаларыгар, байыаннай чаас хамандыыра мэктиэтинэн үөрэххэ куонкуруһа суох киирэр бырааптаах.

Байыаннай сулууспалаах ыараханнык ыалдьар түгэнигэр, икки чугас аймаҕа босхо армейскай айан төлөбүрүн туһанан олорор сирдэриттэн уоллара сытар сиригэр барар уонна төннөр бырааптаахтар.

Байыаннай салайар уорганнарын уонна хамандыырдар сөбө суох сыыһа быһаарыыларын, дьаһалларын, дьайыыларын эбэтэр туох да дьаһал ылбатахтарын, байыаннай сокуон, устаап уонна Арассыыйа сокуоннарын аакталарын ирдэбилигэр олоҕуран, байыаннай сулууспалаахтар туруулаһан үҥсэр бырааптаахтар.

Устаап быраабылатын, ирдэбилин кэһии түмүгэр хаҕыс, хабыр сыһыантан эмсэҕэлээбит саллаат, тус хамандыырын уонна чаас командованиетын көмөлөрүнэн байаннай борокуратуураҕа сурук түһэриэн сөп.

Устаап быраабылатын, ирдэбилин кэһии түмүгэр хаҕыс, хабыр сыһыантан уонна сокуоҥҥа сөп түбэспэт атын дьайыыттан эмсэҕэлээбит саллаат төрөппүттэрэ чаас командованиетыгар эбэтэр быһаччы байыаннай борокуратуураҕа үҥсүү сурук, сайабылыанньа эбэтэр ирдэбил түһэрэр бырааптаахтар.

Байыаннай сулууспалаах сулууспатын кэмэ уонна сынньанар бырааба

Саллаат сулууспалыыр бириэмэтин уһуна байыаннай чаас күннээҕи бэрээдэгинэн уонна устаап ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллар. Саллаат утуйарыгар — 8 чаас, иллэҥ кэмигэр 2 чаас көрүллэр. Улахан ноҕуруускалаах чаастарга күнүскү аһылык кэнниттэн саллаат биир чаас устата утуйара көҥүллэнэр.

Хантыраагынан сулууспалыыр саллаат бириэмэтэ, нэдиэлэтээҕи көрүллүбүт кэмтэн ордуо суохтаах. Хантыраагынан сулууспалааччы сулууспалыыр бириэмэтэ көрүллүбүт нуорматтан тахсар түгэнигэр чорбохтоммут бириэмэтэ, эбии сынньалаҥ күнүнэн буолуон сөп эбэтэр сүрүн уоппускатын күнүгэр эбиллэр.

Бойобуой дьуһуурустуба, үөрэх, хараабыллар бохуоттара бириэмэнэн туох да хааччахтааһына суох ыытыллаллар.

Байыаннай сулууспалаахтарга сынньалаҥ күннэрэ баскыһыанньа уонна бырааһынньык күннэрэ буолаллар.

Үлэ күннэригэр “увольнение” күнүс эрэ, оттон өрөбүл уонна бырааһынньык күннэргэ киэһээҥҥи бэрэбиэркэҕэ диэри көҥүллэнэр. Биир сууккаттан ордук кэмнээх увольнение байыаннай сулууспалаахтарга чаас хамандыыра көҥүллээтэҕинэ эрэ бэриллэр. Чаас хамандыыра көҥүллээһининэн, байыаннай чааска баар саллаат 30 %-ын увольнениеҕа ыытыахха сөп. Бэрээдэги, дьиссипилиинэни уонна устаабы кэһээччилэргэ увольнение бэриллибэт.

Хантыраагынан сулууспалааччыларга сыл ахсын уоппуска бэриллэр. Уоппуска хас күннээх буолара, байыаннай сулууспалаах төһө өр сулууспалаабытыттан тутулуктаах: 30 сууккаттан 45 сууккаҕа диэри. Уоппуска күннэригэр уоппускатын атаарар сиригэр диэри айанын уонна төннөр күнэ эбиллэр. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар сүрүн уоппуска күнүгэр эбии 15 суукка эбиллэр. Сүрүн уоппуска күннэрэ көрдөһүү быһыытынан аҥаарданан бэриллиэхтэрин сөп.

Ыҥырыынан сулууспалыыр байыаннай сулууспалаахтарга, сулууспа болдьоҕо биир эрэ сыл буолбутунан, уоппуска көрүллүбэт. 10 хонуктаах уоппуска маннык түгэннэргэ бэриллиэн сөп:

- чугас аймаҕа ыараханнык ыарыйдаҕына эбэтэр өллөҕүнэ;

- чугас аймаҕа баһаарга эбэтэр атын туох эрэ иэдээҥҥэ түбэстэҕинэ;

- чаас хамандыырын көҥүллээһининэн атын ураты түгэннэргэ.

Харчынан хааччыллыы

Байыаннай сулууспалаах харчынан хааччыллыыта сыбаанньатыттан уонна анаммыт дуоһунаһыттан тутулуктанан ыйдааҕы акылааттарын төлөбүрэ быһаарыллар.

Ыҥырыынан сулууспалыыр байыаннай сулууспалаахтарга, сулууспалара бүтэн, дьиэлэригэр баралларыгар биир ыйдааҕы акылааттара биир кэмнээх харчынан көмө быһыытынан төлөнөр. Оттон тулаайах уолаттарга биэс ыйдаах акылааттара — биир кэмнээх көмө быһыытынан.

Эбии төлөбүр

Үтүө суобастаахтык эбээһинэһин толорор хантыраагынан сулууспалааччыларга сыл түмүгүнэн, чаас хамандыырын быһаарыытынан биир кэмнээх эбии төлөбүр оҥоһуллар. Хантыраагынан сулууспалааччылар байыаннай иэстэрин чаҕылхайдык толорор  буоллахтарына, үс ыйдааҕы акылааттарын саҕа кээмэйдээх бириэмийэ төлөнөр. Төһө сулууспалаабытыттан көрөн, 5 бырыһыантан 70 бырыһыаҥҥа диэри эбии төлөбүр оҥоһуллар.

Хоромньуну төлөөһүҥҥэ быраап

Федеральнай сокуоҥҥа уонна анаммыт бэрээдэккэ олоҕуран, Оборуона министиэристибэтэ бары байыаннай сулууспалаахтар олохторун уонна доруобуйаларын страховкалыыр.

Федеральнай сокуоннарынан көрүллэр уонна РФ бырабыыталыстыбатын быһаарыыларыгар олоҕуран, байыаннай сулууспалаахтарга чэпчэтии көрүллэр. Байыаннай сулууспалаах эмсэҕэлиир, бааһырар, эчэйэр түгэнигэр, бааһырыы, эчэйии көрүҥүттэн уонна төһө ыарахан содуллааҕыттан көрөн, 5 бырыһыантан 300 бырыһыаҥҥа диэри страховка төлөнөр. Оттон саллаат өлөр түгэнигэр ыйдааҕы акылаатын 120 бырыһыанын төлүүр уонна сулууспалаах байыаннай сыбаанньатыгар уонна төһө өр сулууспалаабытыгар олоҕуран көрүллүбүт эбии төлөбүрү төлүүр. Хантыраагынан эрэ сулууспалыыр дьоҥҥо Оборуона министиэристибэтэ  инбэлиит босуобуйатын  төлүөхтээх.

Өлбүт байыаннай сулууспалаах дьиэ кэргэниттэн биир кэмнээх төлөбүрү ылар бырааптаах дьон:

- сокуоннай ойоҕо;

- байыаннай сулууспалаах төрөппүттэрэ;

- байыаннай сулууспалаах 18 сааһын туола илик оҕолоро;

- байыаннай сулууспалаах күнүскү үөрэх тэрилтэтигэр үөрэнэр 23 сааһын туола илик оҕото.

Аармыйаҕа сулууспалыы сылдьан эмсэҕэлээн инбэлииккэ тахсыбыт эбэтэр ыалдьан, доруобуйатын туругунан байыаннай сулууспаҕа сөбө суоҕунан ааҕыллыбыт, байыаннай сулууспаттан босхоломмут түгэнигэр ыйдааҕы акылаатын кээмэйинэн биир кэмнээх босуобуйа төлөнөр. РФ Бырабыыталыстыбатын быһаарыытынан, байыаннай сулууспалаахха эбээһинэһин толоро сылдьар кэмигэр тахсыбыт хоромньу федеральнай бүддьүөт үбүттэн төлөнөр.

Байыаннай сулууспалаахха судаарыстыба уорганнара уонна олохтоох бэйэни салайыы уорганнара таһаарбыт хоромньулара уонна моральнай эмсэҕэлээһин иһин төлөбүрү уонна кэмпэнсээссийэни төлөөһүн ФЗ, РФ Бырабыыталыстыбатын правовой аакталарын быһаарыыларыгар уонна суут быһаарыытыгар олоҕуран төлөнөр.

Туйаара СИККИЭР.