Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Алексей Сергучев: «Үлэлиир суолбут-ииспит номнуо торумнанан, хайыллан турар. Биһиги уопуппутун атын регионнар кытары туһаналлар», -- диэн этэрэ оруннаах. Дьиэ кэргэҥҥэ, оҕоҕо-аймахха туһуламмыт үгүс үлэ тэриллэрин ким да мэлдьэһэр кыаҕа суох.

Алдьархай төрдө -- арыгы

-- Алексей Егорович, туох барыта кэмнээх-кэрдиистээх. Син ол курдук, дьон арыгыга убанара ханнык эрэ кэмҥэ күүһүрэр буолуохтаах?

-- Олох, устуоруйа да көрдөрөрүнэн, уопсастыбаҕа улахан, тосту уларыйыылар, реформалар кэмнэригэр арыгылааһын аһара тэнийэр. Кэлиҥҥи сылларга биһиги олохпутугар техническэй, информационнай сайдыы олус күүскэ өтөн киирдэ. Ол сайдыы киирэр кэмигэр дьон-норуот, уопсастыба араҥаларга арахсыыта саҕаланар. Кимнээх эрэ сайдыы долгунугар сөп түбэһэн, тэҥҥэ олорсон өрөйөн-чөрөйөн бараллар. Оттон нэһилиэнньэ ханнык эрэ чааһа, уларыйар олох тэтимин сиппэккэ, дьэбэрэҕэ түһэр. Олоҕун таһыма түспүт киһи, ити хара дьайга ордук оҕустарар.

Ханнык баҕарар реформаҕа, ханнык баҕарар социальнай-экономическай уларыйыы кэмигэр итинник көстүү баар буолар. Ол эмиэ бириэмэлээх. Саамай арыгыга сутуллуу муҥур уһуга 90 сылларга тахсыбыта. Билигин син көнүү баар. Олохпут оннун-туойун булан истэҕин аайы, чөлбүтүгэр түһэн иһиэхпит.

Арассыыйа – сүҥкэн улахан судаарыстыба. Ол иһин, туох баар уларыйыы мөдөөннүк, көлөттүгэстик барар.

-- Аҕыйах ахсааннаах норуокка, арыгы аҕалар иэдээнэ сүүс төгүл суоһарыылаах.

-- Кырдьыга – оннук! Арыгылааһыны утары охсуһуу өссө күүһүрүөхтээх. Билигин саамай сүрүн кыһалҕабыт – сокуоҥҥа сытар.

Саха сирэ – Арассыыйа судаарыстыбатын биир субъега. Онон Арассыыйа сокуонун булгуччу тутуһуохтаах. Дьон ыйытар: «Бэрисидьиэммит, бырабыыталыстыбабыт тоҕо арыгы атыытын бэйэтин дьаалытынан, көҥүл-босхо ыытта? Дьон-норуот арыгыга сутулларын тоҕо көрөн олороруй?» -- диэн. Оруннаах ыйытыы, олохтоох кыйыттыы буолбат дуо? Ону баара, федеральнай сокуонун быһыытынан, Саха сирэ арыгы эргиэнин хайдах да бобор кыаҕа суох. Арассыыйа биһиэхэ тугу биэрэрий? Бастатан туран, арыгы атыытын хаарчахтыыры. Правительствобыт 2006 сыллаахха дьаһал таһааран турар – киэһээ 10 чаастан, сарсыарда 8 чааска диэри арыгы атыытын боборго диэн.

-- Син биир атыылана турар.

-- Тоҕо диэтэххэ, эмиэ федеральнай сокуон быһыытынан, түүҥҥү кэмҥэ 15 кыраадыстан үөһээ күүстээх арыгылары эрэ бобуохтаахпыт.

-- Буокканы, коньягы?

-- … Оттон кыһыл, үрүҥ арыгы, пиибэ ол бобууну, «кыра кыраадыстаахтарга» киирсэн, тумнан, атыыламмыттарын курдук атыылана тураллар.  Ону боптоххуна, федеральнай сокуону кэһэн дьарыллаҕын.

Иккиһинэн, Арассыыйа биһиэхэ атыылыыр миэстэни быһаарарга быраап биэрэр. Ол аата оҕо, ыччат, дьон элбэхтик тоҕуоруһар сириттэн төһө-хачча ыраах атыыланыахтааҕын быһаараҕын. Холобур, Дьокуускайга арыгы атыыланар сирэ оскуолаттан, дьыссааттан, стадионтан 200 миэтэрэ тэйиччи туруохтаах диэн дьокутааттарбыт быһаарбыттара.

Арыгыны хаарчахтыыр сокуон ылыллыа дуо?

-- Арассыыйаҕа арыгы эргиэнэ саамай улахан дохуот киллэрэр экономика биир сүрүн салаата. Улахан корпорациялар интэриэстэрэ таарыллар сүҥкэн бизнес. Госдумаҕа бу дьон интэриэстэрин көмүскүүр, лоббируйдуур дьокутааттар фракциялара бааллар.  Ол иһин арыгыны бобор, хаарчахтыыр сокуон ылыллара бэрт саарбах.

-- Дьиҥинэн, арыгыны хаарчахтыыр этии Госдумаҕа даҕаны, РФ Государственнай мунньаҕар даҕаны киирбэт буолбатах. Киирэр, ону ааһан сылын ахсын дьон туруорсуута күүһүрэн, элбээн иһэр. Ону дойду салалтата хайдах даҕаны салгыы аахайбаттыы сыһыаннаһара табыгаһа суох буолла. Соторутааҕыта Судаарыстыбаннай мунньахха Д.Медведев эттэ, арыгы атыытын хаарчахтыырга олохтоох этиитэ киллэриҥ диэн.  Ол аата уларыйыы киирэр сибикитэ билиннэ.

-- Федеральнай сокуону хайдах эбит тумнуохха сөп дуо?

-- Тумнуохха сөп, өскөтүн муниципальнай тэриллии олохтоохторо, референдум тэрийэн, түмсэн олорон мунньахтаан, уураах таһаардахтарына (131-с ФС). Норуот бэйэтэ быһааран, бэйэтин өйүнэн-санаатынан түмсэн арыгыттан быыһанар суолу тобулуон сөп!

Итинник санааны дьоҥҥо иҥэрэргэ, дьон санаатын уларытарга биһиги кэмитиэппит үлэтин сүрүн соруга да диэтэхпинэ үлүннэрии буолуо суоҕа. Билигин 46 нэһилиэк арыгы атыытын хаарчахтаан олорор. Холобур, Нуораҕанаҕа арыгы үлэ күнүгэр күнүс 2-ттэн киэһэ 6-ҕа диэри атыыланар, өрөбүллэргэ атыыланара бобуллар. 32 нэһилиэккэ арыгы атыыта кыккыраччы бобуллан турар. Таатта Хара Алданыгар оннук дьаһаммыттара 10 сыл буолла. Бу нэһилиэккэ итирик киһини тымтыктанан булбаккын. Дьон ахсаана, олоҕо, доруобуйата лаппа тубуста.

Онон наар салалтаны «бобуҥ-хаайыҥ», «тутуҥ-тупсарыҥ» диэн сэлээннээбэккэ, дьон олоҕун укулаатын, сиэрин-майгытын бэйэтэ оҥостор, түстүүр кыахтаах диэн этээри гынабын.

Саамай күүстээх -- санаа

-- Кэмитиэт соруга дьон санаатын уларытыы диэтиҥ. Дьиҥинэн, санаабыт хайдах да, олохпут оннук буоллаҕа.

-- Саамай күүстээх – санаа. Судаарыстыба төһө да харчы куттун, көмө оҥордун, киһи бэйэтэ баҕарбат, таласпат, дьулуспат буоллаҕына ити барыта көдьүүһэ суох. Оҕоҕо сүрүн холобур – кини ийэтэ уонна аҕата. Ийэ, аҕа чөл олохтоох, аламаҕай майгылаах, көхтөөх санаалаах буоллаҕына ыччата ону утумнуур. Иһэр-аһыыр ыал оҕото, төрөппүттэриҥ курдук, төттөрү төлкөлөннөҕө ол. Оҕо туһугар олоробут. Оттон оҕобут хайдах-туох киһи буолара дьиэ кэргэнтэн быһаччы тутулуктаах.

-- Аргыны саха хаана куһаҕаннык ылынар.

-- Кэлин-кэлиҥҥинэн мин маннык санааҕа кэллим: саха арыгыны букатын испэтэ көнө диэн. Арыгыттан өнүйбүт киһи суох. Ордук саха. Учуонайдар азиат омуктар хааннарыгар алкоголдегидрогеназ диэн алкоголы үрэйэр фермент суоҕун кэриэтин дакаастаан тураллар. Хотугу омуктарга уонна сахаларга бу фермент букатын да суох. Наука да дакаастабыла суох, олох бэйэтэ көрдөрөр ээ, саха атын омуктааҕар арыгыттан ордук хоттороро, өйө бааллара, сигилитэ алдьанара урут-уруккуттан биллэр. Арыгыны «култууралаахтык иһиэххэ» диэн түөрүйэлии сылдьыбыттара. Ити букатын сыыһа. Олох арыгыттан аккаастаныахха наада.

-- Биир өттүнэн кыккыраччы бобор эмиэ аһара түһүү буоллаҕа.

-- Сорохтор арыгыны бобор ордук куһаҕаны аҕалар диэн этэллэр. Олох бобор кыаллыбат. Ол гынан баран, мин санаабар, арыгыны кытары охсуһуу хаһан да уостуо суохтаах. Социальнай реклама, өйдөтүү үлэтэ, хаарчахтыыр сокуон булгуччу ыытыллыахтаах, ылыллыахтаах. Арыгы аҕыйаабыт кэмигэр демографическай балаһыанньа тупсарын ким да мэлдьэһэр кыаҕа суох. Арахсыы, оһол, өлүү-сүтүү, тулаайахтары үөскэтии – сүрүн төрүөтэ – арыгы. Холобур, 90-с сылларга холоотоххо, билигин дьон өйө-санаата чөллөрүйэн, арыгы иһии аҕыйаан, нэһилиэнньэбит ахсаана эбиллэн барда. Холобур, былырыыҥҥытааҕар, быйыл 321 оҕонон элбэх оҕо төрөөтө. Ыал буолуу элбээтэ (318 ыал эбилиннэ), арахсыы аҕыйаата (былырыыҥҥытааҕар 76 ыалынан аҕыйах дьиэ кэргэн ыһылынна).

Дальнай Востокка Саха сирэ нэһилиэнньэтэ эбиллэринэн 1 миэстэлээх, Арассыыйаҕа 6-с иһэбит. Арыгыны кытары охсуһуу сүрүн түмүгэ ол буоллаҕа.

Ыалы аҥаардаабакка…

-- Дьахтары арыгыттан эмтиир киин астаран турардааххыт, онтуккут төһө көдьүүстээх буолла?

-- Саха сирин дьахталларын 12-с сийиэһэ быһаарыы ылыммытынан сиэттэрэн, Дьокуускай Хаҥалаһыгар дьахталлары арыгыттан эмтиир киин астарбыппыт. 5 сыл үлэлээтэ... Уонна хомойуох иһин, улаханнык көдьүүстээбэтэ. Дьахталларбыт киирэн эмтэнэллэр, арыгыларын быраҕаллар. Онтон дьиэлэригэр төннөллөр, итириксит эрдэрин, ыалларын, доҕотторун кытары булсаллар уонна эмиэ испитинэн-аһаабытынан бараллар.

-- Инньэ гынан?

-- Инньэ гынан, ыалы барытын реабилитациялыахха наада эбит диэн түмүккэ кэлэн олоробут. Арыгыһыт кэргэнниилэри биирдии-биирдии тутан киллэрэн эмтии сатыыр туһата суох.

Уонна, мин саныахпар алкоголизм диэн ыарыы буолбатах. Куһаҕан дьаллык. Ыарыы буолбута буоллар эминэн-томунан эмтээн, үтүөрдэн кэбиһиэхтээх этибит. Ол табыллыбат. Киһи бэйэтэ, өйүнэн-санаатынан аккаастаннаҕына эрэ, арыгыттан быыһанар кыахтаах.

-- Тэрилтэ салайааччылара дьоһун ыалы өйүүр программа ылыныахтаахтар диэн этэр этиҥ.

-- Өрөспүүбүлүкэҕэ арыгы туһунан 4 сокуоннаахпыт. Онно эбии уларытыы киллэрэ сатыы сылдьабыт. Холобура, тэрилтэ (3,10,100 да киһилээх буоллун) салайааччылара арыгылаах остуоллары тэрийиинэн үлүһүйбэккэ, ол оннугар кыбаартал, сыл түмүгэр элбэх оҕолоох дьоһун ыаллары (арыгы испэт, спордунан дьарыктанар, үөрэҕинэн үлүһүйэр о.д.а. киһи биһириир майгылаах ыаллары) бириэмийэлиэхтээхтэр. Кинилэри холобур оҥостон атыттары чөл олоххо угуйуохтаахтар. Үлэһиттэрэ дьиэлэригэр-уоттарыгар табылыннахтарына, ийэ-аҕа быһыытынан киһи хайгыыр дьоно буоллахтарына, үлэлэригэр даҕаны таһаарыылаахтык үлэлиэхтэрэ. Оттон күргүөмнээх үлэттэн тэрилтэ кыаҕырар эрэ.

Иккиһинэн, култуура, спорт, социальнай харыстабыл, үөрэх тэрилтэлэрин тиэргэннэрин иһин «Чөл олох территориятынан» биллэрэр курдук сокуон барылын бэлэмнии сылдьабыт.

Аны, грант систиэмэтин, судаарыстыбаннай өҥө быһыытынан киэҥник туһанарга этиилээхпит.

Үчүгэйи, үйэлээҕи этэр, ону олоххо киллэрэр дьону, тэрилтэлэри судаарыстыба граннары олохтоон өйүөхтээх.  Саамай кылаабынайа, норуот иһиттэн тахсар саҥа, кэскиллээх санаа олоххо киирэн иһиэхтээх.

Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА.