Оҕону иитии — кыылы сыһытыы тэҥэ!

30.01.2015 17:44 | Автор: Сур | Көрдүлэр: 2635   
Печать

vo-chto-mozhet-vylitsya-lyubov-k-sobakam-i-detyam-v-chudesnye-fotografii_3_copyКэнники кэмҥэ ыаһах аайы ыстал буолбут 18-с ¹-дээх оскуола түбэлтэтэ бүтүн Арассыыйа үрдүнэн тарҕанна, киин тэлэбиидэнньэ нөҥүө аар-саарга аатырда.

Манныгы этээри гынабын: киин тэлэбиидэнньэ оҥорбут оҥоһуутун үөрэ-көтө амтаһыйар. Тоҕо диэтэххэ, дьон өйүн-санаатын сүүйүүгэ, чуолаан, оҕону иитиигэ саамай ситиһиилээх “былаас салаатынан”, билиҥҥитэ, тэлэбиидэнньэ буолар.

Саастаах дьон өйдүүллэрэ буолуо, өссө “уларыта тутуу”, ол аата ааспыт үйэ 80-с сылларын бүтэһигэр киин тэлэбиидэнньэ дьаныһан туран лэбэйдээбитэ: оҕолоргутун аһыныҥ! Оҕо сылайар, оҕо иэдэйэр — оскуолаҕа үөрэх, ол кэнниттэн уруок аахтыыта, араас сиэксийэлэр, куруһуоктар, үҥкүү, тустуу, художественнай гимнастика... Бу туохха да наадата суох, оҕону баттыырга, оҕону ньүдьү-балай эксплуатациялыырга эрэ аналлаах дьыала диэн буолбута. Итэҕэйиҥ-итэҕэйимэҥ, мин мөлүйүөнүнэн төрөппүт үөрэн үөһэ тыыммытын истэргэ дылы гыммытым: кырдьык даҕаны, туох сорун көрдөхпүтүй, оҕолорбутун сордоотохпутуй; улааттахтарына бэйэлэрэ билиэхтэрэ, өйдүөхтэрэ, тугунан дьарыктаналларын бэйэлэрэ талыахтара диэн буолбута.

Бэлэм сылтах — бары да буолбатар, элбэх төрөппүт оҕону иитииттэн үөрүүнэн аккаастаммыта диэххэ наада. Оҕо иитиитин оскуолаҕа сэлээннээһин урут да баара эрээри, билигин ол сокуоннай дьыала курдук буолбута. Ону баара, оскуола эмиэ аккаастаммыта эбээт, оҕону иитииттэн. “Сайдыылаах дойдуларга оннук — учуутал билиини эрэ биэрэргэ дуогабардаһар” — диэн ньаамырҕаан тахсаллар этэ “аптаах дьааһыктан”. Ону кытта экэниэмикэ сууллубута, дьон-сэргэ барытыттан “ытыһын соттубута”, үлэтэ суох буолан уулуссаҕа “саах тэбэ” тахсыбыта. Оҕо иитиитэ эрэ, туох эрэ — барыта умнуллубута.

Ол эрэн киһи-аймах былыр былыргыттан оҕону итиигэ биир халбаҥнаабат ньымалаах. Ол ханнык да экэниэмикэттэн тутулуга суох — Арассыыйа буоллун, Африка буоллун, Хотугу Муустаах муора кытыла буоллун.

Оҕону аһыныа суохха наада!

Исаак Бабель диэн суруйааччыны ааҕыҥ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ дьэбириэйдэр үөрэх кыһаларыгар киирэллэрэ хаарчахтаах этэ — туох-ханнык иннинэ кыра-хара дьоҥҥо. Оттон дьэбириэй билбитэ ыраатта: саамай халыҥ баай — үөрэх. Бу төбөҥ санныгар сылдьарын тухары хаһан да моҥкурууттааһыҥҥа ылларбат баай. Хайа да дойдуга тиий, хайдах да эһин-быһын. Үөрэх уонна ускуустуба — ювелирнай дьыалаттан скрипкаҕа оонньуурга тиийэ.

Бабель кэпсээннэриттэн өйдүүгүн — хайдах курдук оҕоттон улаханы ирдииллэрин. Гимназияҕа туттарсар туһугар оҕо бастакыттан төрдүс кылааска диэри учуобунньуктары нойосуус билиэр дылы аахтараллар эбит. Оҕо өйүн сүтэрэн сууллан түһүөр дылы. Ыарахан дьыала буолан баран, үөрэххэ сыһыан, үөрэххэ тардыһыы оҕо удьуоругар маннык эрэ ньыманан киирэрин билэллэр. Ол иһин учуонайдар, улуу артыыстар, музыканнар ууһаан туран ханнык омукка төрүүллэрий?

Саҥа төрөөбүт оҕо — кыыл. Бу үөҕүү буолбатах, баар чахчы. Саҥа төрөөбүт оҕо тыыннаах буолар инистииннэринэн эрэ салайтарар. Туппутун барытын айаҕар угар айдаана. Атын өй-санаа мэлигир.

Салгыы тыыннаах буолар инистиинэ улам сайдан тус туһунан хайысхаланан барар. Тыыннаах буолар туһугар күүһүн-күдэҕин кэмчилиир — инникитин туох буолара биллибэт. Ону сүрэҕэ суох диэн ааттыыбыт. Тугу эрэ кистэнэ, мунньуна, дьон көрбөтүнэ эбинэ сатааһын — ымсыы, иҥсэ, уоруу курдук дьаллыктарынан дьааһыйар. Киҥнээх буолуу (агрессия) эмиэ тыыннаах буола сатааһыны, “күн сыламын “былдьаһыыны кытта ситимнээх — эрдэтинэ суос бэриниэххэ, күүстээх сэрэнэрин туһугар мөлтөҕү бары көрөллөрүн курдук дьарыйыахха.

Ол эбэтэр, оҕону иитии саамай сүрүн хайысхата — оҕону кыылтан тэйитээһин. Кыыл инистиинин баттыы, инистииннэрин салайа үөрэнэрин курдук. Киһиэхэ кубулуйарын туһугар.

Холобур, оҕо барыта сүрэҕэлдьиир. Ону “ээ, оҕом сылайдаҕа” диэн ымманыйбакка, эньиэргийэтин кэмчилиир инистиинин кыайа тутарын ситиһиэххэ наада. Күһэйэн туран. Ол оҕо киҥнээх кэбин (агрессивноһын) эмиэ кыччатар. Тоҕо диэтэххэ, оҕо ханнык өттүнэн Киһиэхэ чугаһыыра суолтата суох. Онон үлэ саамай табыгастаах (универсальнай) ньыма — оҕону киһиэхэ кубулутарга.

Буолаары буолан, нуучча өһүн хоһоонугар этиллэринии, оҕону киһиэхэ кубулутуу кини кыратыгар, ол эбэтэр, “адарайга туора сытарын саҕана” барыахтаах. Былыр оннук этэ, ол иһин улар саастаах оҕо “переходнай сааһыттан” эрэйи-муҥу көрөрүн туһунан, бука, ахсааннаах киһи сэрэйэрэ буолуо.

Үлэ эбисийээнэни киһиэхэ кубулуппута төһө кырдьыгын-сымыйатын билбэппин эрээри, үлэтэ суох киһи эбисийээнэҕэ бэрт түргэнник кубулуйара чуолкай дьыала.

Биһиэхэ, сахаларга, ити кыаллар суол. Оҕону үлэҕэ үөрэтии диэн баар. Улааппытын, киитэрэйдиир буолбутун кэннэ буолбатах, кыра сааһыттан. Хатылаан этэбин: күһэйэн туран!

Оттон 18-с оскуолаҕа буолбут түбэлтэҕэ төннөн кэллэххэ, маннык быһыы-майгы ханна баҕарар буолар кыахтаах. Буолара да буолуо. Нуучча-саха да ортотугар, сахалар бэйэ бэйэбит да ортобутугар. Холобур, төрөппүттэр бэйэлэрэ кыыл эбит буоллахтарына, оҕо эрэйдээх ханна барыай?

Сур