Тапталбыт тыыннаах

20.02.2013 10:57 | Автор: Сиккиэр | Көрдүлэр: 3721   
Печать

DSC08527Кинилэр мэлдьи бииргэ сылдьаллар. Биирдэ эмэ тэйсэ түстэхтэринэ, дьон: “Хайа аҥаарыҥ ханнаный?” –  дии түһэллэр. Сергейдээх Марфа тапталларын туһунан кинигэ да суруйуохха сөп. Бу – Тапталлаахтар күннэригэр сыһыаран эттибит.

Саха циркэтин дириэктэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх артыыһа Сергей РАСТОРГУЕВ бу күннэргэ 60 сааһын туолла.  Бу бэлиэ күнү көрсө, ааҕааччыларбытыгар анаан тапталлаах артыыспытын кытары сэһэргэһэбит. Үлэтин туһунан буолбатах. Сыччах тус олоҕун, дьиэ кэргэнин, тапталын туһунан.

 

 

“Саҥа ыалгыт буолабын, билсиһэбит дуо?”

-- Сергей Васильевич, төрөппүттэриҥ, бииргэ төрөөбүттэриҥ туһунан кэпсээ эрэ.

-- Аҕам Василий Васильевич – Амма, ийэм Анастасия Федотовна – Баатара. Иккиэн үлэ диэн баран муннукка ытаабыт дьон. Бииргэ төрөөбүттэр сэттиэбит: түөрт уол, үс кыыс. Икки убайым билигин суохтар. Аҕабыт үйэтин тухары тутууга үлэлээбитэ, ПМК начаалынньыга. Элбэх тутууну ыыппыта. Оттон ийэм дьахталлартан бастакы тырахтарыыс этэ. Инньэ гынан түүннэри-күнүстэри үлэлэригэр сылдьаллара.

М.П.:

– Үөрэнэр кэммитигэр Сережа: “Аҕам – ПМК  начаалынньыга”, -- дии-дии, атын баҕайытык туттар этэ. Боростуой ыал оҕолоругар “тойон оҕотобун” дэттэриэн баҕарбыта эбитэ дуу...

С.В.:

– Оччолорго “ПМК” диэни үчүгэйдик билбэт быһыылааҕым. Бука, киэптиэх санаам кэлбитэ буолуо... (Күлэллэр).

-- Бииргэ төрөөбүттэриҥ ханна баалларый?

-- Улахан убайым Василий – ЯТЭЦ-кэ элиэктирик, иккис убайым Владимир араас салайар үлэҕэ: экэниэмикэҕэ, Тутуу министиэристибэтигэр, – о.д.а. сылдьыбыта. Биир убайым Ярославскай аатынан мусуойга худуоһунньук этэ. Эдьиийдэрим Сталина,  Афродита (Ава диибит) эмиэ манна бааллар. Балтым Мария биология институтугар үлэлиир. Бары – оҕолордоох, сиэннэрдээх түс-бас ыаллар. Ийэбит былырыын 87 сааһыгар барбыта, оттон аҕам түөрт сыллааҕыта – эмиэ 87 сааһыгар.

-- Эйигин спортивнай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт диэн истибитим. Оннук дуо?

-- Олус да спортсмен буолбаталлар, кырдьык, хайыһардыылларын, атын да көрүҥүнэн дьарыгыралларын сөбүлүүллэр этэ. Аҕам атах оонньуутугар рекордсмен, волейболга өрөспүүбүлүкэ хамаандатыгар киирсэрэ. Биһигини быыкаабытыттан батыһыннара сылдьан хайыһардаталлара, атах оонньуутугар уһуйаллара. Кэлин уолаттар гиирэ, штанга көтөҕүүнэн, буоксанан дьарыгырар буолбуппут. Захаровтар диэн дьону кытары ыаллыы олорбуппут. Сахаачча диэн биллэр тустуук баар дии, кини дьоно. Биһиги, уулусса уолаттара,  күнү быһа ким тугу сөбүлүүрүнэн дьарыгырарбыт. Убайым Костя Николай Захаровы-Сахааччаны кытары  табаарыстыы этэ. Гиирэни, штанганы көтөҕөрө, уопсайынан, айылҕатан күүстээҕэ.

-- Эн циркэ артыыһа буоларыҥ таһынан өссө кыралаан ыллыыгын... Дьиэҕитигэр ылыыр киһи баар этэ дуо?

-- Биһиги дьоммут үлэҕэ-сынньалаҥҥа, уопсайынан, олоххо олус көхтөөх этилэр. Ырыа арааһын ыллыыллара. Ийэм миигин мусукаалынай оскуолаҕа биэрбитэ. Хормуоскаҕа үөрэммитим. Биирдэ 2 оҕону Ленинградка үөрэттэрэ ыыта сатаабыттара. Биирдэрэ – мин. Хата, дьонум “кырата бэрт” диэн ыыппатахтара. Онтон атын, баҕар, олох даҕаны байаанньыт бэрдэ буола сылдьар буолуом этэ.

-- Тыа оҕотугар циркэ артыыһа буолар туһунан баҕа санаа хайдах киирбитэй?

-- Кырабыттан дьээбэлээх этим. Табаарыстарбын мунньан олорон, дьээбэни-хообону араастаан оҥорон кэпсиир этим. Сороҕор эмээхсин эҥин буолан кубулунан, арааһынайдык туттан-хаптан, саҥаран-иҥэрэн оҕолору дьээбэлиир, күллэртиир этим. Биирдэ эбэбин дьээбэлээн турардаахпын. Хотоҥҥо ынах ыы олордоҕуна, былаат эҥин баанан: “Саҥа ыалгыт буолабын”, -- диэн “билсиһээччи” буоллум. Элбэҕи кэпсэттибит. Ол тухары эбэм барахсан мин буоларбын билээхтээбэт. Күлбүппэр дьэ билэн, баанан олорор былаатынан охсуоланан хаалбыта. Никулин оонньуур  киинэтин олус сэргээн көрөрүм.

-- Эбэҥ “бу уол артыыс буолсу” диэбэт этэ дуо?

-- Диир быһыылааҕа. Эбэм Даайа нуучча остуоруйаларын истэрин олус сөбүлүүрэ, миигин тутан ылан кэпсэтиннэрээччи. Ааҕа-ааҕа, сахалыы тылбаастаан кэпсиирим. Бу санаатахпына, кэпсиир, саҥарар дьоҕурбун сайыннара сатыыр быһыылаах. Бэйэтэ олус үчүгэй олоҥхоһут үһү. Ол гынан баран, олоҥхолуурун биһиэхэ иһитиннэрбэтэҕэ, тоҕо эрэ өйдөөбөппүн. Биирдэ “омук киһитэ кэлэн киинэҕэ устан барда” диэбиттэрэ.

-- Оттон жонглердуурга эмиэ оҕо сылдьан үөрэммитиҥ дуо?

-- Ийэбит аах наар хабылыгы, хаамысканы оонньотоллоро. Лапталыыбыт, сөтүөлүү сылдьан тааһы хабыалаан оонньуурбут. Ити курдук мээчиги, тааһы хабарга, бэйэм да билбэппинэн, сыыйа-баайа циркэ артыыһа буоларга үөрэнэн барбыппын. Куоракка көспүппүт кэннэ, Пионердар дыбарыастарыгар оҕолору кытары циркэ куруһуогар суруйтаран сылдьыбытым. Владимир Саричев диэн соҕурууттан кэлбит киһи үөрэппитэ. Ол киһини онно-манна ыҥырдахтарына, наар миигин илдьэ барар этэ. Иккиэн нүөмэр туруорар буолбуппут. Ахсыс кылаастан жонглер кистэлэҥэр үөрэнэн,  утумнаахтык дьарыгыран барбытым.

-- Ол аата, эрдэттэн сыал-сорук туруорунан циркэ үөрэҕэр бардаҕыҥ?

-- Баҕам оннук этэ эрээри, туттарсыыга хойутаан хаалбыт этим. Ити – 1970 сыллаахха. Агитбиригээдэҕэ киирсэн онно-манна барсарым. Биирдэ Юрий Платонов көрсөн: “Миэхэ кэл”, -- диэтэ.  Эстрада ырыаһыттарын сыымайдаан “Эстрада 72” диэн бөлөх тэриммит. Нүөмэрбин хайдах толорорбун эрдэ көрдөҕө дии. Эстрадаҕа киирэн баран ситэри икки сыл үөрэнэ диэн барбыппыт.

 

Кийиит билиһиннэрии мучумаана

уонна  “Хабылык хабар оҕо”

-- Марфа Петровнаны онно көрсүбүтүҥ дуо?

-- Онно билсибиппит. Үөрэнэ сылдьан наһаа алтыспатахпыт. Күнү быһа үөрэнэр этибит, инньэ гынан күн солото суох буоларбыт. Үөрэнэн бүтэн баран, манна гастроллуу сылдьан үчүгэйдик бодоруспуппут. Кини оччолорго “звезда”. Парижтан кэлэн Швейцарияҕа бараары сылдьар этэ. Париктанан-таймаланан  кырасаабысса бөҕө буолан кэлбитэ. Оччолорго кинини дьон Роман Дмитриев (олимпиец) эҥин курдук киһиэхэ сыһыараллар этэ.  Мин киниэхэ санаммаппын даҕаны. Гастроллуу сылдьан дьэ үчүгэйдик алтыһан, доҕордоһон барбыппыт.

-- Хаһан ыал буолбуккутуй?

М.П.:

– Онтубут эмиэ остуоруйалаах. Мин Наахараттан куоракка “Чорооннор” кэнсиэрдэрин көрө киирдим. Сережалыын кэнсиэр көрө барыахтаахпыт. Куоракка аны түһэр ыалым суох. Ол иһин кинини кытары барыстым. Дьоно бииргэ гастролууллар эҥин диэн билэллэр, онон “кимҥиний” диэн ыйыппаттар. Киэһэ кэнсиэр кэннэ эмиэ киниэхэ бардыбыт. Тиийбиппит – миэхэ орон оҥорботохтор. Түүннэри дьыбааҥҥа орон оҥорон биэрдэ. Сарсыарда эмиэ аһаан баран үлэлэригэр бардылар. Биһиги бэйэбит эрэ хааллыбыт. Мин кырабыттан үлэлии үөрэммит буолан, дьиэлэрин кылбаччы сууйан-сотон кэбистим, ас астаан баран олоробут. Сережам: “Кэргэн ылар кыыһым”, – диэн дьонугар билиһиннэриэхтээх этэ. Дьоно кэлбиттэрэ – эмиэ мин баарбын, соннук саҥата суох аһаатыбыт. Киһим куттанан эмиэ эппэтэ. Сарсыныгар барбыттарын кэннэ: “Эппэт буоллаххына, мин сибилигин барабын”, – диэн куттаатым. Маҕаһыынтан тахсан хап-сабар ханньаак эҥин атыыласта. Бэлэмнэнии бөҕөтүн бэлэмнэнэр быһыылаах. Киэһээҥҥи остуолга туох да сылтаҕа суох ханньаак туруорбуппутун өйдөөбөтүлэр быһыылаах, тугу да саҥарбатылар. Ол тухары саҥата суох олорор, долгуйан быһыылаах, биир кэм тобугун тыыттынар. Үрүүмкэлэрбитин соннук саҥата суох истибит. Онтон мин ыксаан, киһибин атахха тэптим. Онуоха дьэ: “Биһиги холбоһор буоллубут”, -- диэн нэһиилэ ыган таһаарда. Дьоммут күлэн тоҕо бардылар уонна: “Эрдэ сэрэйбиппит эрээри, туох дииллэр эбит диэн кэтэсппиппит”, -- дэстилэр. Биһиги ол тухары тыыммыт хаайтаран, кытаран-көҕөрөн, устунан кубарыйан барбыппыт.

-- Ийэҥ кийиитин хайдах көрүстэ?

-- Олус үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, тута сөбүлээбиттэрэ. Ийэм өлүөр диэри биир куһаҕан тылынан саҥарбатаҕа. Барыларыттан ордорор этэ.  Хата, Марфа дьонун кытары букатын чугасаһан, сайын аайы Наахараҕа тахсар буолбуттара. Үөрэ-көтө оттоһоллоро, сир астыыллара.

-- Марфа Петровна дьоно эйигин кытары хайдах билистилэр?

-- Ол эмиэ остуоруйалаах. Мин Аммалаан иһэн Марфаны көрөөрү аара Наахараҕа түһэн хааллым. Сарсыарда сэттэ чааска. Икки биэрэстэни сатыы түһэ турдум. Арай Марфа тээтэтэ таһырдьа тахсан олбуорун харбыы сылдьар. Миигин көрөн соһуйда быһыылаах. Бииргэ гастроллууллар диэн билэр буоллаҕа дии: “Киир”, -- диэтэ. Аммалаан иһэн хас да хонукка чаардаан турардаахпын. “Ээ, хата, миэхэ күтүөт буолбаккын ээ...” – диэбитэ.

М.П.:

– Арай хоспуттан тахсыбытым, Сережа чөкөллөн олорор. Соһуйан: “Эн бу тугу гына сылдьаҕын?” -- диэтим. Ол тухары дьон субуоннаатахтарына, тээтэм: “Ээ, били, хабылык хабар оҕо баар”, -- диэн сонунун кэпсиир. Ыалдьыппытыгар муус киллэртэрдибит. Оо дьэ, онтубут ыалдьан хаалбата дуо?! Аны, үүт иһэрдэ-иһэрдэ сытыардыбыт. Соннук сарсыарда 7 чааска кэлэн билсиһэн турардаах.  Бэс ыйын 1 күнүгэр Наахараҕа саахсаламмыппыт, 80 киһилээх көрсүһүү тэрийбиппит. Сыбаайбабытын сыл бүтэһигэр (1974) устудьуоннар остолобуойдарыгар тэрийбиппит. Москуба артыыстара эҥин кэлэ сылдьаллара. Оччотооҕу табаарыстарбыт, бииргэ үлэлиир артыыстарбыт элбэхтэр.

 

“Бииргэ буоларбыт үөһэттэн ыйыллыбыт эбит”

-- Оччотугар холбоспуккут хас сыл буолла?

-- 39 сыл буолла, эһиил эмиэ үбүлүөй эбит.  Аҕыйах күн тэйистэхпитинэ, суохтаһыы бөҕөтө. Уопсайынан, биһиги бииргэ буолуохтаахпыт үөһэттэн ыйыллыбыт дии саныыбын. Бииргэлэспэтэхпит буоллар, баҕар, Саха сиригэр циркэ диэн суох буолуо этэ.

-- Үлэҕэр-дьиэҕэр – биир сирэй. Салгыбаккыт дуо?

-- Суох. Күнү быһа үлэлиибит, сүүрэбит-көтөбүт. Киэһэ хойукка диэри сылдьыахпытын сөп. Ол кэннэ дьиэбитигэр тиийэн, дьэ киһилии чэйдии-чэйдии, ону-маны кэпсэтэбит. Дьиэҕэ хаһан да үлэбит туһунан кэпсэппэппит, боруокка хаалларан киирэбит.

-- Марфа Петровна, эн урут ырыаһыт быһыытынан таҕыстаҕыҥ дии. Билигин хайдах эрэ иккис былааҥҥа сылдьар курдуккун. Сиэртибэ дуу, хайдах дуу?

-- Тапталым туһугар сиэртибэлээбитим. Сережам туһугар тугу баҕарар хаалларыах курдугум. Билигин да оннук.

-- Кистэлэҥ буолбатах буоллаҕына, төһө күнүүһүккүнүй?

-- Олох күнүүлээбэппин, толору эрэнэбин. Хайа, уонна Сережа бэйэтэ да дьиэк биэрбэт. Эрэнсэр, итэҕэйсэр буоллаххына, ыал сиэринэн олорор буоллаҕыҥ дии. Ол-бу хоп-сип баара буолуо... Ол аайы кыһаммаппыт. Кылаабынайа, таптаһабыт, дьоллоохпут.

-- Тоҕо эрдэ оҕо ииттэ ылбатаххытый?

-- Наар гастроллуу, үлэлии сылдьар буолан, ол эрэ туһунан толкуйдаабатахпыт. Үлэлии барбыппыт кэннэ ким көрүөй?! Айар үлэлээх элбэх киһи оҕолоро суох.

С.В.:

– Хата, биир эмэ дьоҕурдаах оҕону таба тайанан нэһилиэстибэбитин – циркэбитин хаалларыа этибит.

-- Сергей Васильевич, булка-алка төһө сылдьаҕыный?

-- Саас-күһүн буолла да иккис-үс нэдиэлэ хайаан да кустуу барабын. Бииргэ сылдьар дьонноохпун. Тыаҕа тахсыбатахпына, тыыным-быарым хаайтарар.

-- Марфа Петровна, хата, хайаан биирдэ да кустуу барсыбатаххыный?

-- Саҥардыы холбоһо сылдьан барсыбыттаахпын. Дурдаҕа сытан кус кэлбитигэр ыһыы-хаһыы бөҕөнү түһэрбэтим дуо?! Онтон ыла илпэт буолбуттара. Бэйэм да сөбүлээбэтэҕим.

-- Ханна сынньанаргытын сөбүлүүгүтүй?

-- Айылҕаҕа буоллаҕа дии. Биирдэ муораҕа баран икки нэдиэлэ буоллубут. Оо дьэ, онно муунтуйан өлө сыспыппыт. Сынньаныахтааҕар дэлби сылайан кэлбиппит.

-- Сергей Васильевич, түгэни туһанан, үбүлүөйгүнэн эҕэрдэлиибин! Истиҥ кэпсээҥҥит иһин махтанабын.

-- Эҕэрдэҥ иһин махтал буоллун!

Сэһэргэстэ Туйаара СИККИЭР.