Биттики алааһын аата туох ис хоһооннооҕуй уонна хантан тиийэн кэлбитэй (бу алаас дириҥ устуоруйатын туһунан «Кыым» хаһыат ааспыт нүөмэрдэригэр тахсыбыта). Бу тыл төрдүн-төбөтүн быһаараары Пекарскай да тылдьытын, «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын» да көрөн туһамматым. Ити иһин биллиилээх топонимист М.С. Ивановы-Багдарыын Сүлбэни кытта көрүстүм. Михаил Спиридонович үйэ аҥаара устата туруулаһан муспут баай картотекатын арыйаат да, Биттикигэ маарыннаах хас да сир аатын тута булла. Ол курдук, Биттики алаас Чурапчы Хатылытыгар, Биттиги сайылык бу улуус Сылаҥыгар, Биттики диэн күөл Нам Модутугар, Биттигэ диэн эбэ Таатта Игидэйигэр баара быһаарылынна. Ону таһынан, Битти диэн сир Таатта Уодайыгар баара киирэ сылдьар. Бэлэм картотекаттан сир аатын булан ылыы судургута бэрдин сөхтүм. Бу баай уталытыллыбакка интэриниэт ситимигэр киирэрэ эбитэ буоллар дии санаатым.

Михаил Спиридонович тыл олоҕо Битти диэн тыл буолуон сөбүн эттэ.
Былыр-былыргыттан сайылыктарга, алаастарга, сирдэргэ онно олоро сылдьыбыт дьон аатын биэрээччилэр. Оччотугар Биттики алааска оннук ааттаах киһи олоро сылдьыбыт буолуон сөп эбит. Ол эрээри, ити курдук ааттаах дьон саха номохторугар, былыргы сэһэннэригэр, дьаһаах хомуурун докумуоннарыгар, миэтирикэ кинигэлэригэр, учуонайдар чинчийиилэригэр ахтыллыбаттар. Онтон тирэҕирэн, «Биттики диэн биһиги сайылыкпыт аата киһи аатыттан үөскээбэтэх, атын өйдөбүллээх тыл эбит» диэн санаа үөскүүр.
Саха тылыгар “Биттики” диэн тылга биир чугас олохтоох тылынан “бит” диэн тыл баар. Тыл олоҕор даҕааһын хоһуйар сыһыарыытын -тики диэни тутуннахха бит-тики диэн тыл үөскүүр. Оччотугар “Биттики” диэн тыл “биттээх” диэн өйдөбүллээх курдук. Бу өйдөбүлүнэн сибээстээн мин олоххо чахчы буолбут икки түбэлтэни кэпсиэм этэ.
Маҥнайгы түбэлтэни аҕам Н.Д. Аржаков (Митээ Уола) кэпсээбитэ. Кини субан сүөһү бостууктарын кытта үһүө буолан Биттикигэ саҥа титиик тута сылдьыбыттар. Дьиэҕэ киирэн күнүскү аһылыктарын аһыы олордохторуна, арай, дьиэ таһыгар оҕо-дьахтар саҥата, тыаһа-ууһа бөҕө иһиллибит. «Бай, бу туох элбэх дьоно кэллэ?» диэн соһуйан таһырдьа ыстаҥалаһан тахсан көрбүттэрэ, ким да суох үһү. Тыаһы-ууһу бары истибит буоланнар, наһаа дьиктиргээбиттэр. Нөҥүө күнүгэр бу сайылыкка оонньоон-көрүлээн улааппыт Хабырылла Толбонов улахан кыыһа Вера Ухаанньаттан Хатылыга киирэн иһэн Таатта үрэҕи туоруур далаһаны мүччү үктээн ууга түһэн өлөн хаалбыт. Кыыс өлөөтүн кытта аҕам аах бэҕэһээ истибит тыастара киһи кэритиитэ буоларын өйдөөбүттэр. Бу түбэлтэ ааспыт үйэ 65-с сылын эргин буолбута.
Иккис түбэлтэни Н.И. Аржакова (Нөнүөс) диэн сүүсчэкэ сааһыгар өлбүт кырдьаҕас кэпсээбитэ. Бу түбэлтэ сэрии кэмигэр буолбута үһү. Сайын, арай, биир күн сайылыкка баар дьон бары истэн турдахтарына хоту кууланан, үөһэ диэкинэн тэлиэгэ кыычырҕааһына, сылгы кистээһинэ, ынах маҥырааһына, сайдыыр-саттыыр саҥа бөҕө буола түспүт уонна көс дьонун айдаана тус арҕаа диэки куугунаан бара турбут. Дьон ону истэн олус куттаммыттар. Бэрт сотору, ити күһүн, Чурапчы дьонун иэдээн эҥээрдээбит хоту улуустарга көһөрүү саҕаламмыта. Онон, биһиги алааспыт биккэ-билгэҕэ ыкса сыһыаннаах курдук.
Билигин санаатахха, урут дьоммут сайылыкпытын аатынан ааттыырбытын тамты буойаллара, ”эбэ” эрэ диэн ааттыыллара.
Итини таһынан, мин санаабар, бу тыл уларыйбыт былыргы түүр тыла буолуон сөп. Ону интэриниэт ситимин хаһа олорон буллум. Саид Шахмурзаев диэн балкар поэтын уонна кыраайы үөрэтээччитин “Балкарские горы“ хоһоонуттан көрдүм. Ол хоһоонтон маннык быһа тардыыны аҕалабын:

Мы находим следы на уступах гранитных,
Но не знаем имен тех родов первобытных.

Под Калою пройдем и осмотрим Биттики...
Чей когда-то царил тут уклад полудикий?

...
А другие твердят: в стародавнее время
Племя черных булгар поселилось в Чегеме.

Третий вторит, в ученом пылу утверждая,
Что балкарцы явились с предгорий Алтая.

Говорят, что, уйдя от нашествий монгольских,
Оказались балкарцы в народностях горских.

Биллэрин курдук, Кавказка олохтоох балкардар уонна кумыктар син биир биһиги курдук түүр тыллаах омуктар. Былыр түүрдэр Кала диэн кириэппэһи ааттыыллар эбит. Хоһооҥҥо «Калое диэн кириэппэс аннынан баран Биттикини көрүөхпүт» дэммит. Бука, ол кириэппэс суруктааҕа дуу эбэтэр онно баар Биттики диэн сиргэ былыргы руна суруктаах сир баара ахтыллыбыта буолуо.
Интэриниэттэн онно эбии түүр-кумыктар форумнарыттан маннык суругу буллум:
... когда я раскрыл свои биттики, я был в шоке. Там различные пиктограммы, таблицы, звездочки, символы наряду с аятами из Корана. Буквы в непонятной последовательности, даже не понятны арабу с детства говорящему на арабском. Посмотрите свой битик если не верите ...
Бу форумҥа суруйалларынан, “биттики” диэн тыл кумыктар тылларыгар суруктаах амулет, ымыы диэн өйдөбүллээх. Былыргы түүр суругун ааҕарга дьулуурдаах А.К. Кривошапкин-Айыҥа “Наследие предков” диэн кинигэтигэр «битиҕ - священное письмо» диэбит. Тюрколог учуонай Н.К.Антонов «битиг - сурук-бичик» диэн быһаарар. Былыгы түүр тылын тылдьытыгар bitig, bitigi – сурук, суруйуу, суруктаах, суруктаах амулет диэн өйдөбүллээхтэр.
Онон сахаҕа билигин да баар «бичик» диэн тылбыт ити түүрдүү «битиги» кытта быһаччы ситимнээҕэ өтө көстө сылдьар. “Битиги” диэн тыл сир аатыгар бэриллэн, элбэхтик туттуллан, кэлин уларыйан ортотугар баар “т” диэн дорҕооно күүһүрдүллэн “Биттиги” диэн сир аатыгар кубулуйбута буолуо. Бу сир аатын Биттиги да, Биттики да диэн тутталлар. Холобур, 1955 с. тахсыбыт хаартаҕа бу алаас аата “Бэттиэгэ” диэн суруллубут. Бу сайылык Биттики диэн аата “суруктаах” да диэн өйдөбүлгэ барсыан сөп курдук. Ааспыт сырыыга руна суруктаах биһилэх көстүбүтүн туһунан суруйан турабын.
Онон, биһиги сүдү өбүгүлэрбит бу алааска дьиҥ-чахчы билэн-көрөн аат биэрбиттэрэ уһун үйэлэр тухары умнуллубакка күн бүгүнүгэр диэри ааттана турдаҕа диэн сурукпун түмүктүүбүн.